Nhiều người lớn tuổi có thói quen thả một viên sủi vitamin C vào cốc nước mỗi sáng để tăng cường sức đề kháng hoặc giảm mệt mỏi. Vị chua ngọt dễ uống cùng cảm giác sảng khoái khiến dạng bào chế này trở thành lựa chọn quen thuộc trong nhiều gia đình. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng thói quen này có thể âm thầm đẩy chỉ số huyết áp lên cao và làm tăng nguy cơ tim mạch.

Câu trả lời ngắn gọn là: Có, viên sủi vitamin C và các dạng viên sủi nói chung có thể làm tăng huyết áp ở người lớn tuổi do chứa một lượng lớn natri ẩn trong tá dược sủi bọt. Lượng muối tiềm ẩn này khi tích tụ hàng ngày sẽ tạo gánh nặng lớn lên hệ tuần hoàn, đặc biệt nguy hiểm đối với người đã có bệnh nền tăng huyết áp.

Vì sao viên sủi lại chứa lượng lớn natri?

Để tạo ra hiện tượng sủi bọt đẹp mắt và giúp viên nén tan nhanh trong nước, các nhà sản xuất buộc phải thêm các tá dược đặc thù. Độ tan và tính sủi bọt của các hoạt chất thường đạt được bằng cách kết hợp các axit hữu cơ với các muối natri vô cơ, điển hình là natri bicacbonat, natri cacbonat hoặc natri citrat [1].

Khi tiếp xúc với nước, phản ứng hóa học giữa axit và muối kiềm sinh ra khí carbonic, tạo thành các bọt khí đẩy nhanh quá trình hòa tan [1]. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi khi uống một ly vitamin sủi, người dùng không chỉ nạp vitamin mà còn tiêu thụ một lượng muối natri đáng kể vào cơ thể mà không hề cảm nhận được vị mặn.

Đối với người lớn tuổi, khả năng điều hòa dịch và chức năng bài tiết natri của thận suy giảm dần theo thời gian. Khi một lượng lớn natri dạng hòa tan đi vào cơ thể, lượng nước giữ lại trong lòng mạch tăng lên, làm tăng thể tích tuần hoàn và trực tiếp gây tăng áp lực lên thành mạch máu [2].

Lượng natri ẩn trong viên sủi lớn đến mức nào?

Nhiều người cho rằng chỉ thức ăn mặn mới chứa natri, nhưng các phân tích phòng thí nghiệm đã chỉ ra thực tế đáng lo ngại về các sản phẩm sủi bọt. Một nghiên cứu cắt ngang so sánh công bố năm 2023 đã phân tích hàm lượng natri của 39 loại thực phẩm bổ sung dạng sủi bọt tại Đức bằng phương pháp quang phổ phát xạ quang học huyết tương cảm ứng [3]. Nhóm tác giả cũng đối chiếu với thông tin của 33 loại thuốc không kê đơn dạng sủi tại Đức và 51 sản phẩm bổ sung dạng sủi tại Mỹ [3].

Kết quả định lượng cho thấy các sản phẩm bổ sung dạng sủi tại Đức chứa trung bình 283,9 mg natri trong mỗi viên, tương đương 14% mức tiêu thụ natri tối đa khuyến nghị hàng ngày [3]. Đáng chú ý, các sản phẩm bổ sung vitamin dạng sủi lại có lượng natri cao nhất, đạt mức trung bình 378,3 mg natri mỗi viên, tương đương 19% mức tiêu thụ natri tối đa khuyến nghị mỗi ngày [3].

Hàm lượng natri trong các viên sủi vitamin cao hơn đáng kể so với viên sủi magiê (chứa trung bình 232,7 mg natri), viên sủi canxi (chứa trung bình 170,4 mg natri) và các sản phẩm khoáng chất sủi bọt khác (chứa trung bình 191,6 mg natri) [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các sản phẩm bổ sung dạng sủi tại Đức có hàm lượng natri đo được cao hơn so với lượng công bố trên nhãn của các sản phẩm bán tại Mỹ (283,9 mg so với 190,0 mg) [3]. Ngoài ra, đối với các loại thuốc không kê đơn dạng sủi tại Đức, nhóm thuốc giảm đau và cảm cúm có lượng natri trung vị rất cao, lên tới 452,1 mg mỗi liều [3]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng viên sủi bổ sung dinh dưỡng và thuốc không kê đơn chứa lượng lớn natri nhưng thường không được công bố rõ ràng cho người tiêu dùng [3].

Tác động thực tế lên huyết áp ở người cao tuổi

Tác động làm tăng huyết áp của natri trong tá dược sủi bọt không chỉ là giả thuyết mà đã được ghi nhận trực tiếp trên lâm sàng. Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2009 đã theo dõi 34 bệnh nhân cao tuổi bị tăng huyết áp không kiểm soát được, đang dùng giảm đau bằng paracetamol dạng sủi chứa natri bicacbonat và natri cacbonat với liều 3 g mỗi ngày [4]. Lượng natri mà các bệnh nhân này nạp vào từ riêng tá dược sủi bọt lên tới 74 mmol mỗi ngày [4].

Thời điểm ban đầu, huyết áp của các bệnh nhân đều ở mức rất cao, dao động từ 153 đến 168 mmHg đối với huyết áp tâm thu và từ 92 đến 99 mmHg đối with huyết áp tâm trương [4]. Sau đó, các dược sĩ cộng đồng đã tiến hành can thiệp bằng cách chuyển đổi toàn bộ thuốc giảm đau của bệnh nhân từ dạng viên sủi sang dạng viên nén thông thường không chứa natri trong thời gian từ 4 tuần trở lên [4].

Kết quả cho thấy việc ngừng dạng sủi đã giúp hạ huyết áp tâm thu trung bình 13,1 mmHg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 2,5 mmHg [4]. Trong suốt thời gian theo dõi, các yếu tố về cân nặng, lối sống và các thuốc điều trị khác của bệnh nhân đều được giữ ổn định [4]. Nghiên cứu này chứng minh mối quan hệ nhân quả rõ ràng giữa việc nạp lượng lớn tá dược natri từ thuốc sủi và tình trạng tăng huyết áp ở người lớn tuổi, ngay cả khi không đi kèm ion clorua như muối ăn thông thường [4]. Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng đã thiết kế thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo pha IV có đối chứng trên 49 bệnh nhân tăng huyết áp để so sánh trực tiếp mức độ biến thiên huyết áp qua máy đo 24 giờ giữa dạng paracetamol sủi bọt và dạng không sủi bọt [1].

Mối liên hệ với nguy cơ đột quỵ và biến cố tim mạch

Khi tình trạng tăng huyết áp do natri ẩn diễn ra trong thời gian dài, hậu quả không chỉ dừng lại ở các con số đo huyết áp mà dẫn tới biến cố tim mạch nguy hiểm. Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép quy mô lớn tại Anh được công bố năm 2013 đã theo dõi cơ sở dữ liệu y tế dân số với thời gian theo dõi trung bình 7,23 năm [5].

Nghiên cứu theo dõi dài hạn này ghi nhận những bệnh nhân gặp biến cố nhồi máu cơ tim không tử vong, đột quỵ không tử vong hoặc tử vong do mạch máu có mức độ phơi nhiễm với các thuốc dạng sủi, dạng phân tán hoặc dạng hòa tan chứa natri cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng [5]. Biến cố tim mạch chính trong nghiên cứu chịu tác động mạnh nhất từ nguy cơ đột quỵ, điều này hoàn toàn phù hợp với tình trạng tăng huyết áp do hấp thụ natri [5]. Tỷ số chênh đối với nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cũng gia tăng ở những người sử dụng các loại thuốc chứa natri này [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng có một số hạn chế như mang tính chất quan sát, không kiểm soát được lượng natri tiêu thụ từ chế độ ăn hàng ngày và không thu thập được dữ liệu về các loại thuốc người bệnh tự mua không kê đơn ngoài hiệu thuốc [5].

Nghiên cứu tổng quan năm 2014 dựa trên cơ sở dữ liệu thực hành lâm sàng Anh Quốc cũng khẳng định bệnh nhân sử dụng các loại thuốc chứa natri có nguy cơ gặp biến cố tim mạch cao hơn 16% so với người dùng dạng bào chế tiêu chuẩn [6]. Đáng lưu ý hơn, nguy cơ bị đột quỵ tăng 22% và nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp cao gấp 7,18 lần ở nhóm dùng các dạng thuốc chứa natri hòa tan hoặc sủi bọt [6].

Một tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp các nghiên cứu từ năm 1960 đến 2015 cũng chỉ ra ba yếu tố nguy cơ cộng hưởng dẫn đến biến chứng tim mạch khi dùng thuốc chứa natri: lượng natri nạp vào từ thuốc từ 1.500 mg mỗi ngày trở lên, thời gian dùng kéo dài và việc người bệnh có sẵn các bệnh nền như đái tháo đường hoặc tăng huyết áp [2]. Một nghiên cứu can thiệp ngắn hạn dưới 7 ngày trong bài tổng quan ghi nhận huyết áp tăng vọt khi lượng natri nạp vào từ thuốc đạt mức 1.656 mg mỗi ngày [2].

Thực trạng lạm dụng và lỗ hổng nhận thức

Mặc dù rủi ro tim mạch đã được cảnh báo trong y văn, mức độ sử dụng viên sủi trong cộng đồng hiện nay vẫn ở mức rất cao. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2018 tại Pháp trên 1.043 người đến khám sức khỏe định kỳ cho thấy tỷ lệ phơi nhiễm với viên sủi trong 30 ngày gần nhất lên tới 26,9% [7]. Có 7,3% người tham gia nghiên cứu sử dụng viên sủi thường xuyên từ 2 lần trở lên mỗi tuần [7].

Thực trạng đáng lo ngại là việc tự ý mua dùng thuốc chiếm tới 93,8% tổng số các trường hợp tiếp xúc với viên sủi [7]. Trong các loại viên sủi được sử dụng, nhóm hoạt chất paracetamol, aspirin, vitamin và betaine chiếm tới 95,3% [7]. Phân tích đa biến cho thấy thói quen dùng viên sủi liên quan đến các yếu tố như giới tính nam, thừa cân béo phì với chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 trở lên, hoặc người có biểu hiện trầm cảm [7].

Nghiên cứu tại Pháp cũng phát hiện một lỗ hổng nghiêm trọng: tiền sử được chẩn đoán tăng huyết áp hoặc việc đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu hoàn toàn không giúp người bệnh giảm việc sử dụng viên sủi [7]. Điều này phản ánh rõ sự thiếu hiểu biết và thiếu nhận thức của cả nhân viên y tế lẫn người bệnh về lượng natri ẩn nguy hiểm có trong dạng thuốc này [7]. Người dân thường lầm tưởng viên sủi chỉ là nước uống bổ dưỡng vô hại, mà không biết rằng việc tự ý bổ sung hàng ngày đang vô tình đưa vào cơ thể lượng muối tương đương với chế độ ăn nhiều mặn.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn

Viên sủi vitamin C vẫn có tác dụng bổ sung vi chất nhanh chóng trong những đợt ốm sốt hoặc suy nhược cấp tính, nhưng không phải lựa chọn phù hợp để sử dụng tùy tiện lâu dài. Việc thận trọng và hiểu rõ thành phần là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và nên tránh dùng viên sủi vitamin C:

Để áp dụng vào đời sống hàng ngày một cách an toàn và hợp lý, người tiêu dùng nên lưu ý:

  • Thay đổi dạng bào chế: Nếu cần bổ sung vitamin C, người lớn tuổi nên ưu tiên sử dụng dạng viên nén nuốt truyền thống, viên nang hoặc dung dịch siro giọt không chứa tá dược sủi bọt để loại bỏ hoàn toàn lượng natri ẩn [4].
  • Đọc kỹ nhãn bao bì: Luôn kiểm tra hàm lượng natri (sodium) ghi trên nhãn sản phẩm sủi bọt trước khi mua [3]. Nếu sản phẩm không công bố rõ lượng natri, người có bệnh huyết áp không nên sử dụng [3].
  • Không dùng kéo dài: Tuyệt đối không uống viên sủi vitamin C liên tục hàng ngày như nước giải khát. Chỉ nên dùng theo từng đợt ngắn ngày khi cơ thể thực sự thiếu hụt và có sự tư vấn của nhân viên y tế [2].
  • Bổ sung từ thực phẩm tự nhiên: Nguồn cung cấp vitamin C an toàn và bền vững nhất cho người cao tuổi là từ chế độ ăn uống tươi sạch, bao gồm ổi, bưởi, cam, quýt, kiwi, ớt chuông và rau xanh đậm mà không gây thêm bất kỳ gánh nặng muối nào cho cơ thể.

Viên sủi vitamin C tiện lợi nhưng ẩn chứa lượng muối natri đáng kể có thể gây biến động huyết áp tiêu cực ở người lớn tuổi. Việc nhận thức đúng về tá dược sủi bọt, chủ động kiểm tra thành phần và ưu tiên nguồn vitamin từ dinh dưỡng tự nhiên sẽ giúp người cao tuổi bảo vệ trọn vẹn cả sức đề kháng lẫn sức khỏe tim mạch. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để lựa chọn dạng bổ sung an toàn nhất nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính.