Canh mồng tơi là món ăn dân dã, quen thuộc trên mâm cơm người Việt, nhất là trong những ngày hè oi ả nhờ đặc tính mát và dễ nuốt. Tuy nhiên, nhiều người gặp vấn đề về tiêu hóa thường băn khoăn liệu loại rau có chất nhầy đặc trưng này có thực sự phù hợp với tình trạng đường ruột của mình hay không. Câu hỏi đặt ra là những người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy có nên sử dụng mồng tơi trong thực đơn hàng ngày?
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy cần hết sức thận trọng và nên hạn chế ăn loại rau này. Do đặc tính nhuận tràng tự nhiên đến từ lượng chất nhầy dồi dào, việc tiêu thụ thực phẩm có tính làm mát cơ thể này có thể vô tình kích hoạt nhu động ruột, khiến tình trạng đi ngoài nhiều lần và phân lỏng trở nên nghiêm trọng hơn.
Bản chất hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn chức năng đường tiêu hóa phổ biến, đặc trưng bởi tình trạng đau bụng và rối loạn thói quen đi tiêu mà không tìm thấy tổn thương thực thể [1], [2]. Tình trạng này gây suy giảm chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe của người bệnh [3]. Bệnh biểu hiện chủ yếu qua ba phân nhóm lâm sàng khác nhau, bao gồm thể táo bón (IBS-C), thể tiêu chảy (IBS-D) và thể hỗn hợp (IBS-M) [4].
Ước tính tình trạng này ảnh hưởng đến khoảng 10 đến 15% dân số tại Mỹ ở các mức độ khác nhau, xuất hiện nhiều hơn ở nữ giới và phổ biến nhất ở độ tuổi từ 30 đến 50 [5]. Nguyên nhân gây bệnh phụ thuộc nhiều vào yếu tố tâm lý cũng như sự nhạy cảm quá mức của nhu động ruột [1]. Riêng với nhóm thể tiêu chảy, các đợt đi ngoài lỏng tái phát thường đi kèm với cảm giác khó chịu và đau bụng co thắt [1], [5].
Tác động của chất xơ và chất nhầy lên hệ tiêu hóa
Trong dinh dưỡng học, chất xơ đóng vai trò then chốt nhưng lại mang đến những tác động rất khác nhau tùy theo cấu trúc hóa học và phân nhóm bệnh [4]. Chất xơ thường được chia thành nhóm hòa tan và nhóm không hòa tan [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng đối với hội chứng ruột kích thích, các loại chất xơ hòa tan không tạo gel dường như là một lựa chọn điều trị đầy hứa hẹn [3].
Chất nhầy tự nhiên trong thực phẩm như mồng tơi thuộc nhóm chất xơ hòa tan có tính chất tạo gel dính và giữ nước. Khi đi vào đường ruột, nhóm chất này có xu hướng làm mềm phân và kích thích sự trơn trượt của khối phân trong lòng ruột. Với người bình thường hoặc người mắc thể táo bón, đây là một cơ chế lý tưởng giúp nhuận tràng tự nhiên. Thế nhưng, tại một hệ tiêu hóa đang trong trạng thái tăng nhu động như thể tiêu chảy, lượng dịch và chất nhầy gia tăng có thể đẩy nhanh tốc độ tống xuất phân ra ngoài.
Bằng chứng y học về chế độ ăn cho từng phân nhóm
Các tài liệu nghiên cứu lâm sàng đều thống nhất rằng việc can thiệp chế độ ăn cho hội chứng ruột kích thích phải bám sát vào triệu chứng cụ thể của từng bệnh nhân [6], [3], [5]. Cụ thể, các hướng dẫn điều trị hiện nay thường khuyến nghị bổ sung chất xơ cho bệnh nhân mắc thể táo bón [6]. Ngược lại, việc chỉ định chế độ ăn cho thể tiêu chảy hoàn toàn có sự khác biệt rõ rệt [6].
Một nghiên cứu về điều trị bằng chế độ ăn công bố năm 1992 đã chỉ ra rằng trong khi người thể táo bón được khuyến nghị tích cực dùng chất xơ, thì người mắc thể tiêu chảy nên tiêu thụ hạn chế những thực phẩm có tính làm mát cơ thể [7]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh người bệnh cần tránh ăn uống quá độ và duy trì thói quen ăn uống điều độ [7]. Đồng thời, bệnh nhân được khuyến khích bổ sung hợp lý rau củ màu xanh, vàng, rong biển cùng lượng đạm và chất béo phù hợp, cân đối vitamin và khoáng chất [7].
Phân nhóm thể tiêu chảy (IBS-D) thường được tiếp cận điều trị thông qua chế độ ăn ít FODMAPs, trong khi thể táo bón (IBS-C) lại hướng tới việc bổ sung prebiotic và men vi sinh để khôi phục hệ vi sinh đường ruột [4]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược kéo dài 4 tuần trên 50 bệnh nhân IBS-C sử dụng 8 gam fructans từ thùa mỗi khẩu phần thạch đã giúp số lần đi tiêu tăng hơn 80%, đạt ít nhất 1 lần mỗi ngày từ sau 15 ngày điều trị mà không gây tác dụng nhuận tràng quá mức [4]. Điều này cho thấy các chất xơ prebiotic có lợi cho việc kích thích nhu động ở nhóm táo bón, nhưng không đồng nghĩa sẽ an toàn nếu áp dụng tùy tiện cho nhóm đang bị tiêu chảy.
Bên cạnh đó, nghiên cứu về chất xơ guar gum thủy phân một phần (PHGG) - một dạng chất xơ hòa tan không tạo gel - cho thấy chất này giúp giảm triệu chứng ở cả thể táo bón lẫn thể tiêu chảy và giảm đau bụng [3]. PHGG còn gia tăng nồng độ axit béo chuỗi ngắn và các lợi khuẩn như Lactobacilli, Bifidobacteria trong đại tràng [3]. Mặc dù một số loại chất xơ đặc biệt không tạo gel có thể cân bằng lại khuôn phân, nhưng các loại rau chứa chất nhầy tạo gel đậm đặc như mồng tơi lại không có bằng chứng lâm sàng tương tự trong việc kiểm soát thể tiêu chảy.
Hiệu quả thực tế và những giới hạn của chất xơ
Dù chất xơ được nhắc đến nhiều trong điều trị tiêu hóa, các đánh giá hệ thống về các thử nghiệm lâm sàng nhìn chung cho thấy chất xơ không mang lại hiệu quả vượt trội hơn giả dược trong việc làm giảm các triệu chứng toàn thể của hội chứng ruột kích thích [8]. Đáng chú ý, việc bổ sung chất xơ cũng có thể đem lại các tác dụng phụ không mong muốn như khó chịu ở bụng và đầy hơi [8].
Do đó, chất xơ hay các chất làm tăng khối lượng phân không thể đóng vai trò là phương pháp điều trị duy nhất cho bệnh lý này [8]. Chúng chỉ có vai trò hạn chế trong điều trị theo kinh nghiệm tùy thuộc vào phức hợp triệu chứng, đặc biệt là khi táo bón là biểu hiện nổi trội nhất [8]. Đối với bệnh nhân thể tiêu chảy, mục tiêu điều trị cần tập trung vào việc giảm bớt co thắt và kiểm soát số lần đi ngoài chứ không phải kích thích thêm hệ tiêu hóa [5].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng rau xanh trị tiêu chảy
Nhiều người bệnh thường cho rằng mọi loại rau xanh đều lành tính và càng ăn nhiều rau thì đường ruột càng khỏe mạnh. Đây là một quan niệm sai lầm khi áp dụng vào hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy. Một số người thậm chí tin rằng chất nhầy trong rau mồng tơi có thể "tráng men" niêm mạc ruột và bảo vệ đường tiêu hóa đang bị viêm rát.
Trên thực tế, cơ chế sinh học của chất nhầy không hoạt động như một lớp màng bao bọc cơ học thụ động. Nó liên kết với nước trong lòng ruột và kích thích cơ trơn đại tràng hoạt động. Khi đại tràng vốn đã quá nhạy cảm và liên tục co bóp, sự xuất hiện của khối chất nhầy này cùng lượng nước tích tụ sẽ tạo áp lực tống đẩy phân ra ngoài nhanh hơn. Hậu quả là người bệnh có thể bị đau quặn bụng từng cơn, đi ngoài phân lỏng hoặc phân sống ngay sau bữa ăn.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với mồng tơi?
Người đang trong đợt bùng phát cơn tiêu chảy cấp hoặc các đợt đi phân lỏng của hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy là đối tượng đầu tiên cần tránh xa loại rau này. Việc dung nạp chất nhầy lúc này sẽ chỉ làm tăng gánh nặng cho khung ruột đang bất ổn.
Ngoài ra, những người mắc hội chứng ruột kích thích có biểu hiện đầy hơi, chướng bụng rõ rệt cũng cần cân nhắc cẩn trọng. Chất xơ khi vào đại tràng sẽ bị vi khuẩn lên men, nếu nhu động ruột bị rối loạn, quá trình lên men này dễ sinh ra nhiều khí, gây căng tức bụng và khó chịu [8]. Những người có cơ địa nhạy cảm với các thực phẩm mang tính mát cũng nên hạn chế theo các khuyến nghị điều trị dinh dưỡng truyền thống [7].
Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học
Nếu bạn đang gặp phải tình trạng hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
- Lựa chọn rau củ: Tạm thời ngừng ăn mồng tơi và các loại rau có độ nhớt, trơn tương tự trong các đợt tiêu chảy. Thay vào đó, hãy ưu tiên các loại rau củ nấu chín mềm, ít gây kích ứng niêm mạc.
- Cách thức ăn uống: Chia nhỏ bữa ăn trong ngày, tuyệt đối tránh tình trạng ăn quá no hoặc uống quá nhiều nước trong một lần ăn [7]. Ăn uống đúng giờ, duy trì nếp sinh hoạt đều đặn để thiết lập lại đồng hồ sinh học cho đại tràng [7].
- Hạn chế thực phẩm chế biến: Cần lưu ý không dùng thường xuyên các loại ngũ cốc tinh chế hoặc thực phẩm chế biến công nghiệp để cải thiện rối loạn chức năng ruột [7].
- Thận trọng khi dùng thuốc: Các thuốc chống co thắt và thuốc cầm tiêu chảy chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn nhất có thể dưới sự hướng dẫn y tế [1]. Loperamide có thể là một lựa chọn cho tiêu chảy mức độ vừa [5].
- Tham khảo ý kiến chuyên môn: Mọi can thiệp bằng chất xơ đều cần tuân thủ nguyên tắc bắt đầu từ liều lượng thấp và tăng dần từ từ, đồng thời đánh giá kết quả định kỳ [8]. Bệnh nhân cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ cá nhân hóa phù hợp nhất.
Hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy đòi hỏi sự lắng nghe cơ thể và lựa chọn thực phẩm vô cùng khắt khe. Dù mồng tơi là món ăn bổ dưỡng trong ẩm thực hàng ngày, đặc tính nhuận tràng của chất nhầy lại biến nó thành món ăn không phù hợp cho người đang bị tiêu chảy. Hãy chủ động điều chỉnh thực đơn cân bằng, lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi xuất hiện các rối loạn tiêu hóa kéo dài.
