Nhiều người tìm đến nhịn ăn gián đoạn 16:8 như biện pháp giảm cân, cải thiện vóc dáng. Với người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), việc nhịn ăn kéo dài rồi ăn dồn vào khung 8 tiếng thường gây bùng phát rối loạn tiêu hóa.

Người có đường tiêu hóa nhạy cảm không nên tự ý áp dụng chế độ 16:8 nếu chưa kiểm soát tốt triệu chứng. Việc nhịn 16 tiếng dễ dẫn tới tụt năng lượng, hạ đường huyết nhẹ, trong khi việc nạp lượng lớn thức ăn trong 8 tiếng còn lại tạo áp lực cơ học nặng nề lên ruột thừa nhạy cảm [1, 7].

Bản chất của hội chứng ruột kích thích

Hội chứng ruột kích thích là rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính phổ biến, biểu hiện qua đau bụng, chướng hơi, đầy bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ giữa các đợt [1, 7]. Bệnh sinh của hội chứng này có tính đa yếu tố, bao gồm rối loạn vận động đường tiêu hóa, tăng nhạy cảm nội tạng, rối loạn trục não - ruột, yếu tố tâm lý và rối loạn vi khuẩn đường ruột [1, 5].

Hiện nay, giới y khoa dần nhìn nhận IBS là tình trạng rối loạn tương tác não - ruột, trong đó căng thẳng là một trong những yếu tố hàng đầu kích hoạt triệu chứng [1]. Bệnh nhân mắc IBS thường có ngưỡng cảm nhận đau và khó chịu thấp hơn nhiều so với người khỏe mạnh khi đường tiêu hóa phải chịu kích thích cơ học hoặc sinh khí [2].

Áp lực tiêu hóa từ bữa ăn lớn dồn nén

Mô hình 16:8 buộc người thực hiện chỉ ăn trong 8 giờ, nhịn suốt 16 giờ còn lại. Điều này đồng nghĩa với việc toàn bộ nhu cầu calo và dinh dưỡng trong ngày bị nén vào 2 hoặc 3 bữa ăn rất gần nhau.

Việc nạp lượng thức ăn lớn vào dạ dày và ruột non trong thời gian ngắn kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng quá mức. Nghiên cứu sinh lý cho thấy các rối loạn vận động co bóp bất thường, không đều ở ruột non có thể xuất hiện tự phát hoặc bị kích thích [3]. Khi thức ăn dồn ứ, các chất bột đường kém hấp thu nhóm FODMAP và chất xơ không hòa tan di chuyển xuống đoạn cuối ruột non và đại tràng [4]. Tại đây, chúng làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột lớn, đồng thời tạo cơ chất cho vi khuẩn lên men sinh khí mạnh mẽ [4].

Sự lên men tạo khí này dẫn đến chướng bụng, căng tức và đau bụng dữ dội [4]. Người bệnh IBS vốn có tăng nhạy cảm nội tạng; cùng một lượng khí sinh ra, họ cảm nhận cơn đau và buồn nôn cao hơn nhiều so với người bình thường [2].

Căng thẳng chuyển hóa và nguy cơ hạ đường huyết

Khoảng thời gian nhịn ăn 16 tiếng là thử thách với hệ thần kinh thực vật và điều hòa nội tiết tiêu hóa. Ở người khỏe mạnh, cơ thể thích nghi với việc huy động glycogen dự trữ để duy trì đường huyết ổn định. Tuy nhiên, ở bệnh nhân IBS, trục não - ruột hoạt động kém điều hòa [1, 5].

Khoảng đói kéo dài dễ gây triệu chứng hoa mắt, run tay, hạ đường huyết cơ năng hoặc cảm giác kiệt sức. Cơn đói sinh lý kéo dài kích thích trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận, kích hoạt phản ứng căng thẳng thần kinh. Căng thẳng tinh thần kéo dài làm triệt tiêu các phức hợp vận động di chuyển (migrating motor complexes) ở ruột non và khởi phát các cơn co bóp rối loạn bất thường [3]. Vận động ruột bị xáo trộn do stress làm các triệu chứng tiêu hóa bùng phát mạnh ngay khi bắt đầu ăn trở lại [1, 3].

Bên cạnh đó, các tế bào nội tiết đường tiêu hóa sản xuất hormone điều hòa cảm giác thèm ăn và lượng thức ăn nạp vào ở bệnh nhân IBS đã được ghi nhận có sự bất thường [4]. Khoảng nhịn quá dài làm lệch pha các tín hiệu này, dẫn tới việc ăn quá mức (binge eating) trong khung 8 tiếng, làm nặng thêm tình trạng quá tải tiêu hóa.

Nghiên cứu nói gì về sinh lý tiêu hóa ở bệnh nhân IBS

Các dữ liệu thực nghiệm đã làm sáng tỏ phản ứng nhạy cảm của đường ruột khi tiếp xúc với thức ăn và căng thẳng:

Nghiên cứu công bố năm 1985 theo dõi vận động ruột non trên suốt hơn 30 giờ ở 22 bệnh nhân IBS cùng 2 nhóm đối chứng (10 người khỏe mạnh và 5 người viêm ruột mạn tính) [3]. Khi trải qua căng thẳng tinh thần gián đoạn kéo dài, có đến 19 trong số 22 bệnh nhân IBS xuất hiện ít nhất một trong ba bất thường về vận động, trong khi nhóm đối chứng khỏe mạnh chỉ có đúng 1 người gặp bất thường (p < 0.0001) [3]. Các bất thường ghi nhận gồm có: mất hoàn toàn phức hợp vận động di chuyển khi bị stress, xuất hiện các đợt co bóp bất thường không đều tự phát hoặc do stress gây ra [3]. Hoạt động co bóp bất thường này trùng khớp với thời điểm bùng phát triệu chứng điển hình của IBS [3]. Điều này cho thấy sự co thắt ruột ở người IBS rất nhạy với stress, và việc nhịn ăn kéo dài gây stress chuyển hóa có thể trực tiếp làm sai lệch vận động ruột [1, 3].

Nghiên cứu năm 1995 đánh giá đáp ứng với khí trong lòng ruột trên 10 bệnh nhân IBS và 10 người khỏe mạnh [2]. Sau một đêm nhịn ăn và 60 phút ghi nhận lúc đói, đối tượng được ăn bữa tiêu chuẩn, sau đó được bơm khí nitơ giả định rồi bơm thật vào tá tràng với tốc độ 40 ml/phút [2]. Kết quả cho thấy khi bơm khí thật, bệnh nhân IBS báo cáo mức độ đau bụng cao vượt trội so với nhóm đối chứng (điểm số 2,94 +/- 1,16 so với 0,40 +/- 0,39, p < 0,03), dù chỉ số vận động ruột giữa hai nhóm là tương đương nhau [2]. Điều này chứng minh ngưỡng chịu đau trước sự căng trướng lòng ruột ở người IBS thấp hơn nhiều so với người bình thường [2].

Nghiên cứu công bố năm 2024 so sánh 49 bệnh nhân IBS (gồm 23 ca sau nhiễm trùng và 26 ca không sau nhiễm trùng) với 20 người khỏe mạnh [5]. Kính hiển vi điện tử cho thấy sự mở rộng khoảng trống tế bào biểu mô ở niêm mạc ruột của bệnh nhân IBS sau nhiễm trùng [5]. Nhuộm mô bệnh học cũng phát hiện sự gia tăng bạch cầu trung tính và tương bào [5]. Điểm số thang đánh giá triệu chứng dạ dày - ruột (GSRS), thang đo lo âu và thang đo trầm cảm ở nhóm IBS đều tăng cao đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Rào cản cơ học bị tổn thương làm ruột dễ kích ứng khi phải xử lý khối lượng thức ăn lớn bất thường [5].

Nghiên cứu năm 1991 xem xét nồng độ hormone somatostatin huyết tương ở 10 bệnh nhân IBS có tần suất đi ngoài từ 4 lần/ngày trở lên và 11 người khỏe mạnh [6]. Nồng độ somatostatin được đo lúc đói và định kỳ sau bữa ăn sáng chuẩn (từ 15 đến 180 phút) [6]. Kết quả không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ lúc đói (27,4 +/- 5,1 so với 35,2 +/- 4,3 pg/ml) hay mức tăng tích lũy sau ăn (5105 +/- 858 so với 3885 +/- 793 pg.min/L) giữa hai nhóm, loại trừ giả thuyết IBS do thiếu hụt đơn thuần somatostatin và khẳng định bệnh sinh gắn liền với các tương tác thần kinh - thể dịch phức tạp hơn [6].

Lợi ích giả định và giới hạn bằng chứng của 16:8 với IBS

Nhiều người tin rằng nhịn ăn 16 tiếng giúp hệ tiêu hóa được nghỉ ngơi tuyệt đối, tạo điều kiện dọn sạch cặn bã và giảm viêm. Tuy nhiên, các phân tích chuyên sâu cho thấy chế độ ăn uống cho IBS cần căn cứ vào triệu chứng ưu thế và mức độ nghiêm trọng của từng cá nhân, thay vì ép buộc một khung giờ hà khắc [1].

Hiện không có bằng chứng khoa học thuyết phục chứng minh việc nhịn ăn gián đoạn 16:8 đem lại lợi ích lâm sàng trong việc kiểm soát các triệu chứng của IBS. Ngược lại, dữ liệu cho thấy các can thiệp như giảm tiêu thụ FODMAP và hạn chế chất xơ không hòa tan mới là giải pháp cải thiện triệu chứng, phục hồi tế bào nội tiết đường tiêu hóa và nâng cao chất lượng sống đã được ghi nhận rõ ràng [4].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm 1: Nhịn ăn giúp đường ruột phục hồi hoàn toàn các tổn thương. Thực tế, tổn thương rào cản cơ học niêm mạc ruột và vi viêm ở người IBS không được chữa lành đơn thuần bằng việc bỏ đói cơ thể [5]. Ngược lại, nhịn đói sinh stress chuyển hóa, làm rối loạn thêm vận động co bóp vốn dĩ đã bất thường [3].

Hiểu lầm 2: Người bệnh IBS khó tiêu là do dị ứng gluten. Nghiên cứu xác nhận không có bằng chứng thuyết phục cho thấy bệnh nhân IBS bị dị ứng hoặc không dung nạp thức ăn, cũng không có bằng chứng gluten gây ra chứng nhạy cảm gluten không do celiac [4]. Tác nhân thực sự kích hoạt triệu chứng trong lúa mì là nhóm carbohydrate kém hấp thu [4].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Những nhóm người bệnh sau cần tránh thực hiện chế độ nhịn ăn gián đoạn 16:8:

  • Bệnh nhân IBS thể tiêu chảy: Nạp lượng thức ăn lớn dồn nén trong thời gian ngắn làm tăng tốc độ tháo rỗng dạ dày và kích thích co bóp đại tràng, gây tiêu chảy cấp [3, 7].
  • Bệnh nhân IBS thể táo bón: Nhịn ăn kéo dài làm giảm phản xạ đại tiện tự nhiên vào buổi sáng; việc dùng thuốc đặc trị cần tuân thủ thời gian cố định theo chỉ định y khoa [1, 4, 6].
  • Người có kèm chứng lo âu, trầm cảm: Các triệu chứng tâm lý liên hệ mật thiết với mức độ nghiêm trọng của bệnh [1, 5]. Sự thiếu hụt năng lượng và đường huyết dao động khi nhịn ăn làm gia tăng lo âu, gây co thắt ruột dữ dội hơn [3, 5].
  • Bệnh nhân có tiền sử hạ đường huyết hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác.

Cách áp dụng ăn uống thực tế cho người ruột kích thích

Thay vì dồn ép vào khung giờ 16:8, người có đường ruột nhạy cảm nên tuân thủ các nguyên tắc ăn uống dựa trên bằng chứng:

Chia nhỏ bữa ăn: Ăn đều đặn 4-5 bữa nhỏ trong ngày với lượng vừa phải. Việc này giúp giảm áp lực cơ học lên thành ruột, tránh làm căng trướng lòng ống tiêu hóa [2].

Kiểm soát thành phần thức ăn: Hạn chế tối đa các thực phẩm giàu chất bột đường lên men FODMAP và chất xơ không hòa tan [4]. Chế độ ăn ít FODMAP và ít xơ không hòa tan giúp giảm sinh khí, giảm áp lực thẩm thấu lòng ruột và phục hồi chức năng tế bào nội tiết tiêu hóa [4].

Kết hợp lối sống và men vi sinh: Kết hợp hướng dẫn ăn uống cá nhân hóa với việc bổ sung probiotic và tập thể dục đều đặn [4]. Điều chỉnh lối sống giúp điều hòa trục não - ruột, giảm ảnh hưởng của căng thẳng lên nhu động ruột [1, 3].

Dùng thuốc đúng hướng dẫn: Khi dùng các thuốc giãn cơ trơn hoặc thuốc chống trầm cảm do bác sĩ kê đơn, cần kiên trì ít nhất 2 đến 4 tuần mới thấy rõ hiệu quả điều trị; không tự ý ngắt quãng nếu chưa có hướng dẫn [1]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng khi đang điều trị bệnh lý.

Người mắc hội chứng ruột kích thích cần ưu tiên sự ổn định của hệ tiêu hóa hơn là chạy theo các trào lưu ăn kiêng ngắt quãng. Lắng nghe cơ thể, duy trì nhịp ăn uống điều độ và áp dụng chế độ giảm FODMAP khoa học là chìa khóa để kiểm soát triệu chứng êm dịu và bền vững.