Người bị sốt xuất huyết: nên ăn gì để hỗ trợ tiểu cầu và bù dịch?

Khi mắc sốt xuất huyết, nhiều người bệnh và gia đình thường rơi vào trạng thái hoang mang tột độ khi thấy chỉ số tiểu cầu trong máu liên tục giảm mạnh qua mỗi lần xét nghiệm. Tâm lý lo lắng này khiến không ít người vội vã tìm kiếm các loại thực phẩm thần kỳ, thuốc truyền miệng hoặc nôn nóng đòi truyền tiểu cầu với hy vọng đưa chỉ số xét nghiệm về ngưỡng an toàn nhanh nhất.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định dinh dưỡng cho người bệnh sốt xuất huyết không nằm ở những phương thuốc đắt đỏ hay truyền miệng phức tạp, mà cốt lõi là bù đủ dịch, cân bằng điện giải và nạp đạm dễ hấp thu để nâng đỡ thể trạng trong giai đoạn nguy hiểm. Việc hiểu đúng chu kỳ diễn tiến tự nhiên của bệnh sẽ giúp người chăm sóc bình tĩnh xử trí, tránh ép người bệnh ăn uống sai cách gây hại thêm cho hệ tiêu hóa.

Cơ chế khiến tiểu cầu sụt giảm và hiện tượng thoát dịch nguy hiểm

Virus sốt xuất huyết khi xâm nhập cơ thể gây ra hàng loạt phản ứng miễn dịch phức tạp. Các kháng thể phản ứng chéo như kháng thể kháng protein NS1, prM và protein vỏ E của virus có thể tác động trực tiếp lên tiểu cầu, tế bào nội mô mạch máu và các yếu tố đông máu ^[1]. Tình trạng này gây rối loạn chức năng tiểu cầu, tổn thương tế bào nội mô, khiếm khuyết đông máu và kích hoạt đại thực bào ^[1].

Chính sự suy giảm chức năng tiểu cầu cùng tính dễ vỡ của thành mạch dẫn đến xuất huyết và hiện tượng thoát huyết tương đặc trưng ở bệnh sốt xuất huyết ^[1]. Người khỏe mạnh thường có mức tiểu cầu dao động trong khoảng 150.000 đến 400.000/μl ^[2]. Thể bệnh nặng được đặc trưng bởi giai đoạn thoát dịch kéo dài khoảng 48 giờ ngay sau giai đoạn sốt ban đầu ^[2]. Khi thành mao mạch tăng tính thấm, huyết tương sẽ thoát ra khoang ngoại bào gây cô đặc máu, đồng thời lượng tiểu cầu giảm dần và đôi khi tụt xuống mức cực thấp, chỉ còn dưới 3.000/μl ở người trước đó hoàn toàn khỏe mạnh ^[2].

Diễn tiến tự nhiên của tiểu cầu: Điểm mấu chốt người bệnh cần biết

Rất nhiều người lầm tưởng tiểu cầu hạ là do ăn uống thiếu chất và chỉ cần ăn món bổ là tiểu cầu sẽ tăng ngay hôm sau. Thực tế lâm sàng cho thấy chỉ số tiểu cầu giảm mạnh rõ rệt từ ngày thứ tư của đợt bệnh ^[1]. Ở người trưởng thành mắc sốt xuất huyết không có sốc, lượng tiểu cầu thường giảm nhẹ đến trung bình từ ngày thứ 3 kéo dài đến ngày thứ 7 của bệnh, sau đó mới hồi phục về mức bình thường vào ngày thứ 8 hoặc thứ 9 ^[1].

Một nghiên cứu theo dõi 64 bệnh nhân sốt xuất huyết không truyền khối tiểu cầu cho thấy phân số tiểu cầu non (IPF) đạt từ 10,0% trở lên sau khi cắt sốt là dấu hiệu dự báo tiểu cầu sẽ tự hồi phục lên mức an toàn trên hoặc bằng 60 x 10^9/L trong vòng 72 giờ ^[3]. Ở trẻ em bình thường, chỉ số IPF trung vị là 3,6% ^[3]. Một nghiên cứu hồi cứu khác trên 130 bệnh nhân tại Ấn Độ vào năm 2024 ghi nhận thể tích tiểu cầu trung bình (MPV) có xu hướng tăng nghịch chiều khi số lượng tiểu cầu sụt giảm ^[4]. Cụ thể, số lượng tiểu cầu trung bình ghi nhận ở ngày 1 là 119.476,92, ngày 3 là 119.000 và tăng vọt lên 169.200 vào ngày thứ 5 ^[4]. Mối tương quan nghịch giữa MPV và số lượng tiểu cầu có ý nghĩa thống kê ở ngày 1 (r = -0,22), ngày 3 (r = -0,32) và ngày 5 (r = -0,30), phản ánh tủy xương đang tích cực tạo tế bào mới để bù đắp ^[4]. Tiểu cầu phục hồi là nhờ tủy xương tự sinh sản sau khi virus thoái lui chứ không phụ thuộc tức thì vào thức ăn.

Duy trì bù dịch: Trụ cột quan trọng nhất trong điều trị

Nghiên cứu quan sát trên các bệnh nhân sốt xuất huyết khẳng định trụ cột cốt lõi trong phác đồ điều trị chính là duy trì tình trạng đủ nước của cơ thể và sớm nhận biết các dấu hiệu cảnh báo ^[5]. Tình trạng cô đặc máu được định nghĩa khi dung tích hồng cầu (hematocrit) vượt trên 45%, trong khi giảm tiểu cầu được xác định khi số lượng dưới 100.000/cu.mm ^[5].

Khi sốt cao kéo dài kèm nôn mửa hoặc chán ăn, người bệnh mất đi lượng lớn nước và khoáng chất. Nếu không được bù dịch kịp thời, hiện tượng thoát huyết tương sẽ khiến thể tích tuần hoàn tụt dốc, dẫn tới cô đặc máu và tụt huyết áp nghiêm trọng. Bù nước đường uống qua dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, nước dừa tươi, nước hoa quả ít đường hoặc nước cháo loãng muối là biện pháp can thiệp cơ bản nhưng mang tính quyết định để giữ vững huyết động.

Nhóm đạm dễ hấp thu: Giữ sức cho cơ thể tự hồi phục

Bên cạnh bù nước, người bệnh sốt xuất huyết thường mệt lả, tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa và gan có thể bị ảnh hưởng ^[5]. Do đó, chế độ ăn cần ưu tiên các món mềm, lỏng, giàu năng lượng nhưng thật dễ tiêu hóa. Nguồn chất đạm nạc từ thịt ức gà, thịt lợn nạc, cá đồng băm nhỏ nấu cháo hoặc súp là lựa chọn tối ưu.

Đạm cung cấp các axit amin thiết yếu giúp duy trì áp lực keo trong lòng mạch và hỗ trợ hệ miễn dịch sản sinh kháng thể dọn dẹp virus. Người bệnh tuyệt đối không nên ăn các món nhiều dầu mỡ xào rán, thịt đỏ cứng khó tiêu hay các loại hải sản vỏ cứng dễ gây dị ứng hoặc gây kích thích tiêu hóa dẫn tới đau bụng, tiêu chảy làm trầm trọng thêm tình trạng mất dịch.

Giải mã hiểu lầm: Có nên vội vã truyền tiểu cầu hay dùng lá đu đủ?

Một hiểu lầm rất tai hại là hễ thấy tiểu cầu xuống thấp là lập tức tìm cách truyền tiểu cầu. Theo các hướng dẫn lâm sàng, truyền tiểu cầu chỉ dành cho bệnh nhân có biểu hiện xuất huyết nghiêm trọng hoặc lượng tiểu cầu tụt quá sâu xuống dưới ngưỡng 10-20 x 10^9/L ^[1]. Một nghiên cứu can thiệp trên 106 bệnh nhi sốt xuất huyết có giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về biến cố xuất huyết giữa nhóm được truyền tiểu cầu phòng ngừa và nhóm không truyền ^[1]. Đáng chú ý, nhóm nhận truyền tiểu cầu còn ghi nhận tần suất phù phổi cao hơn, kéo dài ngày nằm viện và phải đối mặt với các tác dụng phụ nghiêm trọng mà không hề rút ngắn thời gian cầm máu ^[1].

Nghiên cứu trên 200 bệnh nhân năm 2020 cũng chỉ ra số lượng tiểu cầu ban đầu ở nhóm có xuất huyết là 24.000/cu.mm so với 29.000/cu.mm ở nhóm không xuất huyết ^[6]. Việc xét nghiệm đông máu chuyên sâu không mang lại lợi ích trong quản lý thường quy mà chỉ gia tăng gánh nặng kinh tế ^[6]. Đối với các bài thuốc dân gian như nước ép lá đu đủ, báo cáo ca bệnh năm 2024 tại Trinidad và Tobago ghi nhận một nữ bệnh nhân 65 tuổi có tiểu cầu 12,1 x 10^9/L đã tăng lên 122,7 x 10^9/L sau hai ngày dùng chiết xuất lá đu đủ pha loãng bổ trợ cùng dịch truyền ^[7]. Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh đây mới chỉ là báo cáo ca bệnh đơn lẻ, chiết xuất lá đu đủ chỉ mang tính hỗ trợ thử nghiệm và cần thêm nghiên cứu diện rộng chứ hoàn toàn không thể thay thế phác đồ chăm sóc y khoa tiêu chuẩn ^[7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi theo dõi

Sốt xuất huyết diễn tiến khó lường, đặc biệt ở các nhóm có nguy cơ cao. Tiêu chuẩn nhập viện bắt buộc áp dụng cho tất cả bệnh nhân có biểu hiện xuất huyết, người có tiểu cầu dưới 30.000/cu.mm, phụ nữ mang thai và trẻ nhũ nhi bất kể mức tiểu cầu là bao nhiêu ^[5]. Những trường hợp xuất hiện dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều, nôn liên tục, ứ dịch màng phổi, cổ trướng, li bì bồn chồn hoặc gan to cần được giám sát y tế chặt chẽ tại bệnh viện ^[5].

Bệnh cảnh càng trở nên nguy hiểm khi xảy ra trên người có bệnh nền tim mạch dùng thuốc chống đông. Báo cáo ca bệnh năm 2012 ghi nhận một phụ nữ 51 tuổi mang van hai lá nhân tạo phải dùng warfarin 7 mg mỗi ngày bị sốt xuất huyết nặng, tiểu cầu tụt sâu xuống 5.000/μl ^[2]. Bác sĩ đã phải ngừng thuốc chống đông khi tiểu cầu xuống dưới 100.000/μl, theo dõi sát sao trong 10 ngày và chỉ dùng lại thuốc khi tiểu cầu hồi phục trên 50.000/μl để cân bằng giữa nguy cơ xuất huyết não và nguy cơ huyết khối kẹt van tim ^[2]. Ngoài ra, biến chứng thần kinh cũng có thể xảy ra; một ca lâm sàng năm 2007 ghi nhận nam thanh niên sốt xuất huyết bị co giật, hôn mê và xuất huyết cả hai bán cầu não khi tiểu cầu ở mức 24 x 10^9/L, đòi hỏi xử trí hồi sức tích cực bằng mannitol 20% cùng chăm sóc hỗ trợ mới có thể hồi phục ^[8]. Bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông hoặc có biểu hiện thần kinh tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.

Hướng dẫn chăm sóc và dinh dưỡng thực tế tại nhà

Đối với các trường hợp sốt xuất huyết nhẹ được bác sĩ chỉ định theo dõi ngoại trú, việc tổ chức chế độ ăn uống đúng cách là chìa khóa giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm:

• Bù nước đúng cách: Uống rải rác từng ngụm nhỏ suốt cả ngày, không uống một lúc lượng nước quá lớn gây căng dạ dày, buồn nôn. Sử dụng dung dịch oresol pha chuẩn theo hướng dẫn trên bao bì, kết hợp nước dừa, nước hoa quả tươi để bù kali và khoáng chất.
• Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì 3 bữa lớn, chia thành 5-6 bữa phụ trong ngày với các món mềm, ấm, dễ nuốt như súp gà ngô non, cháo thịt băm nấu bí đỏ, cháo yến mạch hoặc canh thịt nạc.
• Tránh thực phẩm sẫm màu: Tuyệt đối không cho người bệnh ăn uống các thực phẩm hoặc đồ uống có màu đỏ, đen hay nâu thẫm như socola, nước xá xị, củ dền, tiết canh vì khi người bệnh nôn hoặc đi ngoài sẽ gây nhầm lẫn với dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa.
• Tái khám mỗi ngày: Đo thân nhiệt và theo dõi sát lượng nước tiểu. Đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện tình trạng nôn liên tục, đau bụng nhiều, chảy máu chân răng, chảy máu cam, đi ngoài phân đen hoặc lừ đừ, lạnh đầu chi.

Chế độ ăn uống ở bệnh nhân sốt xuất huyết cần tập trung tối đa vào việc bù dịch liên tục và nạp đủ năng lượng dễ tiêu hóa để cơ thể chống chọi với đợt nhiễm trùng. Người bệnh không nên quá hoang mang trước sự sụt giảm tiểu cầu theo chu kỳ tự nhiên của virus và tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp truyền dịch, truyền máu hay dùng thảo dược chưa được kiểm chứng mà không có hướng dẫn từ bác sĩ.