Người cao tuổi bổ sung vitamin D: Có giảm nguy cơ té ngã?

Ở người cao tuổi, một cú trượt chân trong nhà tắm hay vấp ngã khi bước lên bậc thềm có thể dẫn tới những chấn thương nặng nề. Nỗi lo sợ gãy xương khiến nhiều gia đình tìm đến các loại viên uống bổ sung vi chất, trong đó vitamin D thường được nhắc đến như giải pháp giúp xương chắc và giảm ngã.

Liệu việc uống vitamin D có thực sự giúp người già đứng vững hơn và ngăn ngừa té ngã như nhiều lời truyền miệng? Dữ liệu lâm sàng cho thấy câu trả lời không đơn giản là có hoặc không. Hiệu quả của vi chất này phụ thuộc rất lớn vào tình trạng thiếu hụt ban đầu của cơ thể, sự kết hợp cùng canxi, và nhóm đối tượng cụ thể.

Mối liên hệ giữa té ngã và gãy xương tuổi già

Té ngã là một vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng với tỷ lệ xuất hiện lên tới khoảng 30% ở những người từ 65 tuổi trở lên sống tại cộng đồng ^[1], ^[2]. Con số này ở nhóm người cao tuổi sống trong các viện dưỡng lão hoặc cơ sở chăm sóc tập trung thậm chí lên tới 50% mỗi năm ^[1]. Đáng chú ý, tần suất té ngã tăng thêm 10% sau mỗi thập kỷ tiếp theo của cuộc đời ^[1].

Hậu quả của những lần mất thăng bằng này không chỉ dừng lại ở vết bầm tím. Khoảng 90% các ca gãy xương ở người già có liên quan trực tiếp đến một lần té ngã ^[1]. Vì vậy, một chiến lược bảo vệ hệ xương thành công ở người lớn tuổi không thể chỉ giới hạn ở việc cải thiện mật độ khoáng của xương, mà việc phòng ngừa té ngã cũng đóng vai trò quan trọng tương đương ^[1].

Mức vitamin D thấp trong máu có mối liên hệ độc lập với việc tăng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi ^[3]. Khi cơ thể thiếu hụt vitamin D, khả năng hấp thu canxi suy giảm, dẫn đến mất khối lượng xương do cường cận giáp thứ phát, đồng thời làm suy yếu sức mạnh cơ bắp và khiến người bệnh dễ ngã hơn ^[3], ^[4].

Cơ chế tác động: Vitamin D ảnh hưởng thế nào đến vận động?

Nhiều người nghĩ vitamin D chỉ đơn thuần giúp vận chuyển canxi vào xương. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng cơ bắp của con người có chứa các thụ thể tiếp nhận vitamin D ^[3]. Sự hiện diện của các thụ thể này cho thấy vitamin D có thể tác động trực tiếp đến sức mạnh cơ bắp và giúp cải thiện sự ổn định của tư thế ^[3].

Về mặt sinh học, ánh sáng mặt trời giúp da tổng hợp vitamin D, sau đó chất này được gan và thận chuyển hóa thành dạng hoạt động là 1,25-dihydroxyvitamin D ^[5]. Tình trạng thiếu vitamin D là nguyên nhân chính dẫn đến các bệnh lý chuyển hóa xương ở người lớn tuổi, gián tiếp thúc đẩy té ngã và gãy xương ^[5].

Bên cạnh lợi ích điều hòa nội môi canxi và tăng mật độ khoáng của xương, vitamin D còn tác động lên các yếu tố kiểm soát cơ lực và hệ thần kinh trung ương ^[1], ^[2]. Việc bổ sung vi chất này kết hợp với canxi đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể tình trạng đu đưa thân mình (body sway) và tăng sức mạnh chi dưới, qua đó giảm thiểu nguy cơ mất thăng bằng ^[4].

Bằng chứng lâm sàng: Những kết quả trái chiều

Dữ liệu thực nghiệm qua các can thiệp lâm sàng ghi nhận nhiều phát hiện khác nhau về tác động của vitamin D đối với nguy cơ ngã.

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2005 thực hiện trên 96 phụ nữ cao tuổi bị liệt nửa người sau đột quỵ, theo dõi trong vòng 2 năm ^[6]. Tất cả người tham gia ban đầu đều có mức 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh dưới ngưỡng 10 ng/ml, tức ở mức thiếu hụt ^[6]. Nhóm can thiệp gồm 48 người được uống 1.000 IU ergocalciferol (vitamin D2) mỗi ngày, trong khi 48 người còn lại dùng giả dược ^[6].

Kết quả sau 2 năm cho thấy, việc bổ sung vitamin D giúp giảm 59% số lần ngã (khoảng tin cậy 95%: 28-81%; p = 0,003) ^[6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng về số lượng tương đối và kích thước của các sợi cơ loại II (type II muscle fibers), kèm theo sức mạnh cơ bắp được cải thiện ở nhóm dùng vitamin D ^[6]. Về biến cố gãy xương hông, có 4 ca xảy ra ở nhóm giả dược và 0 ca ở nhóm dùng vitamin D2 ^[6]. Nghiên cứu kết luận vitamin D có thể tăng sức mạnh cơ bắp nhờ cải thiện tình trạng teo sợi cơ loại II ^[6].

Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm đều mang lại kết quả khả quan. Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên mù đơn, có đối chứng với giả dược tại một bệnh viện ở Pakistan từ tháng 3/2018 đến tháng 7/2020 trên các bệnh nhân từ 50 đến 75 tuổi đã kiểm tra liều dùng định kỳ cao ^[5]. Nhóm nghiên cứu cho người bệnh uống 100.000 IU vitamin D mỗi tháng và theo dõi suốt 24 tháng với các mốc kiểm tra định kỳ 3 tháng một lần ^[5].

Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về xác suất gặp một hoặc nhiều lần té ngã giữa nhóm uống vitamin D định kỳ và nhóm dùng giả dược (tỷ lệ 24,70% so với 24,85%; tỷ số nguy cơ HR: 0,99; khoảng tin cậy 95%: 0,68-1,43) ^[5]. Xác suất gãy xương ngoài đốt sống cũng không khác biệt đáng kể (4,7% ở nhóm can thiệp so với 5,7% ở nhóm giả dược; HR: 0,81; khoảng tin cậy 95%: 0,32-2,01) ^[5]. Nghiên cứu này kết luận bổ sung 100.000 IU mỗi tháng không đem lại lợi ích giảm ngã hay gãy xương ngoài đốt sống ở bệnh nhân cao tuổi ^[5].

Vai trò của sự kết hợp giữa Canxi và Vitamin D

Các dữ liệu y khoa nhấn mạnh rằng tác động phòng ngừa té ngã và gãy xương thường rõ rệt hơn khi vitamin D được dùng đồng thời với canxi, thay vì đứng đơn độc ^[3], ^[4], ^[7].

Một đánh giá tổng hợp từ hệ thống dữ liệu Cochrane cho biết việc chỉ dùng vitamin D đơn lẻ không cho thấy hiệu quả có ý nghĩa thống kê trong việc giảm gãy xương hông, gãy xương đốt sống hay bất kỳ loại gãy xương mới nào ^[3]. Trái lại, vitamin D khi phối hợp với canxi giúp giảm nhẹ các ca gãy xương hông và xương ngoài đốt sống ^[3].

Một phân tích tổng hợp khác từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khẳng định, bổ sung vitamin D đường uống kèm theo canxi giúp giảm có ý nghĩa 18% nguy cơ gãy xương hông so với không điều trị ^[7]. Riêng đối với nguy cơ té ngã, việc kết hợp liều 700 đơn vị vitamin D mỗi ngày cùng 500 mg canxi (bổ sung ngoài chế độ ăn) đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ ngã tới 65% trong 3 năm ở nhóm phụ nữ trên 65 tuổi ít vận động ^[3].

Thử nghiệm Decalyos II theo dõi trên nhóm phụ nữ cao tuổi có thể đi lại trong nhà với gậy hoặc khung tập đi cũng ghi nhận việc bổ sung cả canxi và vitamin D trong 2 năm giúp giảm nguy cơ gãy xương hông ^[3]. Nhìn chung, việc phối hợp hai chất này đảo ngược tình trạng cường cận giáp thứ phát và cải thiện mật độ khoáng xương ^[4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng Vitamin D phòng ngừa ngã

Nhiều người tin rằng cứ người già uống vitamin D là tự khắc đi đứng vững vàng và không lo bị ngã. Đây là một cách hiểu chưa đúng với thực tế nghiên cứu khoa học.

Thứ nhất, việc bổ sung đơn độc vitamin D dường như ít mang lại hiệu quả bảo vệ toàn diện ^[3], ^[7]. Một phân tích từ 45 thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng vitamin D đơn thuần khó có khả năng ngăn ngừa gãy xương, mà cần phải có sự kết hợp với canxi, đặc biệt ở nhóm người già yếu sống trong các cơ sở chăm sóc ^[7]. Thậm chí, một thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở trên 3.314 phụ nữ từ 70 tuổi trở lên có yếu tố nguy cơ gãy xương hông cho thấy việc dùng 800 IU vitamin D kèm 1.000 mg canxi mỗi ngày không tạo ra khác biệt về tỷ lệ gãy xương lâm sàng sau 2 năm ^[7]. Trong nghiên cứu đó, tỷ số chênh (odds ratio) về té ngã là 0,99 ở mốc 6 tháng và 0,98 ở mốc 12 tháng so với nhóm đối chứng ^[7].

Thứ hai, liều lượng dồn cục quá lớn không đồng nghĩa với hiệu quả cao. Việc nạp liều ngắt quãng cực cao như 100.000 IU mỗi tháng không làm giảm tỷ lệ té ngã hay gãy xương ngoài đốt sống ^[5]. Hiệu quả bảo vệ cơ lực và thăng bằng đòi hỏi mức bổ sung duy trì hợp lý và phù hợp với cơ chế hấp thu tự nhiên của cơ thể.

Thứ ba, bổ sung vi chất không thể thay thế việc tập luyện. Một đánh giá từ Cochrane nhận định các biện pháp an toàn tại nhà có hiệu quả chưa rõ ràng, trong khi các can thiệp bằng bài tập thể dục thực sự làm giảm nguy cơ té ngã ở người cao tuổi ^[7]. Nguy cơ ngã có thể giảm 18% ở người già sống tại cộng đồng và giảm 25% ở bệnh nhân nằm viện thông qua các can thiệp đa yếu tố, trong đó hoạt động thể lực đều đặn giữ vai trò cốt lõi ^[2].

Nhóm đối tượng nào cần thận trọng?

Dù việc điều trị thiếu hụt canxi và vitamin D nhìn chung được dung nạp tốt ở người lớn tuổi, không phải ai cũng có thể tự ý sử dụng ^[7]. Sự thận trọng đặc biệt cần thiết đối với những người có cơ địa dễ bị sỏi thận hoặc đang mắc các bệnh lý về thận ^[7].

Bên cạnh đó, hiệu quả bổ sung có sự phân hóa rõ giữa các nhóm dân số. Bằng chứng rõ ràng nhất về việc giảm nguy cơ gãy xương và té ngã tập trung ở những người cao tuổi thể trạng yếu sống trong các viện dưỡng lão hoặc cơ sở chăm sóc dài hạn, đặc biệt là những người có chế độ ăn thiếu hụt từ trước ^[4], ^[7]. Trong khi đó, các kết quả thử nghiệm trên những người cao tuổi sống tự lập tại cộng đồng thường không đồng nhất và còn nhiều tranh cãi ^[4], ^[2].

Người bệnh có chẩn đoán loãng xương cần nhớ rằng bổ sung canxi và vitamin D chỉ là một phần thiết yếu trong chiến lược kiểm soát, và họ vẫn cần phối hợp thêm các thuốc chống hủy xương hoặc thuốc tăng đồng hóa theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa ^[4].

Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày

Để hỗ trợ hệ vận động và phòng tránh ngã hiệu quả, việc bổ sung vi chất cần được tiến hành một cách khoa học và toàn diện:

• Đánh giá nồng độ vi chất: Những người cao tuổi ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, đặc biệt trong mùa đông, thường có mức vitamin D dưới chuẩn ^[8]. Nên thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D trước khi bắt đầu lộ trình bổ sung ^[6].
• Cân nhắc liều dùng vừa phải phối hợp canxi: Dữ liệu cho thấy các mức liều hàng ngày như 700 IU vitamin D kết hợp 500 mg canxi đem lại lợi ích giảm té ngã ở phụ nữ lớn tuổi ít vận động ^[3], hoặc 1.000 IU vitamin D hàng ngày giúp cải thiện sức mạnh sợi cơ ở người sau đột quỵ có thiếu hụt ^[6]. Cần tránh tự ý dùng các liều dồn quá cao hàng tháng khi chưa có chỉ định ^[5].
• Tận dụng các chiến dịch y tế: Việc kết hợp tư vấn bổ sung vitamin D cùng các đợt tiêm chủng thường niên, chẳng hạn như tiêm vắc xin cúm, là một giải pháp thiết thực để đảm bảo người cao tuổi được theo dõi liên tục ^[8].
• Kết hợp rèn luyện thể chất: Thuốc hay viên uống không thể thay thế việc vận động. Người cao tuổi nên duy trì các bài tập rèn luyện thăng bằng, tăng sức bền cơ chi dưới để giảm thiểu tình trạng lắc lư thân mình khi đi lại ^[4], ^[7].

Vitamin D đóng vai trò tích cực đối với sức mạnh cơ bắp và chức năng vận động, đặc biệt khi được dùng đúng liều lượng, kết hợp cùng canxi trên những người có tình trạng thiếu hụt. Tuy nhiên, viên bổ sung không phải là tấm lá chắn tuyệt đối trước nguy cơ trượt ngã. Một lối sống năng động, chế độ dinh dưỡng đủ chất và sự tư vấn kỹ lưỡng từ bác sĩ chuyên khoa mới là chìa khóa giúp người cao tuổi giữ vững bước chân an toàn.