Sơ ri là loại trái cây nhiệt đới thơm ngon, mọng nước và nổi tiếng là nguồn cung cấp vitamin C dồi dào trong tự nhiên. Rất nhiều người chuộng ăn thật nhiều sơ ri hoặc ép nước uống hàng ngày với hy vọng tăng sức đề kháng và thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, với những người từng trải qua cơn đau quặn thận do sỏi canxi oxalate, bất kỳ thực phẩm nào nạp vào cơ thể cũng đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt.
Thực tế, việc ăn quá nhiều sơ ri có thể mang lại những rủi ro nhất định cho người có tiền sử sỏi thận oxalate. Mặc dù vitamin C từ thực phẩm thường an toàn hơn dạng viên uống tổng hợp, việc nạp một lượng cực lớn vitamin C tự nhiên vào cơ thể vẫn có thể làm tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu. Đối với người có cơ địa dễ tái phát sỏi hoặc rối loạn chuyển hóa, nạp quá nhiều dưỡng chất này có thể vô tình kích hoạt quá trình hình thành tinh thể sỏi mới.
Vì sao vitamin C liên quan đến sỏi oxalate?
Sỏi canxi oxalate hình thành khi nồng độ canxi và oxalate trong nước tiểu vượt quá mức bão hòa, dẫn đến kết tinh thành sỏi [1, 2]. Trong cơ thể người, oxalate là một chất thải chuyển hóa không hòa tan và được đào thải chủ yếu qua thận [1]. Đáng chú ý, một phần oxalate trong nước tiểu bắt nguồn từ quá trình chuyển hóa acid ascorbic (tên khoa học của vitamin C) [1, 2].
Khi cơ thể tiếp nhận acid ascorbic, hợp chất này có thể bị phân giải trực tiếp thành oxalate trước khi bài tiết ra ngoài [2]. Nếu lượng nạp vào quá cao, lượng oxalate được đào thải vào nước tiểu sẽ tăng lên, dẫn đến tình trạng tăng oxalate niệu [3, 4]. Đây chính là yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy sự kết tụ canxi oxalate tại đường tiết niệu, đặc biệt ở những người có cơ địa nhạy cảm [3, 7].
Tuy nhiên, cơ thể người khỏe mạnh có cơ chế điều hòa sinh lý tự nhiên. Quá trình hấp thu vitamin C ở đường tiêu hóa cũng như sự tái hấp thu ở ống thận đều là những quá trình có thể bị bão hòa, và sự chuyển hóa trao đổi chất từ acid ascorbic sang oxalate vốn có giới hạn sinh học [3]. Dù vậy, khi sự quá tải diễn ra liên tục hoặc trên nền một hệ bài tiết đã suy giảm, cơ chế tự bảo vệ này có thể bị vượt qua [1, 7].
Bằng chứng khoa học về rủi ro từ vitamin C
Mối liên hệ giữa việc nạp vitamin C và nguy cơ sỏi thận đã được theo dõi qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới, nhưng kết quả ghi nhận có sự khác biệt rõ rệt theo giới tính và dạng nạp vào.
Một nghiên cứu tổng hợp năm 2023 chỉ ra rằng lượng vitamin C nạp vào cao là một yếu tố nguy cơ gây sỏi thận ở nam giới [2]. Số liệu từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I, II (Nurses' Health Study I and II) và Nghiên cứu Theo dõi Nhân viên Y tế (Health Professionals Follow-up Study) cho thấy tổng lượng vitamin C nạp vào vượt quá 1.000 mg/ngày làm tăng 41% nguy cơ phát triển sỏi thận lần đầu sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ khác [2]. Mối liên hệ này có tính phụ thuộc liều: dùng dưới 7 viên vitamin C mỗi ngày có tỷ số rủi ro là 1,66, trong khi dùng từ 7 viên trở lên mỗi ngày đẩy tỷ số rủi ro lên 2,23 [2]. Thậm chí, việc bổ sung vitamin C ở các mức liều hàng ngày từ 250-499 mg và 1.000-1.499 mg cũng liên quan đến sự gia tăng 11-14% nguy cơ sỏi thận ở nam giới [2].
Nghiên cứu công bố năm 2017 theo dõi lượng vitamin C tổng, dạng ăn uống và dạng viên bổ sung cũng ghi nhận kết quả tương tự: lượng vitamin C tổng và dạng bổ sung cao hơn không liên quan đến nguy cơ sỏi thận mới ở hai nhóm phụ nữ lớn, nhưng lại làm tăng nguy cơ ở nhóm nam giới [4]. Điểm đáng lưu ý là lượng vitamin C thuần từ chế độ ăn uống tự nhiên không liên quan đến việc tăng nguy cơ sỏi thận ở bất kỳ nhóm nào [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý giới hạn của nghiên cứu là dữ liệu dinh dưỡng dựa trên bảng hỏi tần suất thực phẩm (FFQ), thiếu dữ liệu phân tích nước tiểu 24 giờ và đa số đối tượng nghiên cứu là người da trắng, đồng thời khuyến nghị nam giới có tiền sử sỏi canxi oxalate nên kiêng vitamin C dạng bổ sung [4].
Ở nữ giới, một nghiên cứu tiền cứu năm 1999 trên 85.557 phụ nữ không có tiền sử sỏi thận, theo dõi suốt 14 năm với 1.078 ca sỏi thận xuất hiện, cho thấy lượng vitamin C nạp vào không liên quan đến nguy cơ sỏi thận [5]. Nhóm phụ nữ có lượng tiêu thụ vitamin C cao nhất (từ 1.500 mg/ngày trở lên) có nguy cơ tương đối là 1,06 so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (dưới 250 mg/ngày), một mức chênh lệch không có ý nghĩa thống kê [5].
Trái lại, một phân tích công bố năm 1997 chỉ ra rằng các phương pháp xét nghiệm oxalate niệu cũ trước đây thường tạo điều kiện cho acid ascorbic tự chuyển đổi thành oxalate trong ống nghiệm khi bảo quản và xử lý mẫu bệnh phẩm, gây ra số liệu phóng đại [3]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng ở nhóm đối tượng thuộc phân vị tiêu thụ vitamin C cao nhất (trên 1.500 mg/ngày) của Nghiên cứu Theo dõi Nhân viên Y tế Harvard, nguy cơ sỏi thận thực tế lại thấp hơn nhóm tiêu thụ ít nhất [3].
Dù vậy, một khảo sát công bố năm 2025 về mối quan tâm của cộng đồng trong đại dịch COVID-19 cho thấy lượng tìm kiếm trực tuyến về vitamin C tăng gấp 4 lần, nhưng các thông tin phổ biến hoàn toàn bỏ qua cảnh báo rằng bổ sung liều cao có thể gây tăng oxalate niệu và nguy cơ sỏi thận [6]. Tình trạng ngộ độc hoặc dùng thừa vitamin C cũng được xác nhận là một trong những nguyên nhân thứ phát gây rối loạn chuyển hóa oxalate trong y văn [1].
Vai trò bất ngờ của vitamin B6 đối với sỏi oxalate
Khi đánh giá sự chuyển hóa oxalate trong chế độ ăn, giới khoa học phát hiện vitamin B6 đóng vai trò mắt xích vô cùng quan trọng bên cạnh vitamin C. Vitamin B6 hoạt động như một coenzyme tham gia vào chu trình chuyển hóa oxalate, và chất này thường được chỉ định trong điều trị tăng oxalate niệu nguyên phát loại 1 [2].
Nghiên cứu theo dõi 14 năm trên 85.557 phụ nữ ghi nhận lượng nạp vitamin B6 cao có mối liên hệ nghịch đảo rõ rệt với nguy cơ tạo sỏi [5]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố ăn uống khác, phụ nữ ở nhóm nạp B6 cao nhất (từ 40 mg/ngày trở lên) giảm được 34% nguy cơ sỏi thận so với nhóm nạp thấp nhất (dưới 3 mg/ngày), với nguy cơ tương đối là 0,66 [2, 3]. Điều này cho thấy liều cao vitamin B6 có thể giúp làm giảm sản xuất oxalate nội sinh [5].
Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ này dường như cũng có sự khác biệt giới tính. Các nghiên cứu tổng hợp cho thấy vitamin B6 chỉ thể hiện rõ khả năng giảm nguy cơ sỏi ở phụ nữ, trong khi ở nam giới, lượng vitamin B6 từ chế độ ăn uống không cho thấy mối liên hệ rõ rệt với việc giảm nguy cơ tạo sỏi [2]. Tại một khảo sát trên 22 bệnh nhân sỏi thận oxalate, khẩu phần ăn hàng ngày của họ đều ghi nhận tình trạng thiếu hụt vitamin B6 và tiêu thụ vitamin C cao hơn mức khuyến nghị [7].
Hiểu lầm thường gặp về quả sơ ri và chế độ ăn ngừa sỏi
Nhiều người lầm tưởng rằng sơ ri chua nên sẽ chứa rất nhiều acid oxalic giống như một số loại rau chua khác. Tuy nhiên, rủi ro tiềm ẩn chính của sơ ri đối với người sỏi thận không nằm ở lượng oxalate trực tiếp của quả, mà nằm ở hàm lượng vitamin C cực kỳ đậm đặc của nó. Khi cơ thể tiếp nhận lượng vitamin C này với liều quá ngưỡng, một phần acid ascorbic sẽ bị chuyển hóa thành oxalate trong nước tiểu [1, 3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là "trái cây tự nhiên thì ăn bao nhiêu cũng an toàn, không lo sỏi thận". Mặc dù vitamin C từ nguồn thực phẩm tự nhiên ít gây nguy cơ hơn so với việc uống các viên sủi hay viên thực phẩm chức năng liều cao [4], việc tiêu thụ dồn dập một lượng lớn sơ ri trong thời gian ngắn vẫn có thể đưa tổng lượng acid ascorbic vượt ngưỡng an toàn cho người bệnh.
Ngoài ra, người bệnh thường chỉ chú ý kiêng cữ các loại rau quả mà quên mất nguồn oxalate từ đồ uống hàng ngày. Một nghiên cứu trên bệnh nhân sỏi oxalate cho thấy có tới 80-85% lượng oxalate trong khẩu phần đến từ thói quen uống trà và cà phê thông thường, trong khi các thực phẩm thực vật khác chỉ chiếm 15-20% [7]. Do đó, việc đổ lỗi hoàn toàn cho trái cây trong khi vẫn duy trì thói quen uống đậm trà đen là một sai lầm phổ biến [6, 8].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dù sơ ri là nguồn dưỡng chất tốt cho người khỏe mạnh, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt kiểm soát lượng nạp vào:
Thứ nhất là người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate tái phát nhiều lần. Những người này thường có khiếm khuyết trong chuyển hóa acid ascorbic hoặc chuyển hóa oxalate, được khuyến cáo nên hạn chế lượng vitamin C nạp vào hàng ngày ở mức khoảng 100 mg [3].
Thứ hai là bệnh nhân suy thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết của thận [3]. Khi chức năng lọc suy giảm, tình trạng tăng oxalate niệu có thể nhanh chóng dẫn đến lắng đọng tinh thể trong nhu mô thận, gây sỏi thận, vôi hóa thận (nephrocalcinosis) và làm trầm trọng thêm mức độ suy thận [1].
Thứ ba là nam giới từng bị sỏi thận. Dữ liệu dịch tễ học cho thấy nam giới là nhóm chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất từ việc nạp thừa vitamin C đối với nguy cơ tái phát sỏi thận oxalate [3, 5].
Cuối cùng là những người mắc các chứng rối loạn chuyển hóa oxalate, tăng oxalate niệu do bệnh đường ruột (như sau phẫu thuật nối tắt dạ dày hoặc rối loạn hấp thu) [1]. Các đối tượng này đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát toàn diện khẩu phần [7, 8].
Cách ăn sơ ri an toàn và phòng ngừa tái phát sỏi
Để vừa tận hưởng hương vị thơm ngon của sơ ri vừa bảo vệ hệ tiết niệu, người có cơ địa sỏi thận oxalate cần tuân thủ các nguyên tắc ăn uống khoa học:
Kiểm soát số lượng: Không nên ăn dồn dập hàng nửa cân đến một cân sơ ri mỗi ngày hay uống các ly nước ép sơ ri đậm đặc liên tục. Người có tiền sử tái phát sỏi chỉ nên nạp lượng vừa phải để giữ mức vitamin C hàng ngày trong ngưỡng an toàn khoảng 100 mg [3]. Khi muốn bổ sung thêm vào thực đơn, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Giảm thiểu oxalate tổng thể: Cần kiểm soát tổng lượng oxalate nạp vào từ thực phẩm dưới 40-50 mg mỗi ngày theo khuyến cáo cho bệnh nhân sỏi thận [8]. Cần cảnh giác với các thực phẩm giàu oxalate khác như rau bina, củ cải đường, sô cô la, đại hoàng, khế và đặc biệt là thói quen uống trà đen [6, 8].
Uống đủ nước và pha loãng nước tiểu: Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân sỏi thận thường không tuân thủ chế độ uống nhiều nước [7]. Việc pha loãng nước tiểu bằng cách uống đủ nước mỗi ngày là giải pháp then chốt để ngăn các tinh thể canxi oxalate bão hòa và kết dính lại với nhau [1].
Cân bằng canxi trong bữa ăn: Không nên kiêng canxi một cách cực đoan. Nghiên cứu chỉ ra khẩu phần của bệnh nhân sỏi thận thường thiếu canxi (dưới 520 mg/ngày) [7]. Tăng cường canxi phù hợp trong bữa ăn giúp canxi liên kết với oxalate ngay trong đường ruột, tạo thành hợp chất không hấp thu và thải ra ngoài theo phân, từ đó làm giảm oxalate hấp thu vào máu và bài tiết qua thận [1]. Bổ sung chất ức chế sỏi tự nhiên như citrate cũng là biện pháp hữu hiệu [1].
Tóm lại, sơ ri là loại quả giàu dưỡng chất nhưng người có tiền sử sỏi thận oxalate không nên ăn quá nhiều cùng lúc. Việc duy trì một lượng dùng vừa phải, kết hợp lối sống uống đủ nước và cân đối dinh dưỡng sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe mà không lo tái phát sỏi thận. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có chế độ ăn phù hợp nhất với thể trạng của mình.
