Người đau dạ dày có nên dùng can khương? Lợi ích và rủi ro

Nhiều người có thói quen hãm vài lát gừng tươi hoặc gừng khô (can khương) uống mỗi khi xuất hiện cảm giác đầy bụng, đau tức vùng thượng vị. Dù vậy, không ít trường hợp sau khi dùng lại thấy nóng rát cổ họng, cồn cào ruột gan hơn mức bình thường.

Người bị đau hoặc rối loạn dạ dày hoàn toàn có thể dùng can khương, nhưng hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận can khương ở liều thấp (khoảng 1 g đến dưới 3 g mỗi ngày) giúp hỗ trợ vận động dạ dày và cải thiện chứng khó tiêu; ngược lại, việc lạm dụng liều cao trên 4 g mỗi ngày có thể gây kích thích niêm mạc, dẫn tới ợ nóng và phản tác dụng.

Cơ chế tác động của can khương lên hệ tiêu hóa

Rối loạn làm rỗng dạ dày là một yếu tố bệnh sinh quan trọng góp phần gây ra các bệnh lý đường tiêu hóa như chứng khó tiêu chức năng và buồn nôn ^[1]. Can khương tác động trực tiếp lên trương lực cơ trơn và nhu động của đường tiêu hóa ^[1].

Các hoạt chất sinh học đặc trưng trong gừng gồm gingerol và shogaol có khả năng tác động lên thụ thể cholinergic M3 và thụ thể serotonergic 5-HT3 ^[1]. Thông qua các thụ thể này, can khương giúp gia tăng sự co bóp của cơ trơn dạ dày, kích thích co bóp hang vị và rút ngắn thời gian thức ăn lưu lại tại đây ^[1]. Việc đẩy nhanh tốc độ làm rỗng dạ dày giúp giải phóng tình trạng ứ trệ thức ăn, từ đó làm giảm cảm giác khó tiêu và buồn nôn ^[1].

Ngoài ra, các thành phần như 6-gingerol, 6-shogaol và oleoresin còn có đặc tính chống oxy hóa mạnh nhờ dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và kích hoạt con đường Nrf2 ^[1]. Chiết xuất gừng cũng được ghi nhận có khả năng làm giảm các cytokine tiền viêm trong huyết thanh như TNF-alpha và IL-6, giúp kiểm soát phản ứng viêm tại mô tiêu hóa ^[1].

Can khương hỗ trợ làm rỗng dạ dày qua các nghiên cứu lâm sàng

Hiệu quả thúc đẩy nhu động của gừng đã được kiểm chứng trên cả người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân mắc các chứng rối loạn tiêu hóa thông qua nhiều thử nghiệm can thiệp.

Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2008 tiến hành trên 24 người tình nguyện khỏe mạnh nhằm đánh giá chức năng vận động dạ dày sau khi nhịn ăn 8 giờ ^[2]. Những người tham gia uống 3 viên nang gừng (tổng liều 1.200 mg) hoặc giả dược, 1 giờ trước khi ăn 500 ml súp dinh dưỡng thấp ^[2]. Kết quả theo dõi qua siêu âm trong 90 phút cho thấy diện tích hang vị giảm nhanh hơn đáng kể ở nhóm dùng gừng ^[2]. Thời gian bán làm rỗng dạ dày rút ngắn còn 13,1 ± 1,1 phút ở nhóm dùng gừng so với 26,7 ± 3,1 phút ở nhóm dùng giả dược ^[2]. Đồng thời, tần suất co bóp hang vị gia tăng rõ rệt, dù kích thước vùng đáy vị không thay đổi ^[2].

Năm 2011, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên mù đôi khác được thực hiện trên 11 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng ^[3]. Sau 8 giờ nhịn ăn, các bệnh nhân dùng 3 viên nang chứa tổng cộng 1,2 g gừng hoặc giả dược, 1 giờ sau dùng 500 ml súp ^[3]. Kết quả cho thấy thời gian bán làm rỗng dạ dày ở nhóm dùng gừng đạt trung vị 12,3 phút (dao động 8,5 - 17,0 phút), nhanh hơn đáng kể so với mức 16,1 phút (dao động 8,3 - 22,6 phút) ở nhóm dùng giả dược ^[3]. Xu hướng co bóp hang vị gia tăng (P=0,06), tuy nhiên kích thước đáy vị và nồng độ các peptide đường ruột gồm GLP-1, motilin, ghrelin không thay đổi ^[3].

Bên cạnh dạng đơn chất, dạng phối hợp của gừng và chiết xuất atiso (Prodigest) cũng mang lại hiệu quả rõ rệt trên nhu động ruột ^[4]. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 11 người khỏe mạnh cho thấy sau khi dùng chế phẩm này 1 giờ cùng bữa ăn tiêu chuẩn, diện tích thể tích dạ dày đo qua siêu âm nhỏ hơn 24% so với nhóm dùng giả dược, khẳng định tác động thúc đẩy làm rỗng dạ dày ^[4].

Tuy vậy, dữ liệu khoa học cũng ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất tùy thuộc phương pháp đo lường. Một thử nghiệm chéo mù đôi năm 1993 trên 16 người tình nguyện khỏe mạnh dùng 1 g bột thân rễ gừng hoặc giả dược đo bằng mô hình hấp thu paracetamol đường uống lại cho thấy gừng không làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày ^[5].

Tác động đối với triệu chứng khó tiêu và vi khuẩn dạ dày

Khó tiêu chức năng là tình trạng phổ biến với đặc trưng là no sớm, đầy tức thượng vị, đau rát vùng bụng trên mà không có tổn thương cấu trúc ^[4]. Tình trạng này gặp ở 11% đến 30% dân số tùy theo tiêu chuẩn chẩn đoán ^[6]. Can khương đem lại nhiều cải thiện lâm sàng đối với nhóm triệu chứng này.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần trên bệnh nhân khó tiêu chức năng dùng phối hợp chiết xuất gừng và atiso trước bữa trưa và bữa tối ghi nhận sự cải thiện rõ rệt các triệu chứng buồn nôn, căng tức thượng vị, đau thượng vị và đầy hơi so với giả dược ^[4]. Sự kết hợp này mang tính bổ trợ do gừng hoạt động chủ yếu tại dạ dày, trong khi atiso phát huy tác dụng ở ruột non ^[4].

Đáng chú ý, một nghiên cứu thử nghiệm năm 2019 đánh giá trên 15 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng có vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) ^[6]. Bệnh nhân được cho sử dụng bột gừng với liều 3 g mỗi ngày (chia thành 3 viên 1 g) liên tục trong 4 tuần ^[6]. Kết quả xét nghiệm kháng nguyên trong phân (HpSAg) cho thấy tỷ lệ tiệt trừ H. pylori đạt 53,3% với tỷ số chênh OR là 8 ^[6]. Đa số các triệu chứng khó tiêu theo tiêu chuẩn Rome III cũng giảm rõ rệt sau đợt can thiệp ^[6].

Dù có các tác động tích cực trên, một nghiên cứu xạ hình trên 83 bệnh nhân khó tiêu chức năng và 11 người đối chứng năm 1998 lưu ý rằng việc phân nhóm triệu chứng ít liên quan tới tốc độ làm rỗng dạ dày ^[7]. Việc chậm làm rỗng dạ dày chỉ có xu hướng nhẹ ở bệnh nhân khó tiêu so với nhóm đối chứng, trong khi các yếu tố như thói quen hút thuốc lá và sử dụng thuốc chống viêm mới là nguyên nhân mạnh làm kéo dài thời gian lưu thức ăn rắn ^[7].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và nguy cơ khi dùng quá liều

Dù can khương là dược liệu quen thuộc, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ranh giới giữa liều có lợi và liều gây hại cho đường tiêu hóa.

Về độ an toàn ở liều vừa phải, một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở công bố năm 2025 tại Bệnh viện Đại học Debrecen đã theo dõi 47 bệnh nhân khó tiêu chức năng dùng gừng với liều 1.080 mg/ngày chia nhỏ trong 8 tuần ^[8]. Kết quả cho thấy 87,2% bệnh nhân đánh giá mức độ dung nạp ở mức tốt hoặc xuất sắc ^[8]. Không có biến cố nghiêm trọng nào xảy ra khiến bệnh nhân phải ngừng can thiệp ^[8]. Tuy nhiên, các tác dụng phụ nhẹ và thoáng qua vẫn xuất hiện ở một bộ phận người dùng, bao gồm đầy hơi (14,9%), ợ nóng (12,8%) và tiêu chảy (10,6%) ^[8].

Mặt trái của can khương xuất hiện rõ rệt nhất khi dùng liều cao. Khi lượng gừng dung nạp vượt ngưỡng 4 g mỗi ngày, các hợp chất cay nóng tác động trực tiếp và liên tục lên lớp biểu mô dạ dày, kích thích bài tiết acid dịch vị và làm tăng nguy cơ trào ngược dạ dày thực quản, dẫn đến cảm giác ợ nóng, cồn cào và đau rát thượng vị.

Mặt khác, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (từ 11 đến 47 người) hoặc theo dõi trong thời gian ngắn (từ 4 đến 8 tuần) [1, 5, 6]. Do đó, can khương chỉ nên xem là liệu pháp hỗ trợ triệu chứng chứ không thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa [5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng can khương

Nhiều người lầm tưởng rằng can khương có tính ấm nên càng uống đậm đặc, uống càng nhiều thì dạ dày càng mau ấm và khỏi đau. Đây là quan niệm sai lầm; việc dùng liều dồn dập hoặc sắc quá đặc trên 4 g/ngày dễ gây kích ứng niêm mạc tại chỗ, khiến cơn đau bụng dữ dội hơn.

Hiểu lầm thứ hai là dùng can khương lúc bụng đói cồn cào để "cắt" cơn đau. Khi dạ dày rỗng hoàn toàn, niêm mạc không có lớp thức ăn che phủ; vị cay cay nồng của gingerol và shogaol sẽ tiếp xúc trực tiếp với lớp màng nhầy, dễ gây cảm giác cào ruột và ợ nóng tức thì ^[8].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng can khương có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn H. pylori và thay thế thuốc kháng sinh. Dù nghiên cứu bước đầu ghi nhận tỷ lệ tiệt trừ đạt 53,3% ở liều 3 g/ngày, cỡ mẫu can thiệp chỉ gồm 15 người và các tác giả khẳng định cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn để xác thực ^[6]. Người bệnh không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn để chuyển sang dùng gừng.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng can khương?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa can khương vào chế độ ăn uống hàng ngày:

• Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính: Niêm mạc dạ dày lúc này đang có tổn thương trợt loét hở, các hoạt chất cay nóng của can khương có thể gây xót, kích thích phản ứng viêm cục bộ và làm tăng triệu chứng đau rát.
• Người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản nặng: Can khương có thể gây tác dụng phụ ợ nóng ở một số cá nhân (chiếm khoảng 12,8% trường hợp ghi nhận) ^[8]. Nếu sau khi uống thấy cảm giác nóng rát sau xương ức tăng lên, cần ngưng dùng ngay.
• Người đang dùng đồng thời các thuốc kháng viêm: Nghiên cứu cho thấy việc sử dụng thuốc chống viêm kéo dài làm chậm quá trình vận chuyển chất rắn trong dạ dày và gây tổn thương niêm mạc ^[7]. Việc kết hợp thêm dược liệu cay nóng cần có sự tham vấn của chuyên gia y tế.
• Bệnh nhân chuẩn bị can thiệp y khoa hoặc có bệnh lý nền phức tạp: Cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo liều lượng bổ sung không gây tương tác bất lợi.

Cách áp dụng can khương an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa tác dụng hỗ trợ vận động dạ dày mà không gây hại cho đường tiêu hóa, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thực hành sau:

• Kiểm soát chặt chẽ liều lượng: Duy trì tổng lượng can khương nạp vào cơ thể ở mức 1 g đến dưới 3 g mỗi ngày [1, 6]. Không bao giờ sử dụng vượt quá 4 g mỗi ngày để phòng tránh kích ứng niêm mạc và ợ nóng.
• Chia nhỏ cữ dùng: Thay vì dùng dồn một lần, nên chia tổng liều làm 2-3 lần uống trong ngày, tương tự cách dùng viên nén hoặc chia cữ trong các nghiên cứu lâm sàng [5, 6].
• Thời điểm sử dụng phù hợp: Nên uống can khương khoảng 30 phút đến 1 giờ trước bữa ăn chính hoặc dùng ngay sau khi ăn nhẹ [1, 3, 7]. Tránh uống khi bụng đang đói hoàn toàn sau một giấc ngủ dài.
• Cách chế biến: Có thể dùng can khương dạng bột tán hãm với nước ấm, thái lát mỏng ngâm nước sôi hoặc sử dụng các chế phẩm dạng viên nang đã được định chuẩn hàm lượng rõ ràng [1, 6].

Can khương là một vị thuốc tự nhiên có khả năng hỗ trợ co bóp hang vị và đẩy nhanh quá trình làm rỗng dạ dày khi sử dụng ở mức độ vừa phải [1, 7]. Để đạt hiệu quả tốt nhất, người bệnh cần giữ liều dùng dưới mức 3 g mỗi ngày, lắng nghe phản ứng của cơ thể và chủ động trao đổi với bác sĩ khi có bệnh nền tiêu hóa mạn tính.