Nhiều người có thói quen sử dụng các vị thuốc cổ truyền hoặc sản phẩm thảo dược chứa mẫu đơn để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ tuần hoàn huyết mạch. Khi đang phải điều trị bệnh lý tim mạch bằng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng tiểu cầu, việc tự ý dùng thêm dược liệu này có thể tiềm ẩn những hiểm họa khôn lường đối với tính mạng.
Người đang dùng thuốc chống đông máu tuyệt đối cần thận trọng với các chế phẩm chứa mẫu đơn (như xích thược hay mẫu đơn tử ban). Lý do là thảo dược này mang đặc tính ức chế ngưng tập tiểu cầu và chống huyết khối, khi cộng hưởng với thuốc chống đông sẽ làm tăng vọt chỉ số đông máu và dẫn tới nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng [1], [2].
Hiểm họa khi thảo dược đối kháng cơ chế đông máu
Hệ thống đông cầm máu trong cơ thể người hoạt động nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa tiểu cầu và các yếu tố đông máu huyết tương. Thuốc chống huyết khối hiện nay bao gồm hai nhóm chính: nhóm kháng tiểu cầu (như aspirin, clopidogrel, prasugrel, ticagrelor) ngăn chặn các tế bào tiểu cầu dính kết tạo cục máu, và nhóm chống đông (như warfarin hoặc các thuốc ức chế trực tiếp yếu tố IIa, Xa như dabigatran, rivaroxaban, apixaban, edoxaban) nhắm vào chuỗi phản ứng đông máu [3].
Khi người bệnh đưa vào cơ thể các chiết xuất từ rễ cây thuộc họ mẫu đơn (chẳng hạn xích thược - Paeoniae rubra), các hoạt chất tự nhiên này phát huy tác dụng kháng tiểu cầu và chống hình thành huyết khối [1]. Nếu thuốc tân dược đã làm loãng máu ở ngưỡng điều trị mà người bệnh lại nạp thêm thảo dược có tác động ức chế tiểu cầu, hàng rào cầm máu tự nhiên sẽ bị phá vỡ hoàn toàn [1], [2]. Mọi sự kết hợp giữa tác nhân kháng tiểu cầu và thuốc chống huyết khối đều làm tăng nguy cơ chảy máu khó kiểm soát [2].
Bằng chứng lâm sàng về tương tác nguy hiểm
Một báo cáo ca lâm sàng chi tiết công bố năm 2003 đã ghi nhận trường hợp biến chứng nghiêm trọng do tương tác giữa thảo dược chứa mẫu đơn và thuốc chống đông warfarin [1]. Bệnh nhân là một nam giới 61 tuổi, trước đó đang duy trì chỉ số đông máu ổn định với liệu pháp warfarin thường quy [1]. Người này có thói quen dùng một sản phẩm thảo dược dạng thạch tên là quy linh cao (quilinggao) [1].
Sau 5 ngày liên tục sử dụng nhãn hiệu quy linh cao thứ hai, bệnh nhân xuất hiện hàng loạt triệu chứng cảnh báo: chảy máu chân răng tự phát, chảy máu cam và xuất huyết bầm tím dưới da [1]. Kết quả xét nghiệm tại bệnh viện cho thấy chỉ số bình thường hóa quốc tế (INR) tăng vọt lên mức trên 6.0, vượt xa ngưỡng an toàn [1]. Bác sĩ buộc phải tạm ngừng warfarin cho đến khi chỉ số INR hạ dần về mức 1.9 [1]. Đáng chú ý, ngay trong ngày xuất viện, bệnh nhân tự ý dùng tiếp nhãn hiệu quy linh cao thứ ba bất chấp lời khuyên y tế, khiến chỉ số INR 3 ngày sau đó lại tăng vọt lên mức 5.2 và phải tiếp tục ngừng thuốc warfarin lần nữa [1].
Phân tích thành phần cho thấy nhãn hiệu thứ hai chứa nhiều dược liệu, trong đó có xích thược (Paeoniae rubra, thuộc chi mẫu đơn), bối mẫu (Fritillaria spp.), kim ngân hoa (Lonicera japonica) và chỉ thực (Poncirus trifoliata) [1]. Các nhà nghiên cứu xác định xích thược cùng một số thảo dược trong đó có đặc tính chống huyết khối hoặc kháng tiểu cầu, và việc mất kiểm soát đông máu có mối liên hệ nhân quả rất cao với việc sử dụng sản phẩm thảo dược này [1].
Góc nhìn từ các công trình tổng quan y học
Mối nguy hại từ việc kết hợp bừa bãi giữa dược liệu y học cổ truyền và thuốc chống huyết khối không phải là hiện tượng cá biệt. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2013 đã tiến hành tra cứu dữ liệu từ 8 sách giáo trình về tương tác thuốc, 4 nguồn tài nguyên mạng cùng các y văn sinh học từ tháng 1 năm 2000 đến tháng 12 năm 2011 [4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng các loại thuốc chống đông và kháng tiểu cầu thông thường có thể tương tác có hại với nhiều thảo dược đơn lẻ thường dùng trong y học cổ truyền [4]. Việc dùng đồng thời có thể làm thay đổi hiệu quả dược lý của thuốc chống đông máu ở mức độ vừa đến nghiêm trọng, làm gia tăng rủi ro xuất huyết mà người bệnh và thầy thuốc không được phép bỏ qua [4].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2019 cũng tiến hành rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa nhằm đánh giá tương tác giữa y học cổ truyền và thuốc chống đông, kháng tiểu cầu [5]. Báo cáo khẳng định nhiều trường hợp lâm sàng đã ghi nhận thảo dược làm tăng rủi ro chảy máu khi dùng kèm thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu [5]. Cơ chế tương tác rất đa dạng, có thể thông qua việc điều hòa hệ enzym cytochrom P450 (CYP), làm thay đổi độ ngưng tập tiểu cầu hoặc các chỉ số huyết lưu biến [5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược động học hiện nay vẫn cho thấy kết quả đôi khi không đồng nhất hoặc khác biệt nhỏ, đòi hỏi y học phải tiếp tục đào sâu nghiên cứu để xác định rõ ràng hơn từng tương tác cụ thể [5].
Nguy cơ gia tăng chảy máu khi phối hợp điều trị
Thuốc chống đông máu đường uống đóng vai trò then chốt trong việc phòng ngừa tắc mạch ở các bệnh nhân có rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi hoặc mang van tim cơ học [3], [2], [6]. Trong khi đó, thuốc kháng tiểu cầu thường được chỉ định để điều trị bệnh nhân xơ vữa động mạch [2]. Việc sử dụng đồng thời thuốc kháng tiểu cầu và thuốc chống đông chỉ được thực hiện trong một số tình huống lâm sàng rất cụ thể (như can thiệp mạch vành ở người có rung nhĩ) và đòi hỏi bác sĩ phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa nguy cơ tắc mạch và rủi ro chảy máu [2].
Nghiên cứu hồi cứu trong 1 năm tại hai khoa cấp cứu bệnh viện cho thấy trong số các bệnh nhân điều trị thuốc chống đông đường uống gặp rối loạn cầm máu, nhóm tuổi phổ biến nhất là từ 60 đến 80 tuổi, với bệnh lý nền hay gặp là rung nhĩ và bệnh mạch máu não thiếu máu cục bộ [6]. Việc kết hợp thuốc chống đông với một số thuốc khác làm tăng chỉ số INR và dẫn đến gia tăng các biến chứng xuất huyết [6]. Do đó, khi người bệnh tự ý bổ sung thảo dược có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu như mẫu đơn, nguy cơ chảy máu nghiêm trọng ở đường tiêu hóa, niêm mạc hoặc nội sọ là mối đe dọa thường trực [1], [2].
Những hiểu lầm tai hại về nguồn gốc thảo mộc
Nhiều người bệnh vẫn giữ định kiến sai lầm rằng các bài thuốc từ rễ cây hoặc các món thạch thảo dược ăn liền là thực phẩm lành tính, không có tác dụng phụ nên có thể dùng song song với đơn thuốc của bệnh viện. Thực tế lâm sàng từ trường hợp dùng quy linh cao chứa xích thược chứng minh rằng dược liệu tự nhiên hoàn toàn có thể gây rối loạn đông máu nghiêm trọng và triệt tiêu khả năng kiểm soát trị liệu của warfarin [1].
Một rào cản lớn khác trong thực hành y khoa là bệnh nhân thường giấu hoặc không chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị về việc mình đang dùng thêm các sản phẩm từ y học cổ truyền [4]. Sự thiếu minh bạch này khiến bác sĩ không thể lường trước được nguy cơ tương tác, dẫn đến việc điều chỉnh liều thuốc tây y gặp sai lệch nguy hiểm [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đang sử dụng bất kỳ loại thuốc chống đông máu nào (như warfarin hoặc các thuốc thế hệ mới ức chế yếu tố IIa, Xa) bắt buộc phải tránh xa việc tự ý dùng mẫu đơn tử ban hoặc các chế phẩm chứa xích thược [1], [3].
Nhóm người bệnh đang dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu (như clopidogrel, aspirin, prasugrel, ticagrelor) để phòng ngừa biến cố xơ vữa mạch vành, nhồi máu cơ tim, đột quỵ cũng cần hết sức thận trọng với các thảo dược này [3], [2].
Người cao tuổi (đặc biệt từ 60 đến 80 tuổi) có tiền sử rung nhĩ, bệnh lý mạch máu não hoặc rối loạn cầm máu là nhóm đối tượng dễ tổn thương nhất trước các biến chứng xuất huyết khi có hiện tượng tương tác thuốc [6]. Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật, thủ thuật nha khoa cũng cần được rà soát kỹ việc sử dụng các vị thuốc từ mẫu đơn [1].
Lời khuyên an toàn trong đời sống thực tế
Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng tiểu cầu cần tuyệt đối không tự ý mua, sắc uống rễ cây mẫu đơn hay sử dụng các loại thực phẩm chế biến sẵn chứa thành phần xích thược [1].
Mỗi khi đi khám bệnh, người bệnh phải chủ động thông báo danh sách toàn bộ các loại thảo dược, thực phẩm chức năng hoặc món ăn vị thuốc cổ truyền mà mình đang dùng cho bác sĩ [4]. Không được giấu giếm hay tự ý điều chỉnh liều lượng thuốc tây khi chưa có chỉ định y khoa [1], [4].
Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm, bầm tím tự nhiên trên da hoặc phân có màu đen, người bệnh cần ngừng ngay mọi sản phẩm thảo dược và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chỉ số đông máu [1].
