Chế độ ăn MIND vốn nổi tiếng giúp bảo vệ sức khỏe não bộ, ngừa sa sút trí tuệ nhờ tập trung vào rau lá xanh, các loại đậu, hạt khô và ngũ cốc nguyên cám. Khi nghe về lợi ích này, nhiều bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính (CKD) có ý định chuyển hướng bữa ăn theo thực đơn thực vật nhằm cải thiện thể trạng.
Tuy nhiên, người suy thận mạn tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn MIND nếu chưa qua tư vấn chuyên khoa. Việc dung nạp lượng lớn rau lá xanh đậm, hạt và ngũ cốc nguyên cám làm bùng phát nguy cơ tăng kali máu nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Chế độ ăn MIND và áp lực từ rau củ, hạt khô
Chế độ ăn MIND là sự lai tạo giữa chế độ Địa Trung Hải và DASH, ưu tiên các thực phẩm nguồn gốc thực vật nguyên phần. Thực đơn này đòi hỏi tiêu thụ thường xuyên rau lá xanh, trái cây mọng, các loại hạt khô và ngũ cốc nguyên hạt nhằm cung cấp lượng lớn chất xơ và chất chống oxy hóa.
Những loại thực phẩm cốt lõi này vốn chứa hàm lượng kali tự nhiên rất cao. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc đào thải kali ra khỏi cơ thể [1]. Khi chức năng thận suy giảm ở bệnh nhân suy thận mạn tiến triển, khả năng điều hòa này bị tê liệt, dẫn đến việc tích tụ kali gây ngộ độc hệ thống [1, 3].
Tăng kali máu (thường xác định khi nồng độ kali huyết thanh vượt ngưỡng 5,0 hoặc 5,5 mEq/L) là một biến chứng nguy hiểm [1]. Tình trạng này có thể xuất hiện với tỷ lệ lên đến 10% ở người mắc bệnh thận mạn chưa chạy thận, tiềm ẩn nguy cơ loạn nhịp tim và tử vong đột ngột [1].
Cơ chế kiểm soát kali suy giảm ở người bệnh thận
Ở người khỏe mạnh, ống lượn xa của thận đóng vai trò như một bộ cảm biến kali, điều tiết việc đào thải qua đường tiểu khi cơ thể tiếp nhận lượng kali lớn từ thức ăn [2]. Tuy nhiên, suy thận mạn tính làm đứt gãy cơ chế tự bảo vệ này.
Các nghiên cứu động lực học cho thấy người mắc bệnh thận mạn có khả năng dung nạp kali bị suy giảm rõ rệt [3]. Sự suy yếu này khiến họ đặc biệt dễ bị tăng nồng độ kali trong huyết tương một cách đột ngột ngay sau khi ăn thực phẩm giàu kali (tăng kali máu sau bữa ăn) [3].
Điều đáng chú ý là các nghiên cứu quan sát thường chỉ đo kali máu vào thời điểm đói hoặc trước buổi lọc máu [3]. Vì thế, xét nghiệm thông thường dễ bỏ sót các đợt tăng kali máu cấp tính sau các bữa ăn dồn dập rau xanh và hạt khô [3]. Điều này giải thích tại sao nhiều bệnh nhân đột ngột gặp biến chứng nặng sau bữa ăn giàu thực vật dù các chỉ số khám định kỳ có thể chưa kịp cảnh báo [3].
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về hạn chế kali?
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 8 nghiên cứu với tổng cộng 92.558 bệnh nhân suy thận mạn tính tại thời điểm bắt đầu [4]. Trong số đó, có 41.474 người được áp dụng chế độ ăn giới hạn kali và 51.084 người áp dụng chế độ ăn không giới hạn [4].
Kết quả phân tích cho thấy việc hạn chế kali trong khẩu phần dinh dưỡng giúp làm giảm đáng kể mức thay đổi kali huyết thanh (MD = -0,33; khoảng tin cậy 95%: -0,58 đến -0,07; p = 0,01) so với chế độ không kiêng [4]. Dù vậy, việc giới hạn này không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với tỷ lệ tử vong chung (OR = 0,80; khoảng tin cậy 95%: 0,58 đến 1,10; p = 0,17) [4].
Bên cạnh đó, một tổng quan y khoa năm 2023 nhận định rằng hiện còn thiếu bằng chứng mạnh mẽ ủng hộ việc bắt buộc kiêng khem kali quá mức cho mọi giai đoạn bệnh thận [5]. Chế độ ăn giàu kali thực tế đã được chứng minh mang lại một số lợi ích tim mạch và thận trên diện rộng [5]. Do đó, lời khuyên kiêng khem cần được đánh giá lại, điều chỉnh tùy theo từng cá nhân thay vì cấm đoán tuyệt đối trên toàn bộ nhóm người bệnh [5].
Lợi ích thực vật và bài toán sử dụng thuốc gắp kali
Không thể phủ nhận thực phẩm từ thực vật mang lại nhiều giá trị tích cực nếu kiểm soát được nồng độ chất điện giải. Thử nghiệm trên chuột mắc bệnh thận mạn vào năm 2007 ghi nhận chế độ bổ sung kali (2,1% kali) làm giảm huyết áp và giảm tổn thương mô kẽ ống thận so với chế độ ăn cơ bản (0,4% kali) sau 8 tuần [6]. Sự can thiệp này ức chế viêm thận thông qua việc giảm thâm nhiễm đại thực bào, giảm biểu hiện cytokine viêm và ức chế hoạt hóa NF-kappaB [6].
Trên người, một báo cáo ca bệnh năm 2020 trên bệnh nhân xơ cứng tiểu cầu thận do tăng huyết áp diễn tiến nặng đã thử nghiệm giải pháp kết hợp [7]. Bệnh nhân được áp dụng chế độ ăn thuần thực vật nguyên phần phối hợp với thuốc gắp kali mới có tên patiromer [7]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân duy trì được chế độ ăn thực vật cùng thuốc ức chế men chuyển mà không hề bị tăng kali máu nguy hiểm [7].
Các loại thuốc gắn kali mới như patiromer hay sodium zirconium cyclosilicate đang mở ra hướng điều trị phối hợp [1]. Nhóm thuốc này hỗ trợ đào thải bớt kali qua ruột, cho phép bệnh nhân thận tiếp tục tối ưu hóa các thuốc tim mạch nhóm ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone và nới lỏng thực đơn mà không lo ngại tăng kali máu [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để xác định tính an toàn rộng rãi [1].
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng chế độ ăn thực vật
Rất nhiều bệnh nhân mắc bệnh thận lầm tưởng rằng "ăn thực vật thì luôn an toàn và ăn càng nhiều càng tốt". Đây là sai lầm nguy hại vì thận suy không thể bài tiết lượng ion dư thừa từ khẩu phần lớn rau củ, đặc biệt là các loại hạt khô và ngũ cốc giàu khoáng chất.
Một hiểu lầm phổ biến khác là người bệnh thận phải loại bỏ hoàn toàn mọi loại rau củ quả ra khỏi đĩa ăn hàng ngày [5]. Việc kiêng khem quá ngặt nghèo có thể khiến bệnh nhân mất đi nguồn cung vitamin, khoáng chất thiết yếu và chất xơ quý giá [1]. Thay vì kiêng tuyệt đối hoặc ăn thả ga, khoa học dinh dưỡng hiện đại khuyến khích việc giảm kali từ từ và cá nhân hóa dựa trên từng mức độ bệnh [5].
Người bệnh cũng cần cảnh giác với các loại muối ăn thay thế chứa kali. Mặc dù muối thay thế giúp hạ huyết áp và giảm rủi ro tim mạch ở người khỏe mạnh, tính an toàn của chúng đối với bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn vừa và nặng vẫn chưa rõ ràng và cần nghiên cứu kỹ lưỡng [8].
Nhóm bệnh nhân cần đặc biệt thận trọng
Những người mắc bệnh thận mạn giai đoạn tiến triển hoặc suy thận giai đoạn cuối bắt buộc phải tránh xa chế độ ăn giàu thực vật tự phát như MIND nếu không có sự giám sát y tế chặt chẽ [5]. Ở giai đoạn này, nguy cơ tăng kali máu đe dọa tính mạng là rất cao [5].
Nhóm bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (như thuốc ức chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể để hạ áp) cũng đối mặt nguy cơ tăng kali máu cộng dồn [1]. Những trường hợp này cần kiểm tra chỉ số xét nghiệm thường xuyên trước khi có bất kỳ thay đổi nào trong chế độ ăn [1].
Ngoài ra, những người từng có tiền sử ghi nhận kali máu vượt mức 5,0 hoặc 5,5 mEq/L cần áp dụng thực đơn theo dõi đặc biệt từ chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng, không thể tùy tiện ăn theo các trào lưu ăn uống trên mạng xã hội [1].
Cách thích ứng thực phẩm thực vật an toàn cho người bệnh thận
Để giảm lượng kali dung nạp mà không phải cắt bỏ hoàn toàn rau củ, bệnh nhân có thể áp dụng các kỹ thuật sơ chế đặc biệt. Các tài liệu y khoa khuyến cáo biện pháp ngâm nước hoặc luộc rau củ rồi bỏ nước luộc để loại bỏ một phần lớn kali tự nhiên [5].
Bên cạnh đó, cần chủ động rà soát và loại trừ các nguồn kali ẩn, vốn ẩn chứa rất nhiều trong các loại thực phẩm chế biến sẵn và phụ gia bảo quản công nghiệp [5]. Việc lên kế hoạch chia nhỏ lượng rau củ rải rác đều qua các bữa ăn trong ngày thay vì ăn dồn một lúc sẽ giúp giảm thiểu rủi ro tăng kali máu cấp tính sau ăn [3].
Chế độ ăn MIND mang lại nhiều tiềm năng cho não bộ nhưng lại chứa đựng cạm bẫy kali nguy hại đối với người suy thận mạn [1, 3]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi thực đơn mà cần tham vấn trực tiếp bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để được xây dựng khẩu phần an toàn, cá nhân hóa theo từng giai đoạn bệnh [5].
