Nhiều người đi làm từ sáng sớm khi mặt trời chưa gắt và trở về nhà lúc trời đã tắt nắng. Khoảng thời gian từ 8 đến 10 tiếng mỗi ngày đều diễn ra trong không gian kín dưới ánh đèn huỳnh quang. Lối sống này khiến cơ thể gần như không có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím tự nhiên để tự tổng hợp dưỡng chất cần thiết.
Thực tế, làm việc trong nhà kín là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến tình trạng suy giảm vi chất nghiêm trọng, đặc biệt là vi chất được mệnh danh là hormone ánh nắng [1], [2]. Người làm văn phòng hoàn toàn có thể cải thiện nồng độ này thông qua việc chủ động điều chỉnh dinh dưỡng giàu dưỡng chất, tận dụng các khoảng nghỉ ngắn để ra ngoài trời và sử dụng viên uống bổ sung theo chỉ dẫn y khoa [1], [3].
Bức tranh thiếu hụt ở nhóm lao động trong nhà
Vi chất này chịu trách nhiệm duy trì cân bằng canxi, kiểm soát sự phân chia tế bào, điều hòa hệ thống miễn dịch và thần kinh cơ [1]. Hiện nay, ước tính có khoảng một tỷ người trên toàn cầu đang gặp phải tình trạng thiếu hụt hoặc không đủ dưỡng chất quan trọng này [1]. Khi nồng độ giảm thấp, cơ thể đối mặt với nguy cơ suy giảm cân bằng xương, gia tăng các bệnh tự miễn và bệnh truyền nhiễm [1].
Tại các đô thị hiện đại, tình trạng thiếu hụt xảy ra diện rộng do nhiều yếu tố môi trường và thói quen sinh hoạt. Việc ở trong nhà phần lớn thời gian trong ngày, ăn uống thiếu cân bằng, sử dụng nhiều kem chống nắng, ô nhiễm không khí và các tòa nhà cao tầng che khuất ánh sáng mặt trời đều làm giảm lượng ánh sáng tự nhiên tiếp cận da [3]. Thậm chí ngay cả ở những khu vực có nắng quanh năm, người làm việc trong môi trường khép kín vẫn ghi nhận tỷ lệ suy giảm rất cao [1], [4].
Các ranh giới sinh học được xác định rõ qua xét nghiệm máu định lượng 25-hydroxyvitamin D (viết tắt là 25(OH)D). Nồng độ dưới 50 nmol/L (tương đương 20 ng/mL) được coi là thiếu hụt và gây bất lợi trực tiếp cho sức khỏe xương khớp [1], [4], [5].
Bằng chứng khoa học về thực trạng ở khối văn phòng
Nhiều công trình quốc tế đã so sánh cụ thể tình trạng vi chất giữa các nhóm ngành nghề. Dữ liệu thực tế cho thấy môi trường làm việc quyết định rất lớn đến lượng dưỡng chất tích lũy trong huyết thanh.
Một tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 71 bài báo khoa học cho thấy sự chênh lệch lớn giữa lao động ngoài trời và trong nhà [2]. Nồng độ 25(OH)D trung bình ở nhóm làm việc trong nhà chỉ đạt 40,6 +- 13,3 nmol/L, thấp hơn rõ rệt so với mức 66,7 +- 16,7 nmol/L ở người làm ngoài trời [2]. Tỷ lệ thiếu hụt ở người làm việc trong nhà lên tới 78%, trong khi lao động làm ca kíp là 80%, cao hơn nhiều mức 48% của nhóm làm ngoài trời [2]. Đáng chú ý, tỷ lệ thiếu hụt ở sinh viên y khoa là 72%, bác sĩ nội trú là 65%, bác sĩ thực hành 46%, nhân viên y tế khác 44% và điều dưỡng 43% [2].
Tại khu vực Đông Nam Á, một nghiên cứu đoàn hệ tại Singapore năm 2020 trên 213 người lao động trong nhà từ 21 tuổi trở lên ghi nhận nồng độ 25(OH)D trung bình là 59,6 nmol/L [1]. Tỷ lệ thiếu hụt chung chiếm 32,9% [1]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy nhân viên văn phòng có nguy cơ thiếu hụt cao gấp 2,16 lần so với nhóm nhân viên phòng điều khiển [1]. Lao động làm ca đêm cũng có nguy cơ thiếu hụt cao hơn 1,31 lần [1].
Dữ liệu khảo sát kiểm tra sức khỏe và dinh dưỡng quốc gia Hàn Quốc (KNHANES 2010-2012) trên 5.409 lao động có lương từ 20-65 tuổi công bố năm 2014 cũng phản ánh tỷ lệ đáng lo ngại [3]. Tỷ lệ thiếu hụt ở nam giới là 69,5% và nữ giới lên tới 83,1% [3]. Ở nam giới, sự liên quan có ý nghĩa thống kê xuất hiện rõ ở nhóm nhân viên văn phòng, người làm ca kíp và lao động thường trực [3].
Nghiên cứu quan sát mô tả năm 2022 tại Nam Tây Bengal (Ấn Độ) trên 128 công nhân ngoài trời mắc đái tháo đường típ 2 cho thấy nồng độ 25(OH)D trung bình của họ đạt 21,79 +- 6,31 ng/mL, tỷ lệ thiếu chỉ 2,34% [6]. Ngược lại, nhóm đối chứng gồm các nhân viên làm việc trong bệnh viện có nồng độ thấp hơn rõ rệt ở mức 16,67 +- 9,82 ng/mL và tỷ lệ thiếu hụt lên tới 33,33% [6].
Một nghiên cứu năm 2020 theo dõi nhân viên bệnh viện (88 người làm ca đêm xoay vòng và 200 người làm ban ngày) cho thấy nồng độ vi chất luôn nằm dưới ngưỡng bình thường trong hầu hết các tháng [7]. Chỉ riêng mùa hè, nhân viên làm việc ban ngày mới ghi nhận mức nồng độ trung bình cao hơn là 25,9 +- 11,3 ng/mL so với 23,1 +- 9,1 ng/mL ở người làm ca đêm xoay vòng [7]. Mặt khác, một nghiên cứu cắt ngang nhỏ năm 2011 tại Nhật Bản trên 14 nam công nhân từ 33-59 tuổi không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm làm ngày và xoay ca, song ở cả ba phân nhóm đều ghi nhận người có nồng độ dưới ngưỡng 20 ng/mL ngay trong mùa hè [5].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Phần lớn các nghiên cứu dịch tễ học về nghề nghiệp hiện nay được thiết kế dưới dạng nghiên cứu cắt ngang hoặc quan sát [1], [4], [5], [3]. Thiết kế này chứng minh mối liên quan mật thiết giữa việc ngồi làm việc trong phòng kín và tình trạng nồng độ vi chất giảm thấp, nhưng chưa phản ánh toàn diện quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian dài.
Quy mô mẫu ở một số nghiên cứu còn hạn chế, chẳng hạn như nghiên cứu tại Nhật Bản chỉ giới hạn ở 14 người, đòi hỏi các thử nghiệm lâm sàng lớn hơn để xác nhận tính phổ quát [5]. Ngoài ra, dữ liệu về việc bù đắp qua viên uống liều cao phần lớn tập trung vào những nhóm đặc thù, ví dụ thử nghiệm mù đôi năm 2016 trên 20 vận động viên khuyết tật tập luyện trong nhà cho thấy liều 6000 IU mỗi ngày duy trì liên tục trong 12 tuần giúp nâng nồng độ huyết thanh từ dưới 75 nmol/L lên mức tối ưu [8]. Do đó, người làm văn phòng không thể tự ý áp dụng nguyên xi các phác đồ liều cao của vận động viên thể thao khi chưa có xét nghiệm xác định mức độ thiếu hụt cụ thể.
Những hiểu lầm phổ biến của dân công sở
Nhiều người tin rằng ngồi gần cửa kính lớn trong văn phòng có thể hấp thụ đủ ánh sáng để cơ thể sản sinh dưỡng chất. Tia kích hoạt tạo vi chất qua da là tia UVB, loại tia này bị thủy tinh của cửa sổ văn phòng cản lại phần lớn. Dù văn phòng ngập tràn ánh sáng nhìn thấy, làn da vẫn không nhận được bức xạ thích hợp để kích hoạt quá trình chuyển hóa nội sinh.
Một lầm tưởng khác là chỉ cần ăn uống bình thường hàng ngày là đủ đáp ứng nhu cầu. Bữa ăn công nghiệp hoặc chế độ ăn nhanh nghèo nàn vi chất không thể bù đắp lượng dưỡng chất thiếu hụt do thiếu nắng kéo dài [3]. Ngoài ra, việc trông đợi những chuyến du lịch ngắn ngày vào cuối tuần để bù đắp cho cả tuần ngồi trong phòng tối là không thực tế, vì nồng độ huyết thanh cần duy trì ổn định quanh năm [7].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhân viên văn phòng làm việc ca kíp đêm xoay vòng cần chú ý đặc biệt vì chu kỳ sinh học bị đảo lộn và cơ hội tiếp xúc nắng tự nhiên bị triệt tiêu gần như hoàn toàn [1], [2], [7].
Nhóm nhân viên y tế, bác sĩ nội trú và học viên ngành y cũng là đối tượng ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt cao vượt trội trong các khảo sát do thời gian làm việc khép kín kéo dài liên tục [2]. Người có bệnh nền chuyển hóa mạn tính, rối loạn hấp thu đường tiêu hóa hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung liều cao nào.
Giải pháp thực tế giúp duy trì nồng độ tối ưu
Chiến lược duy trì nồng độ vi chất cho người làm văn phòng cần phối hợp nhịp nhàng giữa thói quen vận động và dinh dưỡng.
Chính sách nơi làm việc và các chương trình chăm sóc sức khỏe nên khuyến khích nhân viên chủ động nghỉ giải lao đều đặn để bước ra ngoài trời tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên [1], [3]. Thời điểm phù hợp là vào các giờ nghỉ ngắn giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, cho phép một phần da tay và mặt tiếp xúc trực tiếp với không khí thoáng đãng ngoài trời [1].
Về chế độ ăn, cần tăng cường các thực phẩm giàu dưỡng chất như cá béo (cá hồi, cá thu), lòng đỏ trứng và các sản phẩm dinh dưỡng được bổ sung vi chất để duy trì nồng độ tối ưu [1], [3]. Thực đơn cần được chuẩn bị đa dạng, tránh thực phẩm chế biến sẵn nghèo dưỡng chất [3].
Khi chế độ ăn và thời gian tiếp xúc nắng không thể đáp ứng đủ, việc sử dụng viên uống bổ sung là giải pháp hữu hiệu. Người lao động nên thực hiện xét nghiệm máu định kỳ tại các cơ sở y tế để biết chính xác chỉ số 25(OH)D của bản thân, từ đó bác sĩ sẽ đưa ra liều duy trì phù hợp, tránh tình trạng tự ý dùng liều quá cao kéo dài.
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe dài lâu
Làm việc văn phòng mang lại nhiều tiện nghi nhưng lại hạn chế cơ hội hấp thụ ánh sáng tự nhiên của cơ thể. Tình trạng thiếu hụt vi chất xương khớp diễn ra thầm lặng và có thể gây ảnh hưởng xấu đến hệ vận động cũng như sức đề kháng. Hãy chủ động tạo thói quen bước ra ngoài trời vào giờ giải lao, duy trì bữa ăn giàu dưỡng chất và thăm khám y khoa định kỳ để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
