Người mang gen APOE-ε4 ăn chế độ MIND có giảm rủi ro mất trí nhớ?

Nhiều người lo lắng khi biết bản thân mang gen nguy cơ cao liên quan đến bệnh suy giảm trí nhớ. Khi đó, câu hỏi phổ biến là liệu việc thay đổi thói quen ăn uống, chẳng hạn như áp dụng chế độ ăn MIND, có thể giúp ngăn ngừa căn bệnh này hay không.

Nghiên cứu cho thấy chế độ ăn uống lành mạnh và yếu tố di truyền tác động độc lập đến nguy cơ sa sút trí tuệ ^[1]. Dù người mang gen APOE-ε4 có nguy cơ suy giảm trí nhớ cao hơn, việc duy trì dinh dưỡng tốt vẫn đem lại lợi ích bảo vệ não bộ nói chung, không phân biệt hồ sơ di truyền ^[1].

Mối liên hệ giữa gen APOE-ε4 và nguy cơ trí não

Gen APOE có các biến thể chính gồm ε2, ε3 và ε4 ^[2]. Trong đó, alen APOE-ε4 từ lâu đã được xác định là một yếu tố nguy cơ di truyền quan trọng dẫn đến bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ ^[3].

Ở những người có dấu hiệu suy giảm nhận thức nhẹ, sự hiện diện của alen APOE-ε4 dự báo nguy cơ tiến triển thành bệnh sa sút trí tuệ với tỷ lệ diễn tiến khoảng 15% mỗi năm ^[3]. Phần lớn tác động của alen này rõ nét nhất ở những người dưới 75 tuổi ^[3].

Tuy nhiên, mang gen nguy cơ không có nghĩa là người bệnh chắc chắn sẽ mất trí nhớ. Khi tuổi thọ tăng lên, đặc biệt ở nhóm người rất cao tuổi từ 85 tuổi trở lên, alen APOE-ε4 không còn là yếu tố dự báo đáng kể về tình trạng tử vong hay suy giảm nhận thức mới ^[4]. Điều này mở ra khả năng can thiệp thông qua các yếu tố lối sống như dinh dưỡng.

Cơ chế tác động của dinh dưỡng lên người mang gen nguy cơ

Alen APOE-ε4 liên quan mật thiết đến các bất thường chuyển hóa như tăng cholesterol máu, tăng triglyceride máu, tăng kháng insulin và gia tăng phản ứng viêm mạn tính ^[5]. Những biến đổi này thúc đẩy xơ vữa mạch máu và làm suy giảm quá trình vận chuyển axit béo cũng như cholesterol tới não bộ ^[5].

Chế độ ăn giàu carbohydrate tinh chế có thể thúc đẩy nguy cơ suy giảm trí nhớ và bệnh Alzheimer thông qua cơ chế kháng insulin, đặc biệt ở người mang alen APOE-ε4 ^[5]. Ngoài ra, gen APOE-ε4 còn làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ khi cơ thể tiêu thụ nhiều chất béo, đặc biệt là chất béo bão hòa ^[6].

Do đó, các chế độ ăn tập trung giảm chất béo bão hòa, hạn chế tinh bột đường hấp thu nhanh và cung cấp dưỡng chất chống oxy hóa được kỳ vọng giúp giảm bớt gánh nặng tổn thương mạch máu và chuyển hóa do gen gây ra ^[5], ^[6].

Bằng chứng khoa học về chế độ ăn MIND và gen APOE

Chế độ ăn MIND (kết hợp giữa chế độ Địa Trung Hải và DASH) được thiết kế chuyên biệt nhằm bảo vệ hệ thần kinh. Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu để tìm hiểu xem chế độ này có hỗ trợ nhóm mang gen nguy cơ hay không.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên ba đoàn hệ người cao tuổi tại Mỹ đã phân tích tương tác giữa chế độ ăn MIND và nguy cơ di truyền đối với bệnh sa sút trí tuệ ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng yếu tố di truyền và mức độ tuân thủ chế độ ăn MIND liên kết độc lập với nguy cơ mắc bệnh ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận chế độ ăn MIND nên được khuyến nghị rộng rãi cho cộng đồng thay vì chỉ giới hạn ở nhóm có gen cụ thể ^[1].

Dữ liệu từ ngân hàng sinh học UK Biobank trên quy mô lớn cũng cho thấy lối sống lành mạnh (gồm ăn uống, vận động, không hút thuốc, kiểm soát rượu bia) giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ ở cả nhóm có điểm rủi ro di truyền cao lẫn nhóm rủi ro thấp ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2025 về tổn thương xơ cứng hải mã (Hippocampal Sclerosis - HS) ở người cao tuổi đã phân tích điểm số chế độ ăn MIND và kiểm soát tình trạng alen APOE-ε4 cùng các biến đổi bệnh lý mạch máu ^[7]. Nghiên cứu tiến hành mô hình hóa mối liên hệ phi tuyến tính và phân tích tương tác nhằm làm rõ liệu chế độ ăn này có giúp bảo toàn tế bào thần kinh hải mã hay không ^[7].

Tương tác giữa dưỡng chất và kiểu gen: Bức tranh đa chiều

Ảnh hưởng của dinh dưỡng lên người mang gen APOE không hoàn toàn đồng nhất giữa các nghiên cứu. Một số bằng chứng cho thấy tác động giảm nguy cơ của lối sống lành mạnh thể hiện rõ hơn ở nhóm không mang gen APOE-ε4 so với nhóm mang gen ^[1], ^[5].

Một nghiên cứu năm 2022 trên người 70 tuổi nhận định rằng tác dụng bảo vệ từ chế độ ăn lành mạnh có thể không đủ để bù đắp hoàn toàn nguy cơ di truyền quá cao từ alen APOE-ε4 ^[5]. Nhóm mang alen này cũng rất nhạy cảm trước tác hại của các bữa ăn nhẹ buổi chiều có tải lượng đường cao (high glycemic load) ^[5].

Ngược lại, nghiên cứu can thiệp FINGER công bố năm 2023 trên 676 người cao tuổi từ 60-77 tuổi không mắc đái tháo đường lại cho thấy sự điều biến rõ rệt giữa gen và dinh dưỡng ^[2]. Khi phân tích tỷ lệ carbohydrate trên chất béo và lượng protein tiêu thụ bằng nhật ký 3 ngày, các nhà khoa học nhận thấy ở nhóm có gradient gen APOE tăng dần (từ ε2/3 lên ε4/4), chế độ ăn giảm tỷ lệ carbohydrate/chất béo và tăng lượng protein liên kết thuận lợi hơn với chức năng nhận thức toàn cầu ^[2]. Nồng độ insulin lúc đói cũng tham gia điều biến mối quan hệ này ^[2].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người tin rằng nếu xét nghiệm thấy bản thân mang gen APOE-ε4 thì chắc chắn sẽ bị mất trí nhớ, hoặc ngược lại, chỉ cần ăn kiêng nghiêm ngặt là loại bỏ được 100% rủi ro. Cả hai quan niệm này đều không đúng với thực tế y khoa.

Tổng quan hệ thống công bố năm 2010 sau khi rà soát 94 nghiên cứu từ 13.122 kết quả đã chỉ ra rằng bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ để khuyến nghị xét nghiệm gen APOE nhằm cá nhân hóa các biện pháp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ ^[6].

Các dữ liệu nghiên cứu về dinh dưỡng thường đối mặt với hạn chế do hành vi ăn uống không được phân bố ngẫu nhiên từ khi sinh ra, có thể tồn tại các yếu tố gây nhiễu chưa đo lường được hoặc hiện tượng quan hệ nhân quả đảo ngược ^[1]. Dữ liệu thu thập khẩu phần ăn ở giai đoạn muộn có thể chưa phản ánh chính xác thói quen dinh dưỡng thời trẻ ^[1].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?

Người mang gen APOE-ε4 cần đặc biệt chú ý đến phản ứng chuyển hóa của cơ thể. Nhóm này có nguy cơ gặp bất thường lipid máu, xơ vữa động mạch và đề kháng insulin cao hơn người bình thường ^[5].

Người cao tuổi có bệnh nền tim mạch, rối loạn chuyển hóa mỡ máu hoặc đang điều trị thuốc đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi tỷ lệ các chất đa lượng (đạm, béo, đường bột). Không tự ý cắt giảm hoàn toàn các nhóm thực phẩm thiết yếu hay áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc gây thiếu chất.

Áp dụng chế độ ăn uống bảo vệ não bộ trong thực tế

Dù mang gen nguy cơ hay không, việc duy trì một chế độ ăn uống khoa học tương tự nguyên lý của MIND là giải pháp an toàn và có lợi cho sức khỏe toàn thân.

Người dân nên ưu tiên tăng cường các nhóm thực phẩm có lợi cho mạch máu và não bộ như rau xanh đậm, quả mọng, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và cá béo. Đồng thời, cần hạn chế tối đa chất béo bão hòa từ mỡ động vật và thức ăn chiên rán, vì người mang alen ε4 rất nhạy cảm với nguy cơ sa sút trí tuệ khi tiêu thụ nhiều mảng chất béo này ^[6]. Hạn chế đồ ngọt, bánh kẹo có tải lượng đường huyết cao vào các bữa phụ để kiểm soát kháng insulin ^[5].

Tóm lại, mang gen APOE-ε4 làm gia tăng nguy cơ nhưng không quyết định toàn bộ số phận sức khỏe trí não. Chế độ ăn uống lành mạnh và cân bằng vẫn là công cụ hữu hiệu giúp bảo vệ hệ thần kinh và nâng cao chất lượng sống cho mọi đối tượng.