Chế độ MIND và nguy cơ bệnh tim mạch: Tác động phụ hay lợi ích kép?

Nhiều người biết tới chế độ ăn MIND như giải pháp dinh dưỡng bảo vệ trí não và làm chậm suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi. Tuy nhiên, việc thực đơn này mang lại tác động tích cực đến hệ tim mạch là hiện tượng ngẫu nhiên hay một lợi ích kép có cơ sở khoa học?

Nghiên cứu cho thấy chế độ ăn MIND không chỉ bảo vệ tế bào thần kinh mà còn giúp kiểm soát chuyển hóa tim mạch, giảm nguy cơ mắc bệnh mạch vành, đột quỵ và giảm nguy cơ tử vong do tim mạch [1, 3, 4]. Đây là lợi ích trực tiếp từ việc kết hợp cấu trúc dinh dưỡng của hai chế độ ăn nổi tiếng: Địa Trung Hải và DASH ^[1].

Cơ chế tác động hỗ trợ chuyển hóa tim mạch

Chế độ ăn MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) được phát triển nhằm mục tiêu giảm thoái hóa thần kinh dựa trên nền tảng thực phẩm thực vật và chống viêm [6, 8]. Bản chất của xơ vữa động mạch xuất phát từ rối loạn lipid máu, tăng phản ứng viêm mạn tính và tổn thương nội mạc mạch máu [1, 2].

Chế độ ăn này tác động thông qua việc cải thiện các chỉ số nhân trắc học, kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu và ức chế phản ứng viêm toàn thân [1, 5]. Sự điều hòa phản ứng viêm đóng vai trò quan trọng trong việc làm chậm tiến triển của mảng xơ vữa và bảo vệ thành mạch [1, 7].

Bằng chứng tổng hợp về sức khỏe tim mạch và chuyển hóa

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 23 nghiên cứu gốc trên người (sàng lọc từ 491 công trình từ các cơ sở dữ liệu PubMed, Embase, CINAHL, Cochrane Library) ^[2]. Nhóm tác giả dùng thang điểm Newcastle-Ottawa cho nghiên cứu quan sát và công cụ RoB 2 cho thử nghiệm ngẫu nhiên để đánh giá chất lượng ^[2].

Kết quả tổng quan chỉ ra rằng chế độ ăn MIND liên quan chặt chẽ tới việc cải thiện số đo nhân trắc học, huyết áp, kiểm soát đường huyết, hồ sơ lipid, tình trạng viêm và nguy cơ đột quỵ ^[2]. Dù vậy, các bằng chứng liên quan đến một số bệnh tim mạch cụ thể vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất, đòi hỏi thêm các nghiên cứu dài hạn quy mô lớn ^[2].

Nguy cơ tim mạch ở người khỏe mạnh giảm ra sao?

Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 2.863 người trưởng thành không mắc bệnh tim mạch ban đầu trong thời gian trung bình 10,6 năm đã làm rõ nguy cơ này ^[3]. Chế độ ăn uống được tính điểm qua bộ câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ), đối chiếu với các biến cố bệnh tim mạch, bao gồm bệnh tim vành, đột quỵ và tử vong do tim mạch ^[3].

Trong thời gian theo dõi, 200 biến cố tim mạch đã xảy ra (gồm 159 ca bệnh mạch vành, 21 ca đột quỵ và 20 ca tử vong liên quan đến tim mạch) ^[3]. Kết quả phân tích chỉ ra mỗi mức tăng trong điểm số chế độ ăn MIND giúp giảm 16% tỷ lệ mắc bệnh tim mạch (HR: 0,84; KTC 95%: 0,74 - 0,96) ^[3]. Khi chia theo nhóm tam phân vị, mức độ tuân thủ cao liên quan đến việc giảm nguy cơ biến cố tim mạch so với nhóm thấp nhất (HR: 0,68; KTC 95%: 0,47 - 0,97) ^[3].

Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra mỗi mức tăng tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt giúp giảm 60% nguy cơ biến cố tim mạch, rau lá xanh giảm 45% và các loại đậu giảm 65% ^[3].

Lợi ích trên bệnh nhân tim mạch xơ vữa

Không chỉ có giá trị phòng ngừa ban đầu, chế độ ăn MIND còn cho thấy lợi ích với người đã có bệnh nền tim mạch xơ vữa (ASCVD) hoặc từng bị đột quỵ ^[4]. Phân tích dữ liệu khảo sát NHANES giai đoạn 2003-2006 trên 943 bệnh nhân ASCVD hoặc đột quỵ cho thấy tuân thủ chế độ MIND mức độ cao (điểm >= 8,5) giúp giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân và tử vong tim mạch so với mức tuân thủ thấp (điểm <= 7,0) ^[4].

Cụ thể, nhóm điểm >= 8,5 có tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân giảm đáng kể (HR: 0,66; KTC 95%: 0,50 - 0,87) và tử vong tim mạch giảm gần một nửa (HR: 0,52; KTC 95%: 0,35 - 0,75) ^[4]. Mỗi điểm tăng thêm trên thang điểm MIND liên quan đến việc giảm 10% tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (HR: 0,90; KTC 95%: 0,82 - 0,99) và giảm 16% tử vong do nguyên nhân tim mạch (HR: 0,84; KTC 95%: 0,73 - 0,97) ^[4].

Một nghiên cứu khác trên 674 bệnh nhân cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) mắc ASCVD từ dữ liệu NHANES với thời gian theo dõi trung bình 117,5 tháng ghi nhận 453 ca tử vong (trong đó 186 ca tử vong tim mạch) ^[5]. Mức độ tuân thủ chế độ MIND cao hơn liên quan đến việc giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (HR hiệu chỉnh: 0,75; KTC 95%: 0,58 - 0,96), trong khi các chế độ ăn khác như HEI-2015, chế độ ăn Địa Trung Hải hay DASH không ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê trong nhóm này ^[5]. Phân tích cũng cho thấy tình trạng viêm điều biến đáng kể tác động của chế độ ăn MIND đối với nguy cơ tử vong ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2025 về tình trạng đa bệnh lý ở người lớn tuổi ghi nhận chế độ ăn MIND có liên quan nghịch với sự tích lũy đa bệnh lý tim mạch và tổng các bệnh mạn tính ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ MIND

Một hiểu lầm phổ biến là chế độ MIND chỉ dành riêng cho người già suy giảm trí nhớ hoặc mắc bệnh Alzheimer [1, 8]. Thực tế, nền tảng của thực đơn này chia sẻ nhiều yếu tố bảo vệ chuyển hóa từ chế độ ăn Địa Trung Hải và DASH, giúp điều hòa mỡ máu và huyết áp [1, 8].

Hiểu lầm thứ hai là ăn theo chế độ MIND đòi hỏi kiêng khem tuyệt đối chất béo. Ngược lại, thực đơn sử dụng dầu ô liu làm nguồn chất béo chính, bổ sung các loại hạt và cá giàu dưỡng chất ^[1]. Đồng thời, chế độ MIND cho phép ăn thịt gia cầm và một lượng nhỏ rượu vang, tập trung vào việc hạn chế thực phẩm bất lợi chứ không loại bỏ hoàn toàn các nhóm đa lượng ^[1].

Cũng cần lưu ý rằng chế độ ăn MIND không thay thế thuốc hạ áp, thuốc hạ lipid máu hay các điều trị y tế chuyên sâu theo chỉ định của bác sĩ đối với bệnh nhân đã có biến cố mạch vành [4, 7].

Nhóm người cần lưu ý và thận trọng

Những người mắc bệnh thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi tăng mạnh lượng đậu, ngũ cốc nguyên hạt hoặc hạt hạch do hàm lượng kali và phốt pho trong nhóm này có thể cần kiểm soát theo từng giai đoạn bệnh.

Bệnh nhân tiểu đường có bệnh tim mạch hoặc thừa cân đang có dự định áp dụng chế độ MIND giảm calo nên được theo dõi đường huyết sát sao để điều chỉnh liều thuốc điều trị phù hợp, tránh hạ đường huyết quá mức ^[7].

Người có tiền sử lạm dụng đồ uống có cồn không nên áp dụng hướng dẫn uống rượu vang trong thực đơn gốc, mà có thể bỏ qua thành phần này mà vẫn duy trì các nhóm thực phẩm lành mạnh khác ^[1].

Áp dụng thực đơn bảo vệ não và tim vào đời sống

Thực đơn MIND bao gồm 15 nhóm thực phẩm: 10 nhóm có lợi và 5 nhóm cần hạn chế ^[1].

Các nhóm thực phẩm bảo vệ bao gồm ^[1]:

• Ngũ cốc nguyên hạt: Tiêu thụ ít nhất 3 khẩu phần mỗi ngày ^[1].
• Rau xanh và rau củ: Ít nhất 1 khẩu phần rau xà lách/rau lá xanh và thêm 1 phần rau củ khác mỗi ngày ^[1].
• Dầu ô liu: Sử dụng làm nguồn dầu mỡ chính trong chế biến ^[1].
• Các loại hạt: Ăn 5 khẩu phần mỗi tuần ^[1].
• Các loại đậu: Ăn cách ngày (hoặc luân phiên trong tuần) ^[1].
• Quả mọng (berry) và thịt gia cầm: Tiêu thụ ít nhất 2 lần mỗi tuần ^[1].
• Cá: Tiêu thụ ít nhất 1 lần mỗi tuần ^[1].
• Rượu vang: Tối đa 1 ly mỗi ngày ^[1].

Nhóm thực phẩm cần hạn chế ^[1]:

• Thịt đỏ: Giới hạn dưới 4 lần mỗi tuần ^[1].
• Bánh ngọt, đồ ngọt: Giới hạn dưới 5 lần mỗi tuần ^[1].
• Bơ động vật, phô mai và đồ ăn chiên rán/thức ăn nhanh: Không quá 1 lần mỗi tuần ^[1].

Có thể bắt đầu thay đổi từng bước bằng cách thay thế mỡ động vật bằng dầu ô liu, chuyển dần gạo trắng sang ngũ cốc nguyên hạt và bổ sung rau lá xanh trong bữa ăn hàng ngày [3, 8].

Bên cạnh chế độ ăn, việc kết hợp lối sống lành mạnh, vận động thể chất và các biện pháp giảm căng thẳng như hòa mình vào thiên nhiên có thể hỗ trợ cải thiện nồng độ LDL-C và các chỉ số viêm ^[8]. Việc xây dựng thói quen dinh dưỡng khoa học cần hướng đến tính bền vững, cân bằng và duy trì đều đặn thay vì áp dụng ngắt quãng [1, 5].