Chế độ ăn ketogenic (keto) với đặc trưng cắt giảm tối đa carbohydrate, tăng cường chất béo và protein đang trở thành xu hướng giảm cân phổ biến. Nhiều người áp dụng phương pháp này nhanh chóng nhận thấy cân nặng giảm rõ rệt, nhưng lại băn khoăn về những ảnh hưởng tiêu cực lâu dài đối với cơ thể. Một trong những mối lo ngại lớn nhất được đặt ra là liệu chế độ ăn keto có làm tăng nguy cơ sỏi thận hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện nay là có, việc áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt như keto có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận [1]. Sự thay đổi đột ngột và kéo dài trong cán cân dinh dưỡng – cụ thể là dung nạp nhiều đạm động vật, tăng chất béo và cắt giảm chất xơ từ thực vật – tạo ra những biến đổi hóa học bất lợi trong nước tiểu, thúc đẩy sự lắng đọng của các tinh thể khoáng chất [2, 4].
Cơ chế hình thành sỏi thận khi ăn giàu đạm và chất béo
Quá trình hình thành sỏi thận bắt nguồn từ sự mất cân bằng giữa các chất thúc đẩy tạo sỏi và các chất ức chế kết tinh trong hệ bài tiết. Các chế độ ăn hạn chế carbohydrate, bao gồm chế độ ăn nhiều đạm và chế độ ăn ketogenic, có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh sỏi thận do tác động trực tiếp đến thành phần bài tiết qua đường tiết niệu [1]. Lượng đạm động vật và chất béo cao tạo ra tải lượng chuyển hóa lớn, đẩy nhanh quá trình bão hòa khoáng chất trong nước tiểu [2, 4].
Đặc biệt, việc tiêu thụ nhiều đạm từ thịt và động vật đã được khoa học xác nhận là mang lại tác động có hại đối với sự xuất hiện cũng như tỷ lệ tái phát sỏi [2]. Khi cơ thể xử lý lượng lớn protein động vật kết hợp với tình trạng thiếu hụt các yếu tố bảo vệ từ thực vật, môi trường nước tiểu dễ bị quá bão hòa, chủ yếu đối với các tinh thể canxi oxalat và acid uric [2]. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể nhỏ kết tụ lại thành sỏi lớn hơn qua thời gian [2].
Vì sao chất béo và đạm làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalat?
Cơ chế tạo sỏi canxi oxalat từ chế độ ăn giàu chất béo liên quan trực tiếp đến hoạt động tiêu hóa trong đường ruột. Lượng chất béo dư thừa trong lòng ruột có thể liên kết phức hợp với canxi, dẫn đến việc giải phóng oxalat tự do để hấp thu vào máu và sau đó làm tăng bài tiết oxalat qua nước tiểu [1]. Khi lượng oxalat trong nước tiểu tăng cao, chúng nhanh chóng tìm kiếm và liên kết với canxi tại thận, từ đó hình thành các tinh thể canxi oxalat khó tan [2, 4].
Bên cạnh đó, nhiều người áp dụng chế độ ăn kiêng thường kiêng khem sữa hoặc có khẩu phần canxi quá thấp. Chế độ ăn ít canxi kết hợp với việc ăn nhiều thịt động vật đã được chứng minh là yếu tố làm tăng nguy cơ sỏi thận [2]. Canxi từ thực phẩm vốn đóng vai trò liên kết với oxalat ngay trong ruột để đào thải qua phân; khi thiếu canxi đường tiêu hóa, oxalat tự do được hấp thu nhiều hơn, làm trầm trọng thêm tình trạng bài tiết oxalat tại thận [2, 4].
Mối liên hệ giữa acid uric và sự mất cân bằng toan kiềm
Khi thực hiện chế độ ăn keto, việc tiêu thụ lượng lớn thịt động vật và cắt giảm kiềm hóa từ thực vật tạo ra gánh nặng acid lớn cho cơ thể. Lượng protein động vật cao cùng với lượng chất điều hòa âm tính thấp đã được ghi nhận là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận [3]. Để giảm thiểu các yếu tố nguy cơ tạo sỏi, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo cần giảm tiêu thụ natri và protein động vật nhằm ngăn ngừa tình trạng quá bão hòa nước tiểu đối với acid uric và canxi oxalat [2].
Ngoài ra, việc bắt đầu chế độ ăn keto có thể gây ra toan chuyển hóa đáng kể nếu không kiểm soát tốt [4]. Việc kiềm hóa nước tiểu được xem xét như một biện pháp hữu ích để hỗ trợ cho những trường hợp có bất thường chức năng thận, tiền sử gia đình có sỏi, tiểu máu hoặc có tỷ lệ canxi trên creatinin trong nước tiểu tăng cao [5]. Việc phân tích hóa học nước tiểu định kỳ để đo lường tỷ lệ canxi trên creatinin, canxi, citrat và oxalat giúp nhận diện kịp thời những bệnh nhân có nguy cơ hình thành sỏi khi áp dụng chế độ ăn này [4].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 nhấn mạnh rằng việc tầm soát các rối loạn chuyển hóa tiềm ẩn cần được xem xét trước khi bắt đầu chế độ ăn ketogenic để phòng tránh nhiễm toan đáng kể [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối quan hệ thời gian giữa bệnh loãng xương vô căn và sỏi thận, đồng thời cảnh báo rằng việc thay đổi chế độ ăn như keto có thể là tác nhân kích hoạt từ môi trường đối với tình trạng này [4]. Do đó, việc theo dõi sức khỏe xương và phân tích định kỳ các thông số canxi, citrat, oxalat trong nước tiểu là rất quan trọng đối với người theo keto [4].
Trước đó, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2002 đã theo dõi 301 trẻ em bắt đầu chế độ ăn ketogenic từ năm 1996 để đánh giá tỷ lệ mắc sỏi thận [5]. Kết quả ghi nhận có 15 trong số 221 trẻ em (chiếm 6,7%) áp dụng chế độ ăn ketogenic đơn thuần đã xuất hiện sỏi thận [5]. Trong nhóm 80 trẻ dùng kết hợp keto với thuốc ức chế carbonic anhydrase (như topiramate hoặc zonisamide), có 5 trẻ (chiếm 6,3%) bị sỏi, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p = 0,82) [5]. Thời gian ăn keto trung bình trước khi phát hiện sỏi ở nhóm dùng thuốc kết hợp là 10,4 tháng, ngắn hơn so với 22,4 tháng ở nhóm chỉ ăn keto thuần túy (p = 0,03) [5]. Đáng chú ý, 80% trẻ bị sỏi ở nhóm dùng thuốc kết hợp có tiền sử gia đình hoặc bất thường tiết niệu, cao hơn hẳn mức 27% ở nhóm keto thông thường (p = 0,04) [5].
Các nghiên cứu tổng quan quy mô lớn khác cũng củng cố nguy cơ này. Một phân tích tổng quan hình dù (umbrella review) năm 2024 bao gồm 17 phân tích gộp về 46 yếu tố nguy cơ cho thấy các yếu tố như chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo, lượng ăn vào, natri và fructose có mối tương quan thuận rõ rệt với nguy cơ tạo sỏi thận [6]. Trong khi đó, một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 trên 25.984 người tham gia khảo sát NHANES (2007-2016) cho thấy chế độ ăn có Chỉ số Viêm Thực phẩm (DII) cao nhất (nhóm Q4) làm tăng 38% nguy cơ mắc sỏi thận so với nhóm thấp nhất Q1 (OR = 1,38; KTC 95%: 1,19 - 1,60) và tăng 61% nguy cơ tái phát sỏi (OR = 1,61; KTC 95%: 1,12 - 2,31) [7].
Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn và sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng việc bổ sung hay ăn thực phẩm chứa canxi sẽ gây ra sỏi thận. Thực tế, dữ liệu y khoa từ đánh giá năm 2024 chỉ ra rằng việc bổ sung canxi, lượng canxi trong chế độ ăn và vitamin D không làm tăng nguy cơ, thậm chí canxi từ chế độ ăn còn có xu hướng làm giảm nguy cơ mắc sỏi thận [6]. Nghiên cứu năm 2023 cũng khẳng định lượng canxi tiêu thụ cao hơn từ sữa hoặc các nguồn khác có mối liên quan độc lập với việc giảm nguy cơ sỏi thận [1].
Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần ăn keto là cơ thể sẽ tự đào thải độc tố mà không ảnh hưởng tới thận. Nhiều người lầm tưởng cắt giảm carbohydrate hoàn toàn là phương pháp tối ưu cho mọi cơ địa mà bỏ qua việc thiếu hụt chất xơ, kali và citrat từ rau quả tươi [2, 4]. Các chế độ ăn dựa trên thực vật như DASH, Địa Trung Hải hoặc ăn chay cân bằng có kèm sữa ít béo mới là những mô hình dinh dưỡng mang lại khả năng bảo vệ tốt nhất chống lại sỏi thận [2, 4].
Ai nên đặc biệt thận trọng với chế độ ăn keto?
Những người có tiền sử gia đình mắc bệnh sỏi thận cần được tầm soát kỹ lưỡng trước khi bắt đầu chế độ ăn ketogenic vì họ có nguy cơ tạo sỏi cao hơn bình thường [1, 3]. Các bệnh nhân có dị tật hoặc bất thường về đường tiết niệu cũng là đối tượng dễ phát triển sỏi nhanh hơn khi áp dụng chế độ ăn này [5].
Ngoài ra, những người có bệnh nền béo phì hạn chế dùng sữa, hoặc các vận động viên bị mất canxi qua da do đổ nhiều mồ hôi trong quá trình tập luyện có nguy cơ suy giảm sức khỏe xương nếu không được bổ sung canxi đầy đủ [4]. Tuy nhiên, do nguy cơ sỏi thận từ chứng tăng canxi niệu đã được ghi nhận, việc bổ sung canxi ở nhóm người ăn keto cần phải được tính toán vô cùng cẩn trọng dưới sự giám sát y tế [4]. Những người đang mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử sỏi thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thận trước khi thay đổi chế độ ăn [1, 7].
Áp dụng thực tế để bảo vệ thận khi ăn kiêng
Để giảm thiểu tối đa nguy cơ hình thành sỏi thận khi thực hiện chế độ ăn kiêng khem ngặt nghèo, người dân cần chú ý các điều chỉnh khoa học trong lối sống và dinh dưỡng:
- Tăng cường uống nhiều nước: Bổ sung lượng nước dồi dào là biện pháp then chốt để làm loãng nước tiểu và giảm quá bão hòa các tinh thể khoáng chất [1, 2, 4]. Tránh giai đoạn nhịn ăn ban đầu khi bắt đầu keto để hạn chế tình trạng mất nước và toan hóa [4].
- Chia nhỏ bữa ăn: Điều chỉnh chế độ ăn thành các bữa ăn nhỏ, thường xuyên có thể giúp giảm tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và ngăn ngừa tình trạng suy giảm thể tích tuần hoàn [4].
- Cân bằng canxi và oxalate: Khi ăn các loại rau củ chứa nhiều oxalat, nên uống nhiều nước hơn và có thể kết hợp cùng một lượng sữa hoặc sản phẩm từ sữa để canxi liên kết với oxalat ngay trong ruột [1].
- Kiểm soát lượng chất béo và đạm: Cần ý thức rõ lượng chất béo nạp vào để tránh tình trạng chất béo dư thừa trong ruột bắt giữ canxi làm tăng bài tiết oxalat qua thận [1]. Đồng thời, hạn chế ăn quá mức protein động vật và tránh các thực phẩm siêu chế biến chứa nhiều natri hoặc đường fructose bổ sung [2, 4].
Chế độ ăn keto có thể mang lại hiệu quả giảm cân tạm thời nhưng tiềm ẩn nguy cơ làm tăng sỏi thận do biến đổi sinh hóa trong cơ thể. Một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì đủ nước, giàu thực vật và kiểm soát lượng đạm động vật vẫn là nền tảng vững chắc để bảo vệ hệ tiết niệu. Trước khi thực hiện bất kỳ can thiệp dinh dưỡng sâu rộng nào, người dân nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để đảm bảo an toàn lâu dài.
