Nhiều người sau mổ cận thị LASIK hay PRK thường lo lắng tình trạng cộm xốn, khô rát kéo dài. Liệu bổ sung dinh dưỡng có giúp lớp biểu mô bề mặt giác mạc liền nhanh và màng nước mắt ổn định hơn không?

Nghiên cứu lâm sàng cho thấy acid béo thiết yếu omega-3 dùng đường uống giúp đẩy nhanh tốc độ biểu mô hóa, kéo dài thời gian vỡ màng nước mắt và hỗ trợ phục hồi thị lực sau can thiệp khúc xạ [1].

Tổn thương biểu mô sau mổ cận thị diễn ra thế nào?

Phẫu thuật khúc xạ giác mạc tạo ra các biến đổi trực tiếp trên bề mặt nhãn cầu. Quá trình tạo vạt hoặc bóc biểu mô bằng dao vi phẫu, laser femtosecond hay cồn cơ học gây tổn thương biểu mô, nhu mô và mạng lưới thần kinh [2, 5]. Sự gián đoạn cấu trúc kích hoạt chuỗi phản ứng sinh học nhằm tái tạo mô [2].

Quá trình lành thương là sự tương tác phức tạp giữa tế bào biểu mô, tế bào nhu mô, màng nước mắt và sợi thần kinh cảm giác [3]. Tổn thương biểu mô kích thích giải phóng các cytokine [3]. Các chất hóa học này điều hòa quá trình biệt hóa, di chuyển và tăng sinh tế bào biểu mô nhằm phủ kín bề mặt nhãn cầu [4, 5].

Sau phẫu thuật cắt gọt khúc xạ bề mặt, mật độ tế bào biểu mô suy giảm tại vùng can thiệp [3]. Quá trình tái cấu trúc diễn ra theo ba cơ chế mô bệnh học: biến đổi tế bào biểu mô để tái lập bề mặt trơn nhẵn nhờ phì đại hoặc tăng sản tế bào đáy, hình thành sẹo xơ giàu tế bào, hoặc tạo sẹo nguyên thủy nghèo tế bào [4].

Thời gian để độ dày biểu mô giác mạc trung tâm và độ đồng đều phục hồi hoàn toàn có thể kéo dài từ 3 đến 6 tháng sau mổ [5]. Người có độ cận thị ban đầu càng cao thì tốc độ hồi phục độ dày biểu mô càng chậm [5]. Do đó, hỗ trợ màng nước mắt để bảo vệ lớp tế bào đang tăng sinh đóng vai trò thiết yếu [5, 7].

Bằng chứng khoa học về acid béo thiết yếu

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn công bố năm 2013 đã đánh giá hiệu quả của việc bổ sung omega-3 đường uống trên bệnh nhân phẫu thuật khúc xạ PRK [1]. Nghiên cứu tuyển chọn 18 bệnh nhân khỏe mạnh có độ khúc xạ từ -1 đến -8 diop, chia thành hai nhóm bằng nhau [1].

Nhóm can thiệp gồm 9 bệnh nhân được uống bổ sung omega-3 bắt đầu từ 2 tuần trước mổ và duy trì liên tục đến 1 tháng sau mổ [1]. Nhóm chứng gồm 9 bệnh nhân không sử dụng chế phẩm bổ sung [1]. Tổn thương khuyết biểu mô được chụp ảnh theo dõi từ ngày 0 đến ngày thứ 5 sau mổ, kết hợp nhuộm huỳnh quang fluorescein [1].

Kết quả ghi nhận vùng khuyết biểu mô ở nhóm uống omega-3 liền nhanh hơn nhóm chứng có ý nghĩa thống kê (P = 0.04) [1]. Tốc độ lành biểu mô đạt trung bình 1,19% mỗi giờ (khoảng tin cậy 95%: 1,04% - 1,34%) ở nhóm can thiệp, so với mức 0,83% mỗi giờ (khoảng tin cậy 95%: 0,77% - 0,89%) ở nhóm chứng (P < 0.001) [1].

Bên cạnh tốc độ liền mô, độ ổn định của màng nước mắt thông qua chỉ số thời gian vỡ màng nước mắt (TBUT) ở nhóm can thiệp duy trì vượt trội từ tuần thứ nhất đến tháng thứ 3 sau phẫu thuật, đạt trung bình 9,52 giây so với 5,52 giây ở nhóm chứng (P < 0.001) [1]. Sau 1 tháng phẫu thuật, toàn bộ bệnh nhân nhóm uống omega-3 đạt thị lực 20/20, trong khi nhóm chứng chỉ có 4 người đạt mức này (P = 0.03) [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh việc bổ sung acid béo hỗ trợ rút ngắn thời gian liền thương biểu mô và cải thiện màng nước mắt [1]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ gồm 18 bệnh nhân và theo dõi trên quy trình PRK [1].

Các số liệu theo dõi hình thái học bằng chụp cắt lớp quang học (OCT) cho thấy phục hồi độ dày biểu mô cần từ 3 đến 6 tháng [5]. Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có kiểm soát với quy mô lớn hơn vẫn cần thiết để khẳng định tính phổ quát cho mọi loại hình can thiệp khúc xạ như LASIK tạo vạt hay phẫu thuật không chạm [5].

Bên cạnh đó, việc chăm sóc bề mặt nhãn cầu hậu phẫu đòi hỏi kiểm soát đa yếu tố. Rối loạn chức năng màng nước mắt hay chậm liền biểu mô nếu xảy ra có thể liên quan đến nhiều căn nguyên phức tạp, bao gồm cả nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm sau phẫu thuật [3, 8].

Hiểu lầm thường gặp sau phẫu thuật khúc xạ

Nhiều người lầm tưởng thị lực mờ hay chói mắt sau mổ hoàn toàn do vết mổ chưa lành. Tỷ lệ gặp triệu chứng chói lóa (27-55%), quầng sáng (30-55%) và giảm thị lực ban đêm (12-57%) khá phổ biến sau phẫu thuật [2]. Các hiện tượng này thường xuất phát từ quang sai bậc cao và kích thước đồng tử lớn thay vì chỉ do tổn thương biểu mô [2].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần dùng thuốc nhỏ hoặc dinh dưỡng bổ trợ là đủ giải quyết mọi trường hợp mắt khó chịu kéo dài. Trong các tình huống chậm liền biểu mô nghiêm trọng, bác sĩ cần can thiệp y khoa chuyên biệt như bóc biểu mô thoái hóa, tra mỡ kháng sinh, ghép màng ối hoặc tạm ngừng thuốc nhỏ chứa corticoid để đổi phác đồ kháng virus [6].

Dinh dưỡng đóng vai trò hỗ trợ sinh học cho quá trình hồi phục mô chứ không thay thế được các biện pháp kiểm soát biến chứng ngoại khoa [2, 3]. Không nên tự ý nâng liều các chất dinh dưỡng với hy vọng vết mổ lành ngay trong vài ngày.

Ai nên thận trọng khi can thiệp?

Người chuẩn bị mổ cận có bệnh lý đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng acid béo omega-3 liều cao đường uống. Dù an toàn ở liều thông thường, việc thay đổi chế phẩm bổ sung sát ngày phẫu thuật luôn cần sự giám sát y khoa.

Bệnh nhân có tiền sử nhiễm trùng bề mặt nhãn cầu, đặc biệt là viêm giác mạc do virus, cần hết sức thận trọng khi theo dõi phục hồi biểu mô [6]. Nếu xuất hiện đau nhức tăng dần, đỏ mắt hoặc giảm thị lực đột ngột, người bệnh phải tái khám ngay để loại trừ biến chứng viêm nhiễm thay vì chỉ uống dinh dưỡng tại nhà [6].

Phụ nữ mang thai, người có bệnh lý suy giảm miễn dịch hoặc bệnh mạn tính chuyển hóa cũng cần thông báo chi tiết cho phẫu thuật viên về mọi loại thực phẩm bổ sung dự định sử dụng trước và sau can thiệp.

Hướng dẫn áp dụng thực tế

Dựa trên quy trình can thiệp hiệu quả trong thử nghiệm lâm sàng, người chuẩn bị phẫu thuật khúc xạ có thể cân nhắc kế hoạch chăm sóc dinh dưỡng và sinh hoạt:

  • Thời điểm bổ sung: Có thể bắt đầu bổ sung acid béo thiết yếu omega-3 từ 2 tuần trước ngày phẫu thuật và duy trì đều đặn đến ít nhất 1 tháng sau mổ [1].
  • Chế độ ăn phối hợp: Bổ sung nguồn acid béo thiết yếu tự nhiên thông qua cá biển (cá hồi, cá thu, cá trích) hoặc các loại hạt dinh dưỡng trong bữa ăn hàng ngày để hỗ trợ lớp lipid của màng nước mắt [1].
  • Theo dõi triệu chứng: Tuân thủ lịch tái khám định kỳ vào các mốc 1 tuần, 1 tháng, 3 tháng để bác sĩ đánh giá độ ổn định màng nước mắt và độ dày biểu mô qua các thiết bị đo lường chuyên sâu [1, 7].
  • Chăm sóc phối hợp: Luôn dùng đúng thuốc nhỏ mắt theo toa bác sĩ chỉ định, đeo kính bảo hộ khi ra ngoài và tránh dụi mắt trong giai đoạn biểu mô đang di chuyển, tăng sinh [3, 5].

Dinh dưỡng hợp lý cùng việc bổ sung acid béo omega-3 đúng thời điểm là giải pháp bổ trợ giá trị giúp biểu mô giác mạc liền nhanh và màng nước mắt ổn định [1]. Hãy luôn trao đổi với bác sĩ nhãn khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào để đảm bảo phẫu thuật đạt kết quả tối ưu.