Phẫu thuật thu nhỏ hoặc chuyển lưu dạ dày (bariatric surgery) giúp giải quyết béo phì nặng, nhưng kéo theo nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng lâu dài. Trong các vi chất, vitamin A tan trong dầu dễ bị sụt giảm nghiêm trọng nhưng hay bị người bệnh bỏ quên.

Sau can thiệp ngoại khoa đường tiêu hóa, cơ thể giảm hấp thu chất béo, khiến nồng độ vitamin A huyết thanh hạ thấp [1]. Bệnh nhân cần làm xét nghiệm tầm soát định kỳ, theo dõi triệu chứng mắt và da, đồng thời bổ sung liều lượng phù hợp theo chỉ định y khoa [2, 8].

Vì sao người mổ dạ dày dễ thiếu vitamin A?

Vitamin A cần chất béo và dịch tiêu hóa để hấp thu qua niêm mạc ruột non [1]. Các kỹ thuật phẫu thuật giảm béo làm thay đổi cấu trúc dạ dày và ruột, gây hạn chế lượng thức ăn hoặc làm giảm hấp thu mỡ [5, 7].

Thiếu hụt vi chất thường bắt đầu ngay từ trước phẫu thuật ở nhóm người béo phì nặng [4, 7]. Sau mổ, sự xáo trộn tiêu hóa mỡ đẩy nhanh tình trạng sụt giảm các vitamin tan trong dầu gồm A, D, E và K [4, 6].

Vitamin A giữ vai trò thiết yếu tổng hợp sắc tố thị giác ở tế bào cảm thụ quang học của võng mạc [2]. Vi chất này cũng trực tiếp tham gia hoạt động miễn dịch, biểu hiện gene và duy trì độ toàn vẹn của mô da [2].

Nguy cơ thiếu hụt theo từng loại phẫu thuật

Mức độ thiếu dinh dưỡng phụ thuộc bản chất kỹ thuật mổ [3]. Các phẫu thuật thuần túy hạn chế như đặt đai dạ dày thường ít gây thiếu chất nhất [3]. Ngược lại, phẫu thuật cắt dạ dày làm rỗng hoặc nối tắt như Roux-en-Y (RYGB) gây thiếu hụt trung bình tới cao đối với các vi chất [3].

Phẫu thuật chuyển dòng mật tụy (BPD) hoặc chuyển dòng mật tụy kèm hoán đổi tá tràng (BPD/DS) là nhóm gây kém hấp thu mỡ nặng nề nhất [4, 5]. Tỷ lệ thiếu hụt vitamin A sau can thiệp BPD được ghi nhận lên tới 69% [4]. Cùng với đó, tỷ lệ thiếu vitamin K lên tới 68% và vitamin E là 7,1% [4].

Trước khi mổ, khoảng 12,5% người béo phì đã có nồng độ retinol và beta-carotene thấp [4]. Tình trạng này trở nên trầm trọng hơn sau khi can thiệp ngoại khoa đường tiêu hóa [4].

Bằng chứng khoa học về biến chứng mắt và da

Nghiên cứu lâm sàng năm 2016 theo dõi một nam bệnh nhân 67 tuổi từng phẫu thuật giảm béo 15 năm trước [2]. Bệnh nhân nhập viện vì giảm thị lực và quáng gà [2]. Đo nồng độ vitamin A huyết thanh xác nhận mức sụt giảm nặng [2].

Chụp cắt lớp quang học (OCT) độ phân giải cao ghi nhận thị trường bị thu hẹp, độ dày hoàng điểm trung tâm và lớp tế bào hạch võng mạc đều suy giảm [2]. Sau khi được điều trị bù vitamin A, bệnh nhân hết hoàn toàn triệu chứng thị giác sau 1 tháng [2]. Sau 1 năm theo dõi, tổn thương thị trường và cấu trúc hoàng điểm phục hồi rõ rệt [2]. Đây là báo cáo đầu tiên mô tả tổn thương hoàng điểm do thiếu vitamin A sau mổ bariatric [2].

Một báo cáo năm 2010 ghi nhận ca bệnh nữ 39 tuổi bị khô mắt, quáng gà và suy giảm thị lực nặng sau mổ nối tắt dạ dày RYGB 3 năm [4]. Dù thiếu vitamin A hiếm khi bộc lộ triệu chứng rầm rộ, các tổn thương mắt như quáng gà, khô mắt vẫn xuất hiện nếu không được phát hiện sớm [4, 7, 8].

Ngoài mắt, thiếu vitamin A còn gây bệnh lý ngoài da. Nghiên cứu năm 2012 mô tả bệnh nhân nam bị dày sừng nang lông (phrynoderma) ở mặt duỗi các chi, kèm quáng gà và khô mắt sau mổ BPD 1 năm do không tuân thủ bổ sung vi chất [5]. Khi được điều trị vitamin A liều cao, các tổn thương da và mắt thuyên giảm rõ rệt rồi biến mất hoàn toàn sau 2 tháng [5].

Hiểu lầm thường gặp sau phẫu thuật bariatric

Nhiều người lầm tưởng chỉ cần theo dõi thiếu máu, thiếu sắt hoặc vitamin B12 mà bỏ qua nhóm vitamin tan trong dầu [3, 4]. Trên thực tế, thiếu hụt vitamin tan trong dầu diễn tiến âm thầm nhiều năm [1, 7].

Hiểu lầm khác là ăn uống đa dạng có thể bù đủ vi chất sau mổ. Do đoạn ruột hấp thu chất béo đã bị cắt ngắn hoặc bắc cầu qua, lượng vitamin A từ thực phẩm tự nhiên không thể thẩm thấu đầy đủ vào máu [5, 6]. Bệnh nhân bắt buộc phải dùng chế phẩm bổ sung theo đơn [5, 8].

Một số người tin rằng sau mổ vài năm cơ thể ổn định thì không cần xét nghiệm lại. Báo cáo ca bệnh cho thấy tổn thương mắt có thể bùng phát sau 3 năm, thậm chí 15 năm sau phẫu thuật nếu bỏ dở theo dõi [1, 4].

Nhóm người cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ hoặc có kế hoạch mang thai cần được theo dõi dinh dưỡng nghiêm ngặt [5, 7]. Thiếu vitamin A gây rủi ro cho thai nhi, nhưng thừa vitamin A dạng retinol lại gây dị tật bẩm sinh [5, 8]. Trong 12 tuần đầu thai kỳ, phụ nữ cần tránh các sản phẩm vitamin A gốc retinol [3]. Dạng beta-carotene được ưu tiên lựa chọn để điều trị nếu phát hiện thiếu hụt trong thai kỳ [3].

Người trải qua các phẫu thuật kém hấp thu nặng như BPD hoặc BPD/DS bắt buộc phải tầm soát vitamin A định kỳ mỗi năm [2, 4]. Nếu bệnh nhân có thêm bệnh lý gan, rối loạn đông máu hoặc loãng xương, cần đánh giá đồng thời nồng độ vitamin K1 [6].

Bệnh nhân xuất hiện các dấu hiệu như khó nhìn lúc chập tối, khô rát mắt, rụng tóc hay da thô ráp nổi sẩn nang lông cần đi khám chuyên khoa ngay [7, 8].

Hướng dẫn theo dõi và bù vi chất trên thực tế

Bệnh nhân trước khi mổ cần làm xét nghiệm đánh giá dinh dưỡng nền để phát hiện sớm tình trạng thiếu retinol và beta-carotene [4, 7]. Sau mổ, lịch kiểm tra định kỳ hàng năm là cần thiết với phẫu thuật BPD và BPD/DS, hoặc bất kỳ khi nào xuất hiện triệu chứng bất thường ở mắt hay da [2, 4].

Liệu trình bù vitamin A liều cao dạng uống mang lại hiệu quả hồi phục rõ rệt với tổn thương giác mạc và da sau 1 đến 2 tháng [1, 8]. Tuy vậy, việc dùng liều cao phải có chỉ định, theo dõi nồng độ huyết thanh chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa để tránh độc tính tích lũy [1, 8].

Người bệnh cần duy trì bổ sung đa vi chất tổng hợp mỗi ngày, phối hợp theo dõi các chất liên quan như vitamin D, E, K và khoáng chất [2, 5]. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi liều lượng hoặc bổ sung bất kỳ chế phẩm vitamin nào.