Dâu tây là loại trái cây thơm ngon, giàu vitamin và chất chống oxy hóa được rất nhiều người ưa chuộng. Tuy nhiên, với những người từng bị hoặc đang điều trị sỏi thận canxi oxalat, việc thưởng thức món quả này thường đi kèm nỗi lo sợ sỏi tái phát. Nhiều người truyền tai nhau rằng người mắc sỏi thận buộc phải đoạn tuyệt hoàn toàn với dâu tây.
Thực tế y khoa cho thấy người bị sỏi thận canxi oxalat không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối dâu tây. Dù dâu tây nằm trong nhóm thực phẩm có khả năng làm tăng oxalat niệu, người bệnh vẫn có thể sử dụng ở mức độ vừa phải nếu biết cách kết hợp dinh dưỡng hợp lý.
Cơ chế tạo sỏi và vai trò của oxalat từ thực phẩm
Sỏi thận canxi oxalat là dạng sỏi phổ biến nhất hiện nay trong số các bệnh nhân mắc sỏi đường tiết niệu [1], [2]. Loại sỏi này hình thành khi nồng độ canxi và oxalat trong nước tiểu tăng cao tới mức bão hòa, kết tinh lại thành các tinh thể không tan [3], [4]. Quá trình này chịu sự chi phối của nhiều yếu tố chuyển hóa trong cơ thể.
Lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu bắt nguồn từ hai nguồn chính: chuyển hóa nội sinh trong cơ thể và hấp thu từ chế độ ăn uống hàng ngày [5], [4], [6]. Ở những người khỏe mạnh tiêu thụ chế độ ăn thông thường có từ 150 đến 250 mg oxalat mỗi ngày, khoảng 40% đến 50% oxalat trong nước tiểu có nguồn gốc từ thực phẩm [4]. Phần còn lại do gan tổng hợp nội sinh gắn liền với khối lượng cơ nạc và hiện chưa có liệu pháp nào can thiệp được vào quá trình này [4].
Khi oxalat từ thức ăn đi qua ruột, cơ thể người bình thường chỉ hấp thu khoảng 3% đến 8% lượng oxalat đó [4]. Tuy nhiên, sau khi được hấp thu vào máu, oxalat hoàn toàn không thể bị chuyển hóa tiếp mà sẽ được lọc qua thận và thải ra ngoài theo nước tiểu [3]. Tại đây, nếu gặp canxi tự do, chúng kết hợp tạo thành muối canxi oxalat khó tan và có thể lắng đọng thành sỏi [3].
Đặc biệt, sự gia tăng oxalat trong nước tiểu làm tăng nguy cơ bão hòa tinh thể canxi oxalat mạnh hơn so với sự gia tăng canxi [4]. Điều này là do nồng độ oxalat sinh lý trong nước tiểu vốn thấp hơn nồng độ canxi khoảng 5 đến 10 lần [4]. Do đó, việc kiểm soát nguồn oxalat nạp vào luôn là một phần then chốt trong điều trị dự phòng sỏi tái phát [5], [4].
Bằng chứng khoa học về dâu tây và bài tiết oxalat
Dù oxalat có mặt ở hầu hết các thực phẩm nguồn gốc thực vật, mức độ ảnh hưởng của từng loại thức ăn lên sự bài tiết qua đường tiểu lại không giống nhau [5], [4]. Một đánh giá y khoa công bố năm 1993 chỉ ra rằng, việc gia tăng bài tiết oxalat niệu không tỷ lệ thuận hoàn toàn với hàm lượng oxalat đo được trong thực phẩm [5]. Đáng chú ý, các chuyên gia ghi nhận chỉ có 8 loại thực phẩm thực sự gây tăng đáng kể lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu, bao gồm: rau bina (chân vịt), đại hoàng, củ dền, các loại hạt, sô-cô-la, trà, cám lúa mì và dâu tây [5].
Mặc dù dâu tây nằm trong danh sách 8 thực phẩm kể trên, lượng oxalat trong các loài thực vật nói chung có thể dao động rất lớn, gấp từ 2 đến 15 lần tùy thuộc vào giống cây trồng và điều kiện thổ nhưỡng, chăm sóc [4]. Vì sự biến động tự nhiên quá lớn này, việc định lượng chính xác tuyệt đối lượng oxalat nạp vào từ thực vật là điều khó khả thi [6]. Các nghiên cứu về dâu tây cũng không đưa ra một con số hàm lượng mg cố định duy nhất cho từng quả.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hấp thu oxalat từ chế độ ăn chịu sự chi phối mạnh mẽ từ lượng canxi đồng thời nạp vào [5], [2], [6]. Khi canxi trong khẩu phần ăn bị hạn chế, ruột sẽ hấp thu oxalat nhiều hơn, kéo theo lượng oxalat thải qua nước tiểu tăng lên [5]. Ngược lại, nếu chế độ ăn có đủ lượng canxi, canxi sẽ liên kết với oxalat ngay trong lòng ruột để tạo thành muối không tan rồi đào thải qua phân, từ đó làm giảm lượng oxalat ngấm vào máu và đến thận [5].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 trên 10 người trưởng thành không tạo sỏi đã kiểm tra ảnh hưởng của tỷ lệ canxi và oxalat [2]. Những người tham gia áp dụng chế độ ăn có kiểm soát với 1000 mg canxi và 750 mg oxalat mỗi ngày, chia thành hai giai đoạn: chế độ cân bằng tỷ lệ canxi/oxalat trong 1 tuần và chế độ mất cân bằng tỷ lệ trong 1 tuần (cách nhau ít nhất 1 tuần nghỉ) [2]. Kết quả cho thấy tổng lượng canxi và oxalat bài tiết trong 24 giờ không có sự khác biệt giữa hai giai đoạn ăn [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc ăn một lượng oxalat tương đối lớn sẽ không làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalat nếu cơ thể được cung cấp đủ lượng canxi khuyến nghị hàng ngày [2].
Dữ liệu dịch tễ học từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn như NHS I, NHS II và HPFS năm 2023 cũng phản ánh bức tranh tương tự [6]. Nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức tiêu thụ oxalat cao nhất (trung vị 287-328 mg/ngày) tăng 21-22% nguy cơ mắc sỏi thận [6]. Tuy nhiên, nhóm nam giới có lượng canxi nạp vào thấp mới là nhóm có nguy cơ tương đối cao nhất (RR 1,46), trong khi ở phụ nữ trẻ, lượng oxalat tiêu thụ hoàn toàn không có mối liên quan nào với nguy cơ tạo sỏi [6].
Phân tích lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu khoa học xác nhận dâu tây có thể làm tăng bài tiết oxalat niệu ở người bình thường và người bệnh [5]. Đây là cơ sở thực tế để người có cơ địa sỏi canxi oxalat phải chú ý khi tiêu thụ loại quả này. Dẫu vậy, bằng chứng không đồng nghĩa với việc dâu tây là "thủ phạm trực tiếp" gây ra sỏi nếu chỉ ăn với lượng chừng mực.
Giới hạn lớn nhất của các tài liệu hiện nay là chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt chỉ cho bệnh nhân ăn riêng dâu tây với liều lượng cụ thể để đo lường tỷ lệ tạo sỏi thực tế. Hầu hết các dữ liệu chỉ ra mối liên hệ tổng thể của oxalat thực phẩm nói chung hoặc xếp dâu tây vào nhóm thực phẩm chung cần theo dõi [5], [6].
Bên cạnh đó, việc kiêng khem mù quáng thực phẩm thực vật giàu dinh dưỡng có thể dẫn đến mất cân bằng dưỡng chất [6]. Người bệnh cần nhìn nhận nguy cơ từ oxalat trong mối tương quan với các yếu tố bảo vệ khác của hệ tiết niệu.
Một chế độ ăn giàu rau quả kết hợp lượng canxi phù hợp, hạn chế natri và đạm động vật vẫn luôn được khuyến nghị rộng rãi cho người bệnh sỏi thận [7]. Chế độ ăn DASH (giàu rau quả, tăng đào thải magie và citrat niệu, làm tăng pH nước tiểu) thậm chí còn làm giảm mức độ bão hòa canxi oxalat niệu hiệu quả hơn chế độ ăn kiêng oxalat đơn thuần [6].
Những hiểu lầm thường gặp về dâu tây và sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là "cứ bị sỏi thận thì phải cấm tuyệt đối dâu tây". Thực tế, sỏi thận có nhiều dạng khác nhau, bao gồm sỏi axit uric, sỏi nhiễm trùng (struvite), sỏi canxi phosphat hay sỏi cystine [8], [1]. Các phân tích trên 1392 bệnh nhân sỏi thận cho thấy dù sỏi canxi oxalat chiếm đa số (khoảng 74,8%), mỗi loại sỏi lại bắt nguồn từ các rối loạn chuyển hóa riêng biệt như giảm citrat niệu, tăng canxi niệu hấp thu hay toan hóa ống thận [1].
Nghiên cứu trên 135 bệnh nhi mắc sỏi tiết niệu cũng cho thấy canxi oxalat chiếm 73%, sỏi struvite chiếm 13% và canxi phosphat chiếm 9% [8]. Ở nhóm trẻ này, oxalat niệu, canxi niệu và pH nước tiểu thấp có liên quan đến sỏi canxi oxalat, trong khi sỏi struvite hay canxi phosphat lại có mối liên hệ khác [8]. Nếu sỏi không phải là canxi oxalat, việc kiêng oxalat từ dâu tây không mang lại ý nghĩa điều trị [5], [1].
Hiểu lầm thứ hai là "cắt bỏ hoàn toàn canxi để tránh tạo sỏi canxi oxalat". Đây là sai lầm nguy hiểm. Như đã phân tích, giảm canxi trong khẩu phần ăn sẽ kích thích ruột hấp thu nhiều oxalat hơn, khiến oxalat tự do đổ dồn về thận và làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi [5], [6]. Cắt giảm canxi quá mức vừa làm tăng nguy cơ sỏi, vừa gây hại cho xương khớp.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi người đều hấp thu oxalat giống nhau. Nghiên cứu chỉ ra tồn tại một nhóm người có hiện tượng "tăng hấp thu oxalat" bẩm sinh hoặc do bệnh lý đường ruột [5], [4]. Những người này có tỷ lệ hấp thu oxalat qua ruột cao hơn hẳn người bình thường, do đó họ nhạy cảm hơn rất nhiều với các thực phẩm chứa oxalat [5], [4].
Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt
Những người từng xét nghiệm phân tích sỏi và được chẩn đoán mắc sỏi canxi oxalat tái phát nhiều lần cần đặc biệt lưu ý khi ăn dâu tây [5], [1]. Đặc biệt, nhóm bệnh nhân được xét nghiệm nước tiểu 24 giờ và kết luận có tình trạng tăng oxalat niệu phải kiểm soát chặt chẽ lượng dâu tây tiêu thụ [5], [4].
Người mắc các hội chứng tiêu chảy mạn tính hoặc bệnh lý đường ruột cũng là đối tượng có tỷ lệ hấp thu oxalat qua ruột tăng cao [5], [1]. Ở nhóm này, việc tiêu thụ thực phẩm chứa oxalat như dâu tây dễ dẫn đến tăng oxalat niệu thứ phát [5].
Đối với trẻ em mắc sỏi thận, việc chẩn đoán thành phần sỏi và đánh giá các chỉ số nước tiểu 24 giờ (thể tích, pH, canxi, oxalat) là tối quan trọng trước khi áp dụng bất kỳ can thiệp dinh dưỡng nào [8]. Không nên tự ý bắt trẻ kiêng khem dâu tây hay các loại trái cây khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [8].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Để vẫn thưởng thức được dâu tây mà không làm tăng nguy cơ tạo sỏi, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc sau:
Chỉ nên ăn dâu tây với lượng vừa phải, không ăn dồn dập số lượng lớn trong một bữa. Do tài liệu khoa học không quy định số lượng quả chính xác cho từng người, bệnh nhân nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xác định khẩu phần thích hợp với tình trạng bệnh của bản thân [5], [4].
Kết hợp dâu tây với thực phẩm giàu canxi. Hãy ăn dâu tây cùng sữa chua, phô mai hoặc uống cùng sữa bò trong bữa ăn [5], [7]. Canxi trong các chế phẩm từ sữa sẽ bắt giữ oxalat trong dâu tây ngay tại ruột, ngăn cản hấp thu vào máu [5], [7]. Cần lưu ý nếu dùng sữa hạt thay thế, nên ưu tiên các loại ít oxalat như sữa yến mạch, sữa macca thay vì sữa hạnh nhân (loại có hàm lượng oxalat rất cao) [7].
Duy trì lối sống hỗ trợ hệ bài tiết. Uống đủ nước hàng ngày để làm loãng nước tiểu, giảm nồng độ bão hòa của các tinh thể khoáng chất [8], [6]. Đồng thời, duy trì chế độ ăn giảm bớt muối và giảm lượng đạm động vật dư thừa theo các hướng dẫn dự phòng sỏi chung [7].
Tóm lại, người bị sỏi thận canxi oxalat không cần phải loại bỏ hoàn toàn dâu tây ra khỏi thực đơn. Bạn hoàn toàn có thể thưởng thức dâu tây ở mức độ vừa phải khi kết hợp khéo léo với nguồn canxi thích hợp trong bữa ăn. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng chế độ dinh dưỡng tối ưu nhất cho tình trạng sức khỏe của mình.
