Nhiều người có thói quen nhâm nhi tách trà đen ấm mỗi sáng để tìm kiếm sự tỉnh táo, thư giãn. Tuy nhiên, khi nhận chẩn đoán sỏi thận canxi oxalat, người bệnh thường lo sợ và lập tức loại bỏ trà đen ra khỏi thực đơn thường nhật. Mối e ngại này bắt nguồn từ việc trà đen chứa lượng oxalat hòa tan đáng kể, hoạt chất được xem là tác nhân hàng đầu cấu tạo nên tinh thể sỏi.

Câu trả lời thỏa đáng dựa trên các bằng chứng khoa học là người bệnh sỏi thận canxi oxalat không bắt buộc phải kiêng hoàn toàn trà đen. Việc uống trà đen có làm tăng nguy cơ sỏi hay không phụ thuộc rất lớn vào liều lượng, thói quen pha chế, thời gian ủ trà và nồng độ đậm đặc kéo dài. Khi dùng đúng mức độ, đồ uống này thậm chí còn mang lại những cơ chế bảo vệ nhất định cho hệ tiết niệu.

Bản chất của oxalat và cơ chế hình thành sỏi thận

Oxalat trong nước tiểu có xu hướng gắn kết chặt chẽ với canxi tự do, tạo ra hiện tượng bão hòa tinh thể canxi oxalat và kết tụ thành sỏi tiết niệu [1]. Phân tử oxalat hoàn toàn không có chức năng dinh dưỡng đối với cơ thể người và buộc phải đào thải ra ngoài qua thận [1]. Đáng chú ý, chỉ khoảng 50% lượng oxalat bài tiết trong nước tiểu 24 giờ bắt nguồn từ thức ăn, phần còn lại do gan chuyển hóa nội sinh tự tạo ra [1].

Ở đường tiêu hóa bình thường, sự hấp thu oxalat tương đối thấp và biến động nhiều, thông thường chỉ duy trì ở mức 10% đến 15% [1]. Ruột chỉ gia tăng hấp thu phân tử này khi lượng canxi ion hóa trong đường ruột bị sụt giảm, hiện tượng hay gặp do chế độ ăn quá nghèo canxi hoặc nạp nhiều phytate [1]. Trà đen vốn là loại thức uống có nồng độ oxalat cao hơn so với trà ô long hoặc trà xanh [1]. Khi hấp thu qua ruột vào máu và bài tiết qua thận, oxalat gặp canxi tự do sẽ đẩy cao nguy cơ kết tinh tại ống thận nếu thiếu các yếu tố ức chế [1].

Nghiên cứu lâm sàng: Trà đen tác động ra sao đến nước tiểu?

Để đánh giá chính xác tác động của trà đen, một nghiên cứu kiểm soát nghiêm ngặt công bố năm 2021 đã theo dõi sự thay đổi của các chỉ số nước tiểu [2]. Kết quả cho thấy trà đen không làm thay đổi nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat, axit uric hay struvite, xét trên cả từng phần nước tiểu lẫn mẫu nước tiểu gom 24 giờ [2]. Đáng chú ý, mặc dù lượng bài tiết oxalat, canxi và axit uric tăng cao hơn ở phần mẫu nước tiểu thứ tư sau khi uống trà đen, độ siêu bão hòa của canxi oxalat và axit uric vẫn không biến động nhờ sự gia tăng thể tích nước tiểu và chất ức chế citrate [2].

Cũng theo nghiên cứu trên, việc uống trà đen giàu oxalat không làm biến đổi đáng kể tổng lượng oxalat bài tiết trong nước tiểu 24 giờ [2]. Thể tích nước tiểu, nồng độ natri, clorua, canxi và magie bài tiết tăng vọt trong phần mẫu nước tiểu thứ tư được cho là nhờ tác dụng của lượng caffeine tích lũy [2]. Yếu tố then chốt là citrate niệu - một chất ức chế mạnh quá trình tạo sỏi canxi - đã tăng lên rõ rệt sau khi nạp trà đen [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu tham gia còn tương đối nhỏ và được theo dõi trong điều kiện chuyển hóa cân bằng nghiêm ngặt [2].

Ở một thử nghiệm lâm sàng năm 1993 nghiên cứu về ảnh hưởng của chế độ ăn uống chuẩn hóa, trà đen chỉ làm tăng bài tiết axit oxalic trong nước tiểu thêm 7,9% [3]. Mức tăng này thấp hơn rất nhiều so với các loại rau ăn lá giàu oxalat như rau bina (cải bó xôi) hay đại hoàng, vốn có thể tạo ra các đỉnh bài tiết oxalat vọt lên tới 300% đến 400% theo nhịp sinh học ngày đêm [3].

Bằng chứng dịch tễ học và nghịch lý từ các dữ liệu lớn

Trước đây, người có tiền sử sỏi thận thường được khuyên tránh xa các loại trà vì sợ nguồn oxalat hòa tan [4]. Thế nhưng, các nghiên cứu quan sát quy mô lớn trên thế giới lại ghi nhận vai trò bảo vệ tiềm năng của thói quen uống trà [4]. Dữ liệu từ các đoàn hệ quy mô lớn tại Mỹ gồm NHS I, NHS II và HPFS cho thấy việc uống ít nhất một khẩu phần trà khoảng 240 ml (8 oz) mỗi ngày giúp giảm 8% đến 14% nguy cơ mắc sỏi thận mới [4].

Một nghiên cứu khổng lồ khác trên 439.072 người tại Vương quốc Anh cũng chỉ ra rằng việc uống nhiều trà hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi mới, với tỷ số nguy cơ HR là 0,95 cho mỗi 200 ml trà nạp vào mỗi ngày [4]. Một nghiên cứu hồi cứu ở phụ nữ tạo sỏi tăng canxi niệu cũng ghi nhận tỷ lệ sỏi canxi oxalat monohydrat ở nhóm uống trà xanh là 0% so với 42% ở nhóm không uống trà [4]. Tương tự, thử nghiệm ở nam giới khỏe mạnh dùng 1,5 lít trà đen mỗi ngày đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể citrate nước tiểu mà không gây biến đổi tiêu cực các thông số khác so với nhóm đối chứng dùng trà trái cây không chứa oxalat [4].

Tuy vậy, bức tranh dịch tễ học không hoàn toàn đồng nhất. Các nghiên cứu đoàn hệ lớn thường có giới hạn là không phân tách rạch ròi giữa từng loại trà như trà đen, trà xanh hay trà thảo mộc [5]. Trong khi đó, lượng oxalat trong trà đen và trà xanh rất khác nhau tùy theo xuất xứ, phẩm cấp, thời điểm thu hoạch và cách chế biến [5]. Nguy cơ gia tăng tạo sỏi xuất hiện rõ ràng khi người dân có thói quen uống trà đậm đặc kéo dài kết hợp với lối sống thiếu cân bằng dinh dưỡng. Điển hình như một khảo sát trên 52 ca sỏi niệu tại Udaipur (Ấn Độ) cho thấy thói quen uống trà phổ biến, dùng nhiều rau giàu oxalat, khẩu phần phụ thuộc ngũ cốc và thiếu đạm động vật là các yếu tố thúc đẩy sỏi [6]. Trong đó, có tới 34,6% bệnh nhân xuất hiện tinh thể canxi oxalat niệu mức độ từ 2+ đến 4+, đi kèm tình trạng tăng oxalat niệu và hạ bài tiết axit citric [6].

Thời gian hãm trà và hàm lượng oxalat thực tế

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là trà đen thì tách trà nào cũng chứa lượng oxalat đậm đặc như nhau. Thực tế, nồng độ oxalat phụ thuộc lớn vào thời gian ủ lá trà trong nước nóng. Một nghiên cứu năm 2012 tại Tabriz (Iran) tiến hành đo lường oxalat trong trà đen rời được hãm ở các mốc thời gian khác nhau gồm 5, 10, 15, 30 và 60 phút [7]. Kết quả chỉ ra nồng độ oxalat tăng dần theo từng nấc tương ứng với thời gian ngâm ủ kéo dài [7].

Cụ thể, lượng oxalat chỉ ở mức 4,4 mg cho mỗi 240 ml dung dịch khi hãm trà trong 5 phút, nhưng đã tăng vọt lên 6,3 mg cho mỗi 240 ml khi ngâm tới 60 phút [7]. Nghiên cứu cũng thực hiện pha loãng các mẫu trà hãm lâu (pha loãng hai lần cho mẫu 15 phút, ba lần cho mẫu 30 phút và bốn lần cho mẫu 60 phút) và nhận thấy sự khác biệt đáng kể giữa các độ loãng [7]. Nhóm tác giả kết luận rằng lượng oxalat trong trà đen tiêu thụ tại địa phương sau các độ pha loãng vẫn nằm dưới ngưỡng khuyến cáo, do đó uống trà đen vài lần mỗi ngày với nồng độ vừa phải không gây nguy cơ sức khỏe lớn cho bệnh nhân sỏi thận [7].

Mặt khác, các dữ liệu chuyển hóa còn cho thấy sự phức tạp của cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm trên 11 người đàn ông Nam Phi da đen và 11 người da trắng khỏe mạnh được áp dụng chế độ ăn nhiều oxalat, ít canxi trong 3 ngày đã cho kết quả bất ngờ [8]. Nhóm người da đen có pH nước tiểu cao hơn, oxalat niệu cao hơn (0,23 so với 0,14 mmol/24 giờ) và citrate niệu thấp hơn nhóm da trắng [8]. Sau thử nghiệm ăn uống, oxalat niệu ở người da trắng tăng vọt tới 57%, phản ánh sự khác biệt lớn về mức hấp thu oxalat ở ruột giữa các cá thể [8].

Những hiểu lầm thường gặp của người mắc sỏi thận

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ phát hiện sỏi canxi oxalat là phải đoạn tuyệt 100% với trà đen". Trà đen chứa oxalat, nhưng dịch trà cũng cung cấp lượng nước lớn giúp lợi niệu tạm thời và hỗ trợ đào thải citrate chống tạo sỏi [2]. Việc cắt bỏ hoàn toàn một thức uống quen thuộc không giải quyết được gốc rễ nếu người bệnh vẫn duy trì các thói quen ăn uống sai lầm khác.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng trà đen với các nguồn oxalat đậm đặc từ thực vật. Trà đen chỉ làm tăng oxalat niệu khoảng 7,9% [3], thấp hơn rất nhiều lần so với mức tăng 300% đến 400% khi ăn các loại rau lá như cải bó xôi hay đại hoàng [3]. Thay vì quá căng thẳng với một vài ngụm trà loãng, việc kiểm soát các loại rau củ chứa lượng oxalat cực cao mới là ưu tiên can thiệp chế độ ăn cần thiết cho người có sỏi [1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng uống trà càng đặc, ngâm càng lâu thì càng giữ trọn dưỡng chất tốt cho sức khỏe. Ngâm lá trà quá 15 đến 60 phút sẽ khiến hàm lượng oxalat thôi nhiễm vào nước tăng lên mức tối đa [7]. Uống trà đặc quánh vừa nạp lượng oxalat lớn, vừa đẩy lượng caffeine tăng cao gây mất cân bằng bài tiết nước tiểu cục bộ [2].

Ai nên thận trọng và cần tham khảo ý kiến bác sĩ?

Dù không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định uống trà đen hàng ngày:

  • Người bệnh có cơ địa tăng hấp thu oxalat tại đường ruột hoặc mắc các hội chứng kém hấp thu tiêu hóa [1, 3]. Ở nhóm này, tỷ lệ oxalat ngấm vào máu cao hơn nhiều so với mức 10-15% thông thường [1].
  • Người từng tái phát sỏi thận canxi oxalat nhiều lần, có kết quả xét nghiệm nước tiểu 24 giờ cho thấy oxalat niệu luôn ở mức cao liên tục.
  • Bệnh nhân sỏi thận có kèm các bệnh lý mạn tính khác, đang trong giai đoạn điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc đang phải dùng các loại thuốc điều chỉnh bài tiết canxi, citrate [6].
  • Người có thói quen ăn uống thiếu cân bằng, chế độ ăn quá ít canxi hoặc tiêu thụ quá nhiều natri clorua (muối ăn) – yếu tố làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu tới 30% [3].

Những trường hợp này cần tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm tra nước tiểu 24 giờ trước khi đưa trà đen vào chế độ uống hàng ngày.

Hướng dẫn thưởng thức trà đen an toàn cho người có sỏi

Để thỏa mãn sở thích uống trà mà vẫn bảo vệ đường tiết niệu, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc chế biến và thưởng thức khoa học sau:

  • Rút ngắn thời gian hãm trà: Chỉ nên hãm lá trà đen từ 3 đến 5 phút rồi chắt nước dùng ngay. Tránh ngâm trà quá 15 phút hay để quên hàng giờ đồng hồ, vì thời gian hãm càng lâu thì nồng độ oxalat chiết xuất ra càng lớn [7].
  • Uống trà pha loãng: Thêm nước sôi để làm loãng nước cốt trà. Không uống các loại trà hãm đặc quánh, nước trà đen để qua đêm hoặc trà ủ sắc lại nhiều lần [7].
  • Kết hợp nguồn canxi hợp lý: Khi uống trà hoặc trong bữa ăn có món chứa oxalat, hãy đảm bảo cơ thể có đủ lượng canxi từ thực phẩm. Canxi ion hóa sẽ kết hợp với oxalat ngay trong lòng ruột tạo thành kết tủa không tan và đào thải theo phân, ngăn chặn oxalat hấp thu vào máu [1].
  • Không vượt quá số lượng khuyến nghị: Giới hạn từ 1 đến 2 tách nhỏ mỗi ngày (khoảng 200 - 240 ml mỗi khẩu phần), không nên uống dồn dập nhiều lít trà đen thay cho nước lọc [4].
  • Uống đủ nước lọc trong ngày: Luôn bổ sung đủ nước trắng dàn đều cả ngày để giữ thể tích nước tiểu ổn định, làm loãng các thành phần tinh thể và tạo điều kiện cho citrate phát huy vai trò ức chế sỏi [2].

Uống trà đen không phải là bản án khiến bệnh sỏi thận canxi oxalat chắc chắn trầm trọng hơn. Điều cốt lõi nằm ở cách bạn kiểm soát độ đậm đặc, thời gian hãm lá trà và dung hòa lượng dịch nạp vào cơ thể. Hãy lắng nghe cơ thể, chủ động đi khám định kỳ và trao đổi với bác sĩ điều trị để có phác đồ ăn uống cân bằng, an toàn nhất cho hệ tiết niệu.