Nhiều người có thói quen ăn các loại hạt khô như hạt điều, hạnh nhân, hạt óc chó để bồi bổ sức khỏe hàng ngày. Tuy nhiên, với người bệnh suy thận mạn tính, món ăn vặt tưởng chừng lành tính này lại tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn khoáng chất nghiêm trọng. Khi chức năng lọc của cầu thận suy giảm, việc ăn hạt bừa bãi có an toàn không?
Người bệnh suy thận mạn hoàn toàn có thể ăn các loại hạt nhưng bắt buộc phải kiểm soát chặt chẽ số lượng và tần suất. Hạt khô chứa hàm lượng phốt pho và khoáng chất tự nhiên rất cao, có thể tạo gánh nặng lớn lên thận nếu dùng sai cách [1, 2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ hạt khô đối với thận suy
Ở cơ thể khỏe mạnh, lượng phốt pho dư thừa từ thực phẩm sẽ nhanh chóng được đào thải qua đường nước tiểu [1]. Khi thận bị tổn thương, khả năng lọc và đào thải phốt pho suy giảm dần [1]. Tình trạng ứ đọng phốt pho xảy ra khi lượng hấp thu từ ruột vượt quá khả năng bài tiết của thận hoặc khả năng lọc của máy chạy thận nhân tạo [2].
Rối loạn điện giải là vấn đề rất thường gặp ở các bệnh nhân mắc bệnh lý thận [3]. Ứ đọng phốt pho kéo dài đóng vai trò then chốt gây ra rối loạn khoáng chất và xương ở bệnh thận mạn (CKD-MBD) [2]. Biến chứng này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống và khả năng sống sót của bệnh nhân [2].
Cơ chế hấp thu phốt pho dạng phytate trong hạt
Nhiều người lầm tưởng rằng phốt pho từ thực vật rất khó hấp thu nên có thể ăn thoải mái. Trong các loại hạt khô, ngũ cốc nguyên hạt và đậu, phốt pho phần lớn liên kết với phân tử phytate [2, 6].
Trước đây, phytate-phốt pho thường được cho là chỉ hấp thu khoảng 10% đến 30% [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu can thiệp trên người chỉ ra rằng tỷ lệ hấp thu thực tế đạt ít nhất 50% [4]. Mức này tuy thấp hơn phốt pho từ đạm động vật nhưng cao hơn nhiều so với quan niệm cũ [4]. Các yếu tố như vi khuẩn đường ruột giải phóng phốt pho vô cơ hoặc cách chế biến có thể làm tăng lượng phốt pho đi vào máu [4].
4 lưu ý sống còn về khoáng chất trong hạt
Để đảm bảo an toàn dinh dưỡng, người bệnh thận mạn cần nắm vững 4 lưu ý cốt lõi khi sử dụng các loại hạt khô trong chế độ ăn hàng ngày.
Lưu ý 1: Nhận diện tỷ lệ phốt pho trên đạm. Phốt pho trong thực phẩm thường đi kèm với chất đạm [1]. Hướng dẫn dinh dưỡng cho người suy thận từ giai đoạn 3 đến 5 khuyến cáo cần cân nhắc lượng đạm nạp vào dựa trên tải lượng phốt pho và tỷ lệ phốt pho trên đạm [5]. Người bệnh nên chọn nhóm thực phẩm có nguồn đạm thực vật từ tự nhiên thay vì đạm có kèm phụ gia hóa chất [5].
Lưu ý 2: Kiểm soát nghiêm ngặt khẩu phần hạt. Ăn quá nhiều hạt trong một lần có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận [3]. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 cho thấy việc tăng liều hạt Brazil (Brazil nuts) từ 75 mg lên 150 mg làm tăng biểu hiện enzyme gây viêm COX-2 ở thận, đồng thời làm tăng nồng độ creatinine, urê và phốt pho trong huyết tương [3]. Do đó, người bệnh thận chỉ nên tiêu thụ một lượng rất nhỏ để tránh nguy cơ tiền viêm và quá tải chuyển hóa [3].
Lưu ý 3: Tần suất sử dụng hợp lý. Việc ăn hạt không nên diễn ra tùy tiện mà cần phân bổ khoa học. Dữ liệu từ nghiên cứu quan sát quy mô lớn tại Mỹ năm 2022 cho thấy tần suất tiêu thụ hạt thích hợp là từ 1 đến 6 lần mỗi tuần [6]. Thói quen này có liên quan đến việc giảm tỷ lệ hiện mắc suy thận trong cộng đồng người trưởng thành [6].
Lưu ý 4: Tránh xa các sản phẩm hạt tẩm ướp phụ gia. Phụ gia phốt pho nhân tạo trong thực phẩm chế biến sẵn có tính sinh khả dụng cực cao và nguy hiểm hơn phốt pho tự nhiên [3, 8]. Công cụ giáo dục tháp phốt pho khuyến cáo bệnh nhân lọc máu và suy thận nên ưu tiên phốt pho nguồn gốc thực vật tự nhiên và tuyệt đối tránh thực phẩm chứa phụ gia phốt pho [2].
Bằng chứng khoa học và những mặt hạn chế
Các nghiên cứu gần đây cung cấp nhiều góc nhìn sâu sắc nhưng cũng tồn tại những giới hạn nhất định mà người bệnh cần hiểu đúng.
Nghiên cứu dịch tễ NHANES III năm 2012 thực hiện trên 1.105 người lớn bị suy thận mạn mức độ trung bình (độ lọc cầu thận eGFR trung bình 49,3 mL/phút/1,73 m2, lượng phốt pho nạp vào trung bình 1.033 mg/ngày) ghi nhận lượng phốt pho ăn vào chưa thấy liên quan trực tiếp đến tỷ lệ tử vong [7]. Ở nhóm bệnh nhân giai đoạn trung bình này, nồng độ phốt pho huyết thanh vẫn được cơ thể duy trì trong ngưỡng bình thường [7]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh cần có thêm thử nghiệm can thiệp để xác định mức nạp phốt pho tối ưu [7].
Nghiên cứu năm 2022 về tần suất ăn hạt chỉ ra hạn chế của phương pháp điều tra khẩu phần ăn là dễ mắc sai số nhớ lại và không đo lường được khối lượng khẩu phần ăn chính xác mỗi lần [6]. Nghiên cứu cũng thiếu dữ liệu theo dõi dài hạn và thiếu dữ liệu chuyên biệt trên nhóm bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối [6]. Đồng thời, các nhà khoa học chưa phân tách được tác động riêng biệt của từng loại hạt khác nhau đối với chức năng thận [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt khô
Nhiều bệnh nhân cho rằng hạt khô tốt cho tim mạch nên ăn càng nhiều càng giúp bổ thận. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc ăn quá nhiều hạt sẽ phá vỡ mục tiêu điều trị dinh dưỡng hạn chế đạm và khoáng chất ở người bệnh thận [3].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn hạt và đạm thực vật khỏi bữa ăn. Việc kiêng khem quá mức dẫn đến chế độ ăn quá ít đạm, có thể thúc đẩy tình trạng suy dinh dưỡng, làm tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong ở bệnh nhân thận tiến triển [1]. Do đó, thay thế một phần đạm động vật bằng đạm thực vật từ hạt nguyên vị ở mức vừa phải vẫn được khuyến khích [2, 3].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi ăn hạt?
Những đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng hoặc tạm ngừng sử dụng hạt khô trước khi có chỉ định chuyên môn:
Bệnh nhân suy thận có biến chứng tăng kali máu hoặc tăng phốt pho máu cần hạn chế tối đa việc ăn hạt [6]. Đối với người đang chạy thận nhân tạo, các chuyên gia khuyến cáo chỉ nên dùng tối đa 1 hạt Brazil mỗi ngày để nhận lợi ích chống oxy hóa mà không gây dư thừa tải lượng khoáng [3]. Bệnh nhân suy thận đái tháo đường giai đoạn sớm cũng cần chủ động kiểm soát phốt pho khẩu phần để phòng ngừa biến chứng tim mạch và xương khớp [8].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Người suy thận khi muốn ăn hạt cần áp dụng các nguyên tắc chế biến và lựa chọn nghiêm ngặt.
Bệnh nhân nên chọn các loại hạt thô, hạt mộc, hạt tươi sấy khô không tẩm muối hay hóa chất bảo quản [2, 8]. Luộc hạt được xem là phương pháp chế biến ưu tiên giúp giảm bớt hàm lượng phốt pho trong thực phẩm [2]. Khi ăn, cần chia nhỏ lượng hạt, chỉ ăn như món tráng miệng hoặc rải rác 1-6 lần mỗi tuần thay vì ăn nguyên nắm lớn mỗi ngày [6].
Đối với bệnh nhân suy thận mạn, việc ăn các loại hạt khô đòi hỏi sự cân nhắc cẩn trọng giữa lợi ích dinh dưỡng và nguy cơ quá tải phốt pho. Người bệnh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn nhiều hạt theo trào lưu, mà cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thận học để tính toán khẩu phần phù hợp với từng giai đoạn bệnh.
