Nhiều người mắc bệnh tuyến giáp thường truyền tai nhau thực đơn ăn kiêng khắt khe, trong đó các chế phẩm từ đậu nành như tương miso luôn nằm trong "danh sách đen". Không ít người lo sợ rằng hoạt chất isoflavone trong đậu nành sẽ cản trở cơ thể hấp thu thuốc điều trị hormone.

Người suy giáp hoàn toàn không cần kiêng hoàn toàn tương miso hay các sản phẩm từ đậu nành [1]. Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản chất dinh dưỡng của hạt đậu nành, mà nằm ở thời điểm bạn đưa thực phẩm này vào dạ dày so với lúc uống thuốc hormone levothyroxine [1, 2].

Nỗi lo mang tên isoflavone và tương miso

Tương miso là loại gia vị lên men truyền thống từ đậu nành, gạo hoặc lúa mạch, chứa nhiều đạm thực vật, men vi sinh và hợp chất isoflavone. Trong đời sống hàng ngày, nhiều bệnh nhân suy giáp rất thích vị đậm đà của canh miso nhưng phải ngậm ngùi bỏ qua vì tin rằng đậu nành sẽ làm hỏng tác dụng của thuốc tuyến giáp.

Nỗi lo ngại này xuất phát từ việc isoflavone thuộc nhóm phytoestrogen – các hợp chất thực vật có cấu trúc gần giống nội tiết tố nữ [1]. Nhiều người suy đoán rằng chất này sẽ ức chế khả năng sản xuất hormone tự nhiên của tuyến giáp hoặc ngăn chặn ruột hấp thu lượng hormone đưa vào từ viên thuốc uống mỗi ngày [1].

Dù vậy, việc đánh đồng mọi chế phẩm đậu nành với nguy cơ suy giảm tác dụng thuốc là nhận định chưa phản ánh đúng bản chất sinh lý học. Các dữ liệu khoa học cho thấy tương miso không gây hại nếu được dùng đúng thời điểm và lượng dùng hợp lý [1].

Cơ chế tác động: Isoflavone hay đạm đậu nành cản trở thuốc?

Levothyroxine là dạng hormone tổng hợp tương tự T4 do tuyến giáp tiết ra, đóng vai trò nền tảng trong điều trị suy giáp [3, 6]. Tuy nhiên, hoạt chất này rất nhạy cảm với môi trường dạ dày và các yếu tố cản trở hấp thu trong ống tiêu hóa [3, 6].

Nghiên cứu sinh học tế bào năm 2018 cho thấy hormone tuyến giáp di chuyển qua ruột nhờ chất vận chuyển chuyên biệt OATP2B1 (Organic Anion Transporting Polypeptide 2B1) [2]. Thuốc này dễ bị biến động sinh khả dụng khi gặp thức ăn hoặc các chất gây cạnh tranh hấp thu [2].

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế chỉ ra rằng yếu tố trực tiếp làm giảm hấp thu levothyroxine trong đường tiêu hóa chủ yếu đến từ protein đậu nành chứ không hoàn toàn do riêng isoflavone [1]. Protein đậu nành liên kết vật lý với thuốc hoặc làm chậm quá trình vận chuyển qua niêm mạc ruột [1, 2]. Điều này xảy ra tương tự như tác động của thức ăn nói chung, chất xơ hay nhiều loại thảo dược khác khi dùng chung với thuốc [1, 6].

Bên cạnh đó, đậu nành cũng nằm trong danh sách các loại thực phẩm cùng với cà phê, đu đủ, chất xơ có thể làm suy giảm nồng độ hấp thu levothyroxine nếu đưa vào đường tiêu hóa cùng thời điểm [3].

Khoa học chứng minh: Nghiên cứu thực tế nói gì?

Để làm rõ nghi vấn isoflavone làm suy yếu tuyến giáp hay cản trở levothyroxine, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và báo cáo ca bệnh trong suốt hơn hai thập kỷ qua.

Đánh giá tổng quan xuất bản năm 2022 về tác động sức khỏe của đậu nành cho thấy ở những người có chức năng giáp bình thường, isoflavone không làm thay đổi nồng độ T4 hay T3 tự do trong máu [1]. Một nghiên cứu năm 2012 theo dõi 35 người dùng bổ sung 80 mg isoflavone mỗi ngày trong vòng 3 tháng chỉ tìm thấy lượng isoflavone gắn iod cực nhỏ (~0,01%) trong nước tiểu, cho thấy chúng hầu như không tranh chấp iod để ức chế tuyến giáp [1].

Đối với người bị suy giáp dưới lâm sàng, một nghiên cứu bắt chéo dùng 30 g protein đậu nành phân lập (SPI) chứa 16 mg isoflavone mỗi ngày trong 8 tuần nhận thấy nguy cơ tiến triển thành suy giáp rõ rệt tăng lên [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu tiếp theo của chính nhóm tác giả này với liều lượng SPI tương tự nhưng chứa tới 66 mg isoflavone mỗi ngày trong 8 tuần lại không tái lập được kết quả trên, để lại dữ liệu trái ngược về tác động lên nồng độ TSH [1].

Về việc cản trở hấp thu thuốc, một báo cáo ca bệnh năm 2001 mô tả người phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt giáp gần toàn bộ và xạ trị iod [4]. Bệnh nhân này cần liều levothyroxine cao bất thường nhưng không đạt mức ức chế TSH mong muốn do thường xuyên uống bột protein đậu nành ngay sau khi uống thuốc [4]. Khi các bác sĩ điều chỉnh thời gian uống protein đậu nành tách biệt khỏi thời điểm uống levothyroxine, nồng độ T4 tự do và TSH trong máu của bà đã trở về mức tối ưu dù giảm liều thuốc [4].

Một báo cáo ca bệnh năm 2017 ghi nhận trường hợp cụ bà 72 tuổi bị viêm tuyến giáp lympho bào mạn tính dùng thức uống bổ sung chứa đậu nành và cải xoăn (9 g/ngày) liên tục 6 tháng khiến TSH tăng vọt lên 373,3 muIU/ml và T4 hạ thấp nghiêm trọng [5]. Sau khi ngừng đồ uống chứa đậu nành và được điều trị bổ sung levothyroxine (tăng dần từ 12,5 mcg lên 100 mcg), chỉ số TSH của bà giảm về 6,12 muIU/ml ở ngày thứ 61, sức khỏe hồi phục rõ rệt [5].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy isoflavone trong đậu nành không phải là "chất độc" triệt tiêu tuyến giáp ở người bình thường hay làm hỏng thuốc levothyroxine vĩnh viễn [1]. Người suy giáp hoàn toàn có thể hấp thu thuốc bình thường nếu biết cách điều chỉnh thời điểm dùng bữa [1, 2].

Tuy vậy, giới hạn của các dữ liệu hiện có là phần lớn bằng chứng về sự cản trở hấp thu thuốc đến từ các báo cáo ca bệnh đơn lẻ, sử dụng bột protein đậu nành cô đặc hoặc các thức uống dinh dưỡng dạng lỏng bổ sung liều cao [2, 7]. Tương miso là thực phẩm lên men tự nhiên, thường dùng với lượng gia vị vừa phải trong bữa ăn hàng ngày, nên hàm lượng protein và isoflavone thấp hơn nhiều so với các loại bột đạm đậu nành thể hình.

Ngoài ra, khả năng hấp thu levothyroxine còn phụ thuộc vào tình trạng đường tiêu hóa của từng cá nhân [5, 6]. Những người có bệnh lý đường ruột như bệnh celiac, viêm teo dạ dày cũng có thể gặp tình trạng kém hấp thu thuốc tương tự mà không hoàn toàn do chế độ ăn [5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về tương miso và suy giáp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần được chẩn đoán suy giáp là phải loại bỏ 100% các chế phẩm từ đậu nành ra khỏi căn bếp suốt đời. Đây là một quan niệm sai lầm khiến bữa ăn trở nên nghèo nàn và tạo gánh nặng tâm lý không cần thiết [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng quá trình lên men của tương miso sẽ phá hủy hoàn toàn isoflavone và protein đậu nành, từ đó có thể ăn miso thoải mái ngay lúc uống thuốc mà không lo tương tác. Dù quá trình lên men giúp phân cắt một phần protein và biến đổi isoflavone sang dạng dễ hấp thu hơn, thực phẩm này vẫn chứa các hợp chất có thể cạnh tranh hấp thu nếu bạn dùng chung với viên hormone giáp [1, 6].

Cũng có người nghĩ rằng nếu tương miso làm giảm hấp thu thuốc, họ chỉ cần tự ý uống tăng gấp đôi liều thuốc levothyroxine rồi ăn uống tùy thích. Việc tự ý tăng liều khi chưa có xét nghiệm máu và chỉ định y khoa có thể đẩy người bệnh từ suy giáp sang tình trạng ngộ độc hormone giáp hoặc cường giáp do quá liều [6].

Ai nên thận trọng khi dùng tương miso?

Mặc dù tương miso là thực phẩm bổ dưỡng, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và theo dõi sát sao:

  • Bệnh nhân suy giáp đang điều chỉnh liều levothyroxine: Giai đoạn đầu điều trị, nồng độ hormone chưa ổn định, việc thay đổi lượng đậu nành nạp vào thất thường có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm TSH [1, 8].
  • Người mắc viêm tuyến giáp tự miễn (Hashimoto) hoặc có tiền sử suy giáp nặng: Những người này có tuyến giáp nhạy cảm hơn trước các hợp chất phytoestrogen liều cao hoặc chế độ ăn thiếu hụt iod [1, 7, 8].
  • Người có bệnh lý tiêu hóa đi kèm: Bệnh nhân viêm teo dạ dày, celiac hoặc rối loạn hấp thu vốn đã khó hấp thu viên nén levothyroxine dạng rắn [5, 6].
  • Người có thói quen ăn uống không cố định: Ăn lượng miso quá nhiều vào một ngày rồi ngưng bặt nhiều tuần sau đó có thể khiến nồng độ thuốc trong máu dao động [1].

Nếu bạn thuộc các nhóm trên hoặc đang uống levothyroxine liều cao nhưng chỉ số TSH vẫn chưa về mức an toàn, hãy thảo luận với bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi đưa thêm các món từ đậu nành vào thực đơn định kỳ [5, 8].

Cách dùng tương miso an toàn cho người suy giáp

Bạn không cần từ bỏ món canh miso yêu thích nếu nắm vững các nguyên tắc dùng thuốc và chế biến khoa học dưới đây:

  • Giãn cách thời gian uống thuốc và ăn miso: Khuyến cáo y khoa chỉ rõ bạn nên uống viên levothyroxine khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng hoặc đợi ít nhất 4 giờ sau khi ăn mới uống thuốc [1]. Nếu bạn ăn canh miso vào bữa trưa hoặc bữa tối, thuốc uống lúc sáng sớm khi bụng rỗng sẽ được hấp thu trọn vẹn [1, 2].
  • Duy trì lượng ăn ổn định: Bạn có thể ăn canh miso nhưng nên giữ tần suất và khẩu phần đều đặn giữa các tuần [1]. Khi thói quen ăn uống diễn ra nhất quán, bác sĩ có thể dễ dàng căn chỉnh liều levothyroxine chuẩn xác theo xét nghiệm máu định kỳ mà bạn không cần phải kiêng khem khổ sở [1].
  • Cách chế biến phù hợp: Dùng tương miso nấu cùng rong biển (nguồn cung cấp iod tự nhiên), đậu phụ tươi và rau củ để tạo nên món canh thanh nhẹ. Không nên dùng tương miso cùng lúc với các loại thực phẩm bổ sung protein cô đặc nếu không có chỉ dẫn y khoa [2, 7].
  • Trao đổi với bác sĩ về dạng bào chế: Nếu bạn gặp khó khăn trong việc hấp thu thuốc dạng viên nén do chế độ ăn hoặc bệnh lý dạ dày, hãy hỏi bác sĩ về các dạng levothyroxine thay thế như dạng dung dịch lỏng hoặc viên nang mềm gel, vốn ít bị ảnh hưởng bởi thức ăn hơn [5, 6].

Sống chung với bệnh suy giáp không đồng nghĩa với việc từ bỏ mọi sở thích ẩm thực. Tương miso vẫn có thể hiện diện an toàn trong bữa ăn gia đình nếu bạn tuân thủ khoảng cách tối thiểu giữa giờ uống thuốc và giờ ăn, duy trì khẩu phần điều độ và luôn kiểm tra định kỳ chức năng tuyến giáp cùng bác sĩ điều trị.