Người suy tim có nên dùng thực phẩm bổ sung CoQ10?

Suy tim là một trong những hội chứng tim mạch mạn tính tiến triển nặng nề, gây suy giảm nghiêm trọng khả năng bơm máu của tim và ảnh hưởng lớn đến tuổi thọ cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh. Trong quá trình điều trị, nhiều bệnh nhân và gia đình thường tìm kiếm các giải pháp bổ trợ nhằm tăng cường sức co bóp cho cơ tim, trong đó thực phẩm bổ sung Coenzyme Q10 (CoQ10) nhận được sự chú ý đặc biệt.

Câu trả lời dựa trên các cơ sở khoa học hiện tại là người bệnh suy tim có thể cân nhắc sử dụng Coenzyme Q10 như một liệu pháp hỗ trợ kết hợp, nhưng không được dùng để thay thế thuốc điều trị nền tảng ^[1]. Hoạt chất này mang lại nhiều tín hiệu tích cực trong việc cải thiện các chỉ số huyết động, hỗ trợ phân suất tống máu và giảm tỷ lệ biến cố tim mạch ở một số nhóm bệnh nhân cụ thể ^[1].

Cơ chế sinh học giúp CoQ10 bảo vệ cơ tim

Coenzyme Q10, hay còn gọi là ubiquinone hoặc dạng khử ubiquinol, là một đồng yếu tố tan trong chất béo được tổng hợp nội sinh trong cơ thể và được bổ sung qua chế độ ăn uống ^[1]. Chất này khu trú chủ yếu ở màng trong của ty thể, đóng vai trò vận chuyển điện tử từ phức hợp I và II đến phức hợp III trong chuỗi hô hấp tế bào ^[1]. Nhờ quá trình vận chuyển điện tử này, CoQ10 đóng góp thiết yếu vào việc tạo ra năng lượng dưới dạng adenosine triphosphate (ATP) phục vụ cho mọi hoạt động co bóp của sợi cơ tim ^[2].

Ngoài vai trò tạo năng lượng, hoạt tính oxy hóa khử cho phép CoQ10 hoạt động như một chất chống oxy hóa mạnh mẽ tại màng tế bào ^[1]. Ở những bệnh nhân suy tim, tác hại do các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) gia tăng rõ rệt, và CoQ10 giúp làm giảm các tác động độc hại này nhờ khả năng dọn dẹp gốc tự do ^[3]. Không những thế, phân tử này còn tham gia vào việc ổn định các kênh ion phụ thuộc canxi của cơ tim và ngăn chặn sự tiêu hao các chất chuyển hóa cần thiết cho quá trình tổng hợp năng lượng ATP ^[3]. Trái tim là cơ quan chứa nồng độ Coenzyme Q10 cao nhất trong cơ thể người, vì vậy bất kỳ sự thiếu hụt nào tại cơ tim cũng có thể gây cản trở hoạt động bơm máu bình thường ^[4].

Nồng độ CoQ10 suy giảm ở người bệnh tim

Các quan sát lâm sàng cho thấy ở những người bệnh suy tim sung huyết, hàm lượng CoQ10 trong cơ tim có xu hướng suy giảm tỷ lệ thuận với mức độ nghiêm trọng của bệnh ^[1]. Mức độ suy tim càng nặng thì tình trạng thiếu hụt CoQ10 diễn ra càng rõ rệt ^[3]. Nồng độ Coenzyme Q10 cao hơn trong tế bào cơ tim đã được chứng minh là có thể hỗ trợ cải thiện sự co bóp cơ tim ^[4].

Sự thiếu hụt này cũng liên quan mật thiết đến quá trình lão hóa tự nhiên và các bệnh lý mạch vành nền tảng. Khi tuổi tác tăng cao, quá trình tổng hợp CoQ10 nội sinh của cơ thể suy giảm dần ^[2]. Nghiên cứu của Kalen và các cộng sự từng ghi nhận có tới 75% bệnh nhân mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ có nồng độ CoQ10 huyết tương ở mức thấp ^[2]. Tình trạng thiếu năng lượng cơ tim và stress oxy hóa gia tăng cũng được ghi nhận rõ rệt ở cả những bệnh nhân suy tim tâm trương, hay còn gọi là suy tim với phân suất tống máu bảo tồn ^[5].

Bằng chứng cải thiện phân suất tống máu và huyết động

Tác động của CoQ10 lên chức năng tim đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm với các phương pháp thăm dò từ không xâm lấn đến xâm lấn. Một số thử nghiệm thí điểm có đối chứng ở bệnh nhân suy tim cho thấy việc bổ sung CoQ10 giúp cải thiện các thông số chức năng như phân suất tống máu, thể tích nhát bóp và cung lượng tim mà không gây tác dụng phụ ^[1]. Tác giả Pourmoghaddas và cộng sự trong công trình của mình cũng ghi nhận việc bổ sung Coenzyme Q10 có liên quan trực tiếp đến sự cải thiện phân suất tống máu ở người bệnh ^[2].

Về mặt huyết động học xâm lấn, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 1999 đã theo dõi 22 bệnh nhân suy tim có phân suất tống máu thất trái trung bình là 26%, đường kính trong thất trái 71 mm và thuộc phân độ NYHA 2-3 ^[6]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng CoQ10 với liều 100 mg hai lần mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong vòng 12 tuần ^[6]. Kết quả thông tim phải kết hợp thử nghiệm gắng sức 3 phút cho thấy chỉ số nhát bóp lúc nghỉ và khi gắng sức đều được cải thiện rõ rệt ^[6]. Đồng thời, áp lực động mạch phổi lúc nghỉ và áp lực mao mạch phổi bít lúc gắng sức đều giảm có ý nghĩa thống kê, phản ánh sự phục hồi hiệu năng hoạt động của thất trái ^[6]. Nghiên cứu của Munkholm và các cộng sự cũng xác nhận CoQ10 giúp cải thiện chỉ số nhát bóp và áp lực mao mạch phổi bít ^[2].

Hiệu quả cải thiện chức năng co bóp tim không chỉ ghi nhận ở người lớn mà còn được quan sát trên các đối tượng đặc biệt. Một nghiên cứu thí điểm năm 2018 trên bệnh nhi mắc bệnh cơ tim giãn nở cho thấy nồng độ CoQ10 ban đầu của các em chỉ đạt 0,43 ± 0,12 µM, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 0,97 µM ở trẻ khỏe mạnh ^[4]. Sau 12 tuần và 24 tuần bổ sung ubiquinol dạng lỏng, nồng độ CoQ10 trong huyết tương đã tăng lần lượt gấp 7,8 lần và 9,4 lần ^[4]. Sự gia tăng nồng độ này tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với sự cải thiện phân suất tống máu (EF) và phân suất co rút (FS) ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối tương quan nghịch rõ rệt giữa nồng độ CoQ10 huyết tương và hoạt độ men CK sau 24 tuần, cùng sự sụt giảm nhẹ của dấu ấn suy tim NT-pro BNP ^[4].

Giảm nguy cơ biến cố tim mạch và tử vong

Không chỉ dừng lại ở các chỉ số cơ học, CoQ10 còn được nghiên cứu về khả năng kéo dài thời gian sống và giảm biến cố nặng cho người bệnh suy tim. Thử nghiệm đa trung tâm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược mang tên Q-SYMBIO đã đánh giá tác động của CoQ10 trên các tiêu chí lâm sàng quan trọng ^[1]. Nghiên cứu tuyển chọn tổng cộng 420 bệnh nhân suy tim, chia thành nhóm dùng CoQ10 liều 100 mg chia làm ba lần mỗi ngày hoặc nhóm dùng giả dược, và theo dõi liên tục trong 2 năm ^[1].

Kết quả thử nghiệm Q-SYMBIO cho thấy, mặc dù các chỉ số chức năng ngắn hạn chưa tạo ra khác biệt thống kê giữa hai nhóm, CoQ10 đã làm giảm đáng kể biến cố tim mạch bất lợi chính trong dài hạn ^[1]. Biến cố tim mạch nặng chỉ xuất hiện ở 15% bệnh nhân thuộc nhóm dùng CoQ10, so với tỷ lệ lên tới 26% ở nhóm dùng giả dược ^[1]. Mức giảm này đạt ý nghĩa thống kê thuyết phục với tỷ số rủi ro HR bằng 0,50, khoảng tin cậy 95% từ 0,32 đến 0,80 và p = 0,003 ^[1]. Mortensen và cộng sự cũng ghi nhận việc bổ sung Coenzyme Q10 giúp giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, giảm nguy cơ tử vong do tim mạch và ngăn ngừa biến cố suy tim tiến triển xấu đi ^[2].

Ngoài ra, một đánh giá tổng quan hệ thống và đánh giá kinh tế y tế công bố năm 2022 đã tổng hợp 26 thử nghiệm lâm sàng với 2.250 bệnh nhân suy tim mạn tính có phân suất tống máu giảm ^[7]. Phân tích gộp từ 7 thử nghiệm trên 1.371 người tham gia gợi ý lợi ích tiềm năng của CoQ10 trong việc giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân với nguy cơ tương đối RR là 0,68 ^[7]. CoQ10 cũng được ghi nhận giúp giảm tỷ lệ nhập viện do suy tim, giảm các đợt phù phổi cấp và cải thiện khoảng cách đi bộ trong nghiệm pháp 6 phút ^[2]. Hoạt chất này đồng thời hỗ trợ giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim gây tử vong hoặc không tử vong, giảm diện tích nhồi máu và chống tái nhồi máu ^[2].

Hai nhóm bệnh nhân đặc biệt hưởng lợi

Nhóm người bệnh suy tim đang sử dụng thuốc điều trị mỡ máu nhóm statin là đối tượng tiềm năng nên cân nhắc bổ sung CoQ10. Về mặt dược lý, các thuốc statin được cho là ngăn chặn quá trình sản xuất tự nhiên Coenzyme Q10 trong cơ thể ^[7]. Do đó, việc bổ sung CoQ10 có thể mang lại lợi ích đặc biệt thiết thực đối với những bệnh nhân suy tim đang duy trì phác đồ điều trị có chứa statin ^[7].

Nhóm thứ hai là người cao tuổi bị suy giảm chức năng tim mạch hoặc mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ. Khả năng tổng hợp CoQ10 nội sinh suy giảm theo tuổi tác, khiến cơ tim người lớn tuổi dễ bị tổn thương hơn trước tình trạng thiếu hụt năng lượng và stress oxy hóa ^[2]. Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu khuyến nghị người lớn tuổi nên chủ động bổ sung CoQ10 để hỗ trợ chuyển hóa tế bào và bảo vệ cơ tim ^[2]. Đối với bệnh nhân suy tim tâm trương, tình trạng chuyển hóa năng lượng bị khiếm khuyết cũng mở ra triển vọng cho việc dùng ubiquinol để cải thiện chức năng tâm trương thất trái ^[5].

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học xung quanh CoQ10 vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định mà người bệnh cần hiểu rõ. Trong tổng quan hệ thống năm 2022, nhiều thử nghiệm lâm sàng về CoQ10 được báo cáo chưa đầy đủ và bị xếp vào nhóm có nguy cơ sai lệch cao hoặc chưa rõ ràng ở ít nhất một khía cạnh đánh giá ^[7]. Một số nghiên cứu đơn trung tâm có cỡ mẫu hạn chế về tính đa dạng và thiếu dữ liệu theo dõi dài hạn ^[2].

Hiểu lầm tai hại nhất mà người bệnh thường mắc phải là coi Coenzyme Q10 như một vị thuốc có thể thay thế thuốc tim mạch theo toa. Cần nhấn mạnh rằng Coenzyme Q10 là một thực phẩm bổ sung dinh dưỡng không cần kê đơn, không phải là liệu pháp điều trị khuyến cáo ban đầu hoặc ưu tiên hàng đầu cho bệnh suy tim ^[3]. Hoạt chất này chỉ đóng vai trò là một liệu pháp hỗ trợ bổ sung song hành cùng phác đồ chuẩn mực ^[5]. Hơn nữa, mức độ cải thiện của CoQ10 có xu hướng ít rõ rệt hơn ở những người bệnh suy tim giai đoạn rất nặng hoặc ở nhóm bệnh nhân đang đáp ứng điều trị với thuốc ức chế men chuyển ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người bệnh suy tim cần có sự tham vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm CoQ10 nào. Những bệnh nhân suy tim giai đoạn nặng có thể không đạt được lợi ích rõ ràng như mong đợi ^[1]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc tim mạch thiết yếu, chẳng hạn như thuốc ức chế men chuyển hay thuốc chống đông, cần được theo dõi kỹ để tránh mọi nguy cơ tương tác không mong muốn ^[1].

Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý giảm liều, ngưng thuốc kê đơn hoặc thay đổi phác đồ chuẩn khi bổ sung CoQ10. Phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc trẻ em mắc bệnh tim chỉ được sử dụng dưới sự chỉ định và kiểm soát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ^[4]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi gia tăng, khó thở tăng lên hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài, người bệnh cần tái khám để được đánh giá lại.

Gợi ý áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Để tối ưu hóa sự hấp thu và hiệu quả của CoQ10, người bệnh cần nắm vững các nguyên tắc sử dụng đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm y khoa:

• Về liều lượng: Trong các nghiên cứu can thiệp cho bệnh nhân suy tim, liều lượng phổ biến được áp dụng thường là 100 mg dùng 2 lần mỗi ngày (tổng 200 mg/ngày) ^[6], hoặc 100 mg chia đều 3 lần mỗi ngày (tổng 300 mg/ngày) ^[1]. Bệnh nhân cần tuân thủ liều lượng do bác sĩ khuyến nghị, tránh việc tự ý tăng liều.
• Về dạng bào chế: CoQ10 tồn tại ở dạng ubiquinone hoặc dạng khử hoạt tính ubiquinol. Dạng ubiquinol dạng lỏng đã được chứng minh giúp điều chỉnh nhanh chóng và hiệu quả tình trạng thiếu hụt CoQ10 trong huyết tương sau 12 đến 24 tuần sử dụng ^[4].
• Thời điểm và cách uống: Coenzyme Q10 là một hợp chất tan trong chất béo ^[1]. Do đó, thời điểm tốt nhất để uống là trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh để hỗ trợ quá trình hòa tan và hấp thu qua đường tiêu hóa ^[3].
• Dung nạp và kết hợp: Bổ sung CoQ10 có khả năng dung nạp rất tốt, giá thành hợp lý và không gây tác dụng phụ đáng kể trong các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát ^[1]. Người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng ít muối, uống đủ nước, tập luyện nhẹ nhàng phù hợp và tái khám định kỳ theo hướng dẫn y tế.

Tóm lại, Coenzyme Q10 là một giải pháp bổ trợ tiềm năng, an toàn và có cơ sở khoa học giúp hỗ trợ chuyển hóa năng lượng, cải thiện phân suất tống máu và giảm tỷ lệ biến cố nặng cho người bệnh suy tim ^[1]. Tuy nhiên, hiệu quả tốt nhất chỉ đạt được khi sản phẩm được phối hợp đúng cách trong một phác đồ y khoa toàn diện dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.