Nhiều người có bệnh tim mạch thường lo ngại caffeine từ cà phê làm co thắt mạch vành và gây đau ngực. Mối lo này khiến không ít bệnh nhân tự ý cắt bỏ hoàn toàn đồ uống chứa caffeine dù chưa rõ tác hại thực tế.
Dữ liệu y khoa hiện tại chưa có bằng chứng cho thấy caffeine gây co thắt động mạch vành ở bệnh nhân tim mạch. Thay vào đó, caffeine chủ yếu được chứng minh là ức chế thụ thể gây dãn mạch của adenosine, làm giảm khả năng dãn tưới máu tối đa khi làm nghiệm pháp gắng sức tim mạch [1, 4].
Caffeine có trực tiếp gây co thắt mạch vành?
Trong các nghiên cứu lâm sàng được thu thập, không có dữ liệu nào ghi nhận caffeine kích hoạt các cơn co thắt mạch vành cấp tính. Biến cố co thắt mạch vành thực tế được ghi nhận trong quy trình thăm dò phản ứng mạch vành xâm lấn khi dùng thuốc chuyên biệt như acetylcholine, không liên quan đến tiêu thụ caffeine thông thường [1].
Một tổng quan năm 1992 về bệnh nhân sau nhồi máu cơ tim và thiếu máu cơ tim cục bộ kết luận lượng tiêu thụ caffeine vừa phải không làm tăng đáng kể biến cố mạch vành hoặc rối loạn nhịp tim [2]. Đánh giá này ghi nhận bệnh nhân tim mạch có thể dùng 4 đến 5 tách đồ uống chứa caffeine mỗi ngày dưới sự theo dõi y tế mà không thấy nguy cơ tăng cao [2].
Cơ chế tác động của caffeine lên tuần hoàn mạch vành
Caffeine đóng vai trò là chất ức chế cạnh tranh không chọn lọc trên các thụ thể adenosine 2A [3]. Thụ thể này chịu trách nhiệm điều hòa quá trình dãn mạch tự nhiên của mạch vành.
Khi đối kháng thụ thể adenosine, caffeine ngăn cản tác dụng làm dãn mạch của các thuốc kích thích như adenosine hay dipyridamole [1, 3]. Hậu quả là mạch vành giảm khả năng dãn nở cực đại khi cơ thể cần tăng lưu lượng máu [4, 6]. Một báo cáo ca lâm sàng ghi nhận lưu lượng dự trữ mạch vành đo bằng PET giảm từ 2,3 xuống 1,3 sau khi tiêu thụ caffeine [4].
Tác động của caffeine trong chẩn đoán thiếu máu tim
Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào việc caffeine làm sai lệch kết quả chẩn đoán tưới máu cơ tim hơn là trực tiếp gây hại cho người bệnh. Một thử nghiệm trên 30 bệnh nhân bệnh mạch vành dùng 200 mg caffeine trước khi chụp cộng hưởng từ tim (CMR) gắng sức bằng adenosine cho thấy gánh nặng thiếu máu cơ tim ghi nhận được bị giảm nhẹ (giảm 1 phân vùng trên mô hình 16 phân vùng, p < 0,001) [3]. Dù không bỏ sót vùng thiếu máu cơ tim có ý nghĩa lâm sàng, caffeine vẫn làm giảm độ chính xác của nghiệm pháp [3].
Một phân tích gộp năm 2022 trên 6 nghiên cứu với 307 người bệnh cũng chỉ ra bằng chứng chất lượng thấp cho thấy caffeine trước khi chụp tưới máu cơ tim hạt nhân làm thay đổi kích thước tổn thương gắng sức, dù không làm thay đổi phân suất tống máu thất trái [5]. Việc nạp caffeine trước nghiệm pháp gắng sức dược lý còn được ghi nhận là một nguyên nhân gây kết quả âm tính giả trong chẩn đoán bệnh đa nhánh mạch vành [6]. Ngoài ra, việc caffeine làm giảm chỉ số dự trữ tưới máu cơ tim (MPRI) ở các vùng cơ tim lành có thể dẫn tới kết quả dương tính giả trên chẩn đoán hình ảnh [7].
Bằng chứng trên mô hình thực nghiệm và loạn nhịp
Ở cấp độ tế bào và tim chuột cô lập, cơ chế tác động của caffeine rất phức tạp. Nghiên cứu thực nghiệm năm 1988 cho thấy caffeine liều cao (10^-2 M) làm giảm xuất hiện loạn nhịp thất khi thiếu máu cục bộ và tái tưới máu, đồng thời gây co cứng tâm trương [8].
Tuy nhiên, nghiên cứu thực nghiệm trên động vật này cũng chỉ ra caffeine làm tăng nồng độ cyclic AMP và làm xấu đi tình trạng năng lượng mô cơ tim thiếu máu [8]. Do đây là thử nghiệm trên cơ quan cô lập của chuột, các phản ứng này không phản ánh trực tiếp phản ứng lâm sàng trên người bệnh uống cà phê hàng ngày.
Ai nên thận trọng với caffeine?
Người chuẩn bị thực hiện các nghiệm pháp chẩn đoán tim mạch gắng sức bằng thuốc (adenosine, dipyridamole) cần kiêng caffeine nghiêm ngặt [1, 3]. Tiêu thụ caffeine trước xét nghiệm có thể che giấu vùng thiếu máu cơ tim thật hoặc làm sai lệch kết quả đo tưới máu [2, 6].
Bệnh nhân có bệnh lý mạch vành có triệu chứng hoặc rối loạn nhịp tim chưa kiểm soát nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xác định ngưỡng dung nạp an toàn riêng của bản thân.
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu cung cấp chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên hiện đại nào đánh giá trực tiếp nguy cơ co thắt mạch vành do caffeine gây ra trong đời sống thực tế.
Ảnh hưởng dài hạn của các liều lượng caffeine khác nhau trên các thể bệnh mạch vành đặc thù, như co thắt vi mạch hoặc đau thắt ngực Prinzmetal, vẫn chưa được giải quyết đầy đủ trong các tài liệu hiện có.
