Chế độ ăn kiêng 5:2 đang nhận được nhiều sự quan tâm từ những người muốn kiểm soát cân nặng và cải thiện sức khỏe chuyển hóa. Phương pháp này xen kẽ 5 ngày ăn uống bình thường với 2 ngày cắt giảm sâu mức năng lượng tiêu thụ trong tuần. Nhiều người lớn tuổi cũng muốn thử nghiệm mô hình này để mong tìm lại vóc dáng thon gọn hoặc cải thiện huyết áp.
Tuy nhiên, người trên 60 tuổi không phù hợp để tự ý áp dụng chế độ nhịn ăn gián đoạn 5:2 [1]. Ở độ tuổi này, các rủi ro sức khỏe nghiêm trọng như teo cơ do tuổi tác (sarcopenia), suy dinh dưỡng tiềm ẩn và biến cố tim mạch có thể hoàn toàn lấn át những lợi ích chuyển hóa tiềm năng [1, 5].
Cơ chế tác động và rủi ro teo cơ ở người lớn tuổi
Cơ thể người cao tuổi có sự suy giảm tự nhiên về khối lượng và sức mạnh cơ bắp. Khi bước vào các ngày nhịn đói hoặc cắt giảm calo ngặt nghèo, việc thiếu hụt năng lượng và không bổ sung đủ lượng đạm cần thiết là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hiện tượng mất cơ nhanh chóng [2]. Tình trạng này khiến người già dễ rơi vào hội chứng suy kiệt thể lực và suy dinh dưỡng tiềm ẩn mà không hề hay biết [4, 7].
Bên cạnh đó, cơ chế nội tiết tố ở người già cũng có những phản ứng đặc thù trước tình trạng nhịn ăn. Việc nồng độ insulin sụt giảm khi bỏ bữa có thể gây tác động tiêu cực đến khối cơ bắp [3]. Thiếu hụt calo kéo dài còn gây rối loạn trục điều hòa hormone, làm sụt giảm testosterone ở nam giới, đẩy nhanh tốc độ thoái hóa cơ xương [4].
Ở người không béo phì và không có điều kiện tập luyện phục hồi, việc sụt giảm khối cơ do cắt giảm calo sẽ gây hại nhiều hơn là lợi ích đem lại [5]. Các tổn thương chức năng vận động do teo cơ rất khó để đảo ngược ở nhóm tuổi này.
Nguy cơ hạ đường huyết, mất thăng bằng và té ngã
Hạ đường huyết là một trong những tác dụng phụ nghiêm trọng và phiền toái nhất mà chế độ nhịn ăn gián đoạn gây ra [2]. Trong những ngày cắt giảm sâu lượng thức ăn, nồng độ glucose trong máu sụt giảm mạnh và biến thiên thất thường, đặc biệt nguy hiểm ở những người có bệnh nền chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị [6, 7].
Sự dao động glucose máu này ảnh hưởng trực tiếp đến sự tỉnh táo và khả năng giữ thăng bằng của hệ thần kinh [6, 7]. Người lớn tuổi thường gặp các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả và thậm chí ngất xỉu khi thiếu hụt năng lượng đột ngột [2, 6].
Khi cơ thể mất thăng bằng lúc di chuyển, nguy cơ té ngã sẽ tăng vọt [6, 7]. Đối với người trên 60 tuổi vốn có nền tảng xương yếu hoặc loãng xương, mỗi cú té ngã đều có thể dẫn đến gãy xương nghiêm trọng, nằm liệt giường và suy giảm tuổi thọ nhanh chóng [4]. Thử nghiệm lâm sàng ACCORD cũng đã khẳng định biến cố hạ đường huyết làm gia tăng tỷ lệ mắc các tai biến tim mạch nguy hiểm ở cả người trẻ lẫn người cao tuổi [6, 7].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2022 về hạn chế calo và lão hóa chỉ ra rằng các can thiệp nhịn ăn hay cắt giảm năng lượng kéo dài chưa đủ bằng chứng an toàn để chỉ định điều trị rộng rãi cho người cao tuổi hoặc người có nhiều bệnh lý đang dùng thuốc [5]. Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) và Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) đều nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm dài hạn (khoảng 5 năm) để kiểm tra độ an toàn, khả năng dung nạp và tác động sinh học trước khi áp dụng đại trà [5].
Một nghiên cứu năm 2022 khảo sát mối liên hệ giữa nồng độ insulin và chứng teo cơ (sarcopenia) ở người cao tuổi sống tại cộng đồng cho thấy kết quả đáng chú ý [3]. Nghiên cứu tiến hành phân tích trên các nhóm người già tiền suy yếu và suy yếu, đo lường chỉ số khối cơ, chức năng vận động và nồng độ hormone lúc đói [3]. Kết quả chỉ ra nồng độ insulin lúc đói thấp có liên quan độc lập với sự hiện diện của chứng teo cơ (p < 0.05) [3]. Ở nhóm có nồng độ insulin cao nhất (tam phân vị trên), nguy cơ mắc chứng teo cơ giảm mạnh với tỷ số chênh OR là 0,297 so với nhóm có nồng độ thấp nhất [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận peptide C và leptin thấp hơn ở nhóm bị teo cơ [3]. Điều này cho thấy việc cố tình hạ thấp insulin thông qua nhịn ăn kéo dài có thể gây bất lợi cho sự duy trì khối cơ ở người cao tuổi.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 và 2022 về nhịn ăn gián đoạn trong bệnh lý tim mạch và chuyển hóa đều nhấn mạnh tình trạng thiếu năng lượng cấp tính có thể dẫn đến nhiễm toan ceton do đái tháo đường, rối loạn nhịp tim và đột quỵ ở người già [6, 7]. Nhiều thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người vẫn chưa cho thấy sự cải thiện vượt trội của nhịn ăn so với các chế độ ăn cân bằng thông thường, trong khi rủi ro ở nhóm người cao tuổi lại hiện hữu rất rõ [5, 7].
Mặt lợi và giới hạn của các bằng chứng
Không thể phủ nhận nhịn ăn gián đoạn đã chứng minh được một số hiệu quả chuyển hóa tích cực trên động vật và các nhóm người trẻ tuổi bị béo phì [5, 7]. Phương pháp này hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin, giảm huyết áp, hạ cholesterol toàn phần, triglycerid và mỡ xấu LDL, từ đó ức chế quá trình xơ vữa động mạch [5, 6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chuyên biệt trên nhóm người cao tuổi [1, 2, 5]. Rất ít dữ liệu kiểm chứng xem người trên 60 tuổi có bệnh nền mạn tính phản ứng ra sao khi bị bỏ đói nhiều giờ [1]. Việc đánh đổi khối cơ quý giá và nguy cơ ngất xỉu lấy lợi ích giảm cân ngắn hạn là một quyết định thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn quá nhiều hiểm họa [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp về nhịn ăn ở tuổi xế chiều
Nhiều người lầm tưởng rằng nhịn ăn càng nhiều thì cơ thể càng "thanh lọc" và kéo dài tuổi thọ bất kể độ tuổi. Thực tế, cơ thể người già cần nguồn dinh dưỡng liên tục và ổn định để chống lại quá trình dị hóa cơ bắp [1, 7]. Nhịn đói không giúp sống lâu hơn nếu nó dẫn tới teo cơ và gãy xương [6, 7].
Một hiểu lầm khác là có thể nhịn ăn thoải mái nếu không thấy đói. Người lớn tuổi thường suy giảm cảm giác khát và thèm ăn tự nhiên. Nhịn ăn gián đoạn kết hợp giảm uống nước làm tăng vọt nguy cơ mất nước tế bào, suy giảm chức năng thận và thúc đẩy hình thành cục máu đông gây đột quỵ [1]. Ngoài ra, nhịn ăn không kiểm soát còn có thể dẫn đến chứng rối loạn hành vi ăn uống hoặc suy kiệt thể trạng [4, 8].
Ai tuyệt đối nên thận trọng và tránh xa?
Các chuyên gia y tế khuyến cáo những đối tượng sau không nên tự ý thực hiện chế độ nhịn ăn 5:2 hoặc bất kỳ hình thức nhịn đói ngặt nghèo nào:
- Người cao tuổi thể trạng gầy yếu, người suy dinh dưỡng hoặc có dấu hiệu teo cơ [2, 4, 7].
- Người mắc đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin, do nguy cơ tụt đường huyết tử vong [2, 6, 7].
- Người có tiền sử mắc các bệnh tim mạch nghiêm trọng như suy tim, bệnh mạch vành, đau thắt ngực không ổn định, rung nhĩ, từng bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ [2, 6].
- Bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn, bệnh thận mạn tính hoặc ung thư [2, 4].
- Người mắc hội chứng sa sút trí tuệ, rối loạn ăn uống hoặc người đang phải dùng các thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng [2].
Gợi ý chế độ ăn uống an toàn, bền vững cho người trên 60 tuổi
Thay vì áp dụng các biện pháp cắt giảm calo khắc nghiệt như 5:2, người lớn tuổi nên ưu tiên duy trì một mô hình dinh dưỡng cân bằng và nhịp nhàng. Duy trì đủ ba bữa ăn chính trong ngày với thời gian biểu đều đặn giúp ổn định nồng độ đường huyết, hạn chế tối đa cảm giác chóng mặt hay mất thăng bằng.
Trong mỗi bữa ăn, cần chú trọng bổ sung nguồn protein chất lượng cao từ thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu đỗ để bảo vệ khối cơ bắp, ngăn chặn hội chứng sarcopenia. Có thể tham khảo ý kiến chuyên gia về việc bổ sung vitamin D để hỗ trợ hệ vận động và mật độ xương [5].
Bên cạnh đó, việc uống đủ nước mỗi ngày là yếu tố sống còn để bù đắp lượng chất lỏng thiếu hụt, hỗ trợ tuần hoàn máu và ngăn ngừa biến cố tắc mạch [1]. Kết hợp dinh dưỡng đầy đủ với các bài tập vận động thể lực nhẹ nhàng, phù hợp sức khỏe như đi bộ, dưỡng sinh sẽ giúp duy trì sự dẻo dai tốt hơn nhiều so với việc ép cơ thể nhịn đói. Nếu muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng khi đang có bệnh nền, người lớn tuổi bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
Chế độ nhịn ăn 5:2 không phải là giải pháp phù hợp và an toàn cho người trên 60 tuổi do nguy cơ teo cơ và tai biến sức khỏe quá cao. Thay vì chạy theo các trào lưu ăn kiêng cực đoan, người cao tuổi cần một chiến lược dinh dưỡng đầy đủ chất đạm, duy trì cân nặng ổn định và vận động hợp lý để bảo tồn sức mạnh thể chất trọn vẹn.
