Nỗi lo sốt cao co giật và thói quen tìm đến ngưu hoàng
Sốt cao co giật là tình huống cấp cứu thường gặp ở trẻ nhỏ từ 6 đến 60 tháng tuổi khi thân nhiệt tăng từ 38 độ C trở lên, gây tâm lý hoảng loạn cho hầu hết các bậc phụ huynh [1]. Trong cơn hốt hoảng, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, đặc biệt là ngưu hoàng (sỏi mật của bò), với hy vọng nhanh chóng "cắt" cơn co giật và bảo vệ não bộ cho trẻ.
Tuy nhiên, liệu ngưu hoàng có thực sự dập tắt được cơn co giật như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn từ y học hiện đại là hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực nào cho thấy ngưu hoàng có khả năng cắt cơn sốt cao co giật ở người. Việc tự ý cho bệnh nhân uống thuốc dạng bột hay viên hoàn trong lúc co giật không những không giúp hạ sốt hay dừng giật tức thì, mà còn đe dọa trực tiếp đến tính mạng do tắc nghẽn đường thở hoặc làm lỡ mất thời điểm cấp cứu chuẩn y khoa.
Ngưu hoàng là gì và được y học cổ truyền nhìn nhận ra sao?
Ngưu hoàng (Calculus bovis) thực chất là sỏi mật được tìm thấy trong túi mật, ống dẫn mật hoặc ống gan của loài bò, là vị thuốc động vật nổi tiếng lâu đời trong nền y học cổ truyền của Trung Quốc và Nhật Bản [2], [3]. Theo quan niệm truyền thống, ngưu hoàng có tính hàn, thường được ứng dụng để thanh nhiệt, giải độc, tức phong chỉ kinh (dẹp gió ngừng co giật) và dùng trong các bài thuốc chủ trị sốt cao, co giật, động kinh hoặc đột quỵ não [2], [4], [5].
Do nguồn ngưu hoàng tự nhiên vô cùng khan hiếm và đắt đỏ, hiện nay trên thị trường xuất hiện 4 nguồn cung chính bao gồm: ngưu hoàng tự nhiên, ngưu hoàng nuôi cấy tại chỗ, ngưu hoàng nuôi cấy ống nghiệm và ngưu hoàng nhân tạo [2]. Các nhà khoa học đã phân lập được hơn 44 thành phần hóa học trong ngưu hoàng, chủ yếu gồm các sắc tố mật (đặc biệt là bilirubin), axit mật (như axit cholic, axit glycocholic, axit taurocholic), cholesterol và các axit amin [2], [3], [5]. Các thành phần hoạt tính này tạo nên nền tảng cho những nghiên cứu dược lý hiện đại nhưng cũng là nguồn cơn của nhiều ngộ nhận điều trị.
Nghiên cứu hiện đại nói gì về tác dụng của ngưu hoàng?
Trước những lời đồn thổi về công dụng thần kỳ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đánh giá tác động sinh học của ngưu hoàng, nhưng phần lớn dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở cấp độ tế bào và mô hình động vật bị đột quỵ, hoàn toàn không có thử nghiệm lâm sàng cắt cơn co giật.
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2020 đã rà soát toàn bộ các cơ sở dữ liệu lớn bao gồm PubMed, Web of Science, ScienceDirect và các sách y văn kinh điển, ghi nhận ngưu hoàng có một số hoạt tính dược lý trên hệ thần kinh, hệ tim mạch, hô hấp và tiêu hóa [2]. Tuy nhiên, bài tổng quan chỉ ra rằng các dữ liệu về tác dụng trị co giật hầu hết bắt nguồn từ cách dùng truyền thống và các báo cáo học thuật nhỏ lẻ, thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để chứng minh công dụng trên người bệnh thực tế [2].
Năm 2022, một nghiên cứu trong ống nghiệm sử dụng mô hình đơn vị mạch máu não (gồm tế bào thần kinh, tế bào hình sao và tế bào nội mô bị tước đoạt oxy - glucose) đã đánh giá tác động của ngưu hoàng nuôi cấy nhân tạo [6]. Kết quả ghi nhận ngưu hoàng giúp bảo vệ hàng rào máu não, tăng biểu hiện các protein liên kết vòng (ZO-1, Occludin, Claudin-5), giảm chất chỉ thị tổn thương mô lactate dehydrogenase (LDH), đồng thời giảm các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta [6]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trên nuôi cấy tế bào biệt lập, không phản ánh diễn biến phức tạp của một cơn co giật toàn thể trên cơ thể sống.
Mới đây nhất, một nghiên cứu công bố năm 2025 được tiến hành trên chuột đực dòng C57BL/6J bị tắc động mạch não giữa thoáng qua để mô phỏng đột quỵ nhồi máu não [3]. Chuột được chia nhóm uống ngưu hoàng sinh học tổng hợp ở các mức liều 35,95 mg/kg; 71,9 mg/kg và 143,8 mg/kg sau 1 giờ gây tổn thương [3]. Kết quả cho thấy liều 71,9 mg/kg trong "cửa sổ thời gian" 4 giờ đầu giúp giảm đáng kể thể tích nhồi máu não và giảm phù não sau 3 ngày [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tập trung vào cơ chế bảo vệ thần kinh sau thiếu máu cục bộ do tai biến mạch máu não ở chuột, tuyệt đối không nghiên cứu trên chứng sốt cao co giật hay khả năng ức chế cơn giật cấp tính.
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành thử nghiệm trên microsome gan chuột để xem xét tương tác thuốc của ngưu hoàng nhân tạo đối với 8 đồng vị enzyme cytochrome P450 (CYP) qua phương pháp LC-MS/MS [7]. Thử nghiệm cho thấy ngưu hoàng nhân tạo ức chế đáng kể 4 đồng vị enzyme gồm CYP2C6, CYP2C11, CYP2D1 và CYP3A1 (p < 0,05) [7]. Điều này cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc bất lợi khi dùng chung với các thuốc tân dược được chuyển hóa qua gan.
Đối với sốt cao co giật ở trẻ em, một nghiên cứu lâm sàng năm 2023 trên 166 trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi cho thấy trẻ bị co giật sốt phức tạp (kéo dài trên 15 phút hoặc tái phát trong 24 giờ) có mức men LDH dịch não tủy tăng cao hơn nhóm chứng (29,48 U/L so với 21,56 U/L, p = 0,039), gợi ý nguy cơ tổn thương tế bào thần kinh nếu cơn giật kéo dài [1]. Rõ ràng, việc kiểm soát cơn co giật cần những can thiệp cấp cứu chuẩn xác, hạ nhiệt đúng cách chứ không thể giao phó tính mạng cho một dược liệu chưa được thử nghiệm lâm sàng như ngưu hoàng.
Những giới hạn cốt lõi của bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn
Qua các phân tích trên, giới hạn khoa học lớn nhất của ngưu hoàng trong điều trị co giật chính là sự vắng bóng hoàn toàn của các nghiên cứu lâm sàng có đối chứng trên người bệnh. Các dữ liệu hiện có mới dừng lại ở mô hình chuột đột quỵ và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, không thể chứng minh ngưu hoàng có khả năng hấp thu tức thì qua đường tiêu hóa để ngắt xung điện động kinh đang bùng phát ở vỏ não.
Hơn thế nữa, tính an toàn của ngưu hoàng vẫn còn nhiều dấu hỏi lớn. Nghiên cứu tổng quan năm 2020 đã cảnh báo rằng ngưu hoàng tự nhiên và nhân tạo tuy có độc tính thấp ở liều thông thường, nhưng nồng độ bilirubin cao bên trong dược liệu có thể gây độc tính thần kinh và làm suy giảm thính lực [2]. Ngoài ra, việc ngưu hoàng ức chế các enzyme chuyển hóa thuốc ở gan có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc hạ sốt, chống co giật mà trẻ đang sử dụng, dẫn đến nguy cơ quá liều hoặc ngộ độc thuốc [7].
Hiểu lầm tai hại: Nhét thuốc vào miệng khi trẻ đang co giật
Hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất của nhiều bậc phụ huynh là tin rằng ngưu hoàng hay các loại viên hoàn chứa vị thuốc này có thể "cắt cơn giật tức thì", từ đó cố gắng cạy miệng trẻ để nhét viên thuốc hoặc đổ bột thuốc hòa nước vào họng nạn nhân.
Về mặt sinh lý bệnh, khi đang lên cơn co giật, trẻ bị rối loạn ý thức hoàn toàn, phản xạ nuốt và phản xạ ho bảo vệ đường thở bị tê liệt. Hành động cố ép trẻ uống thuốc vào thời điểm này rất dễ đẩy dị vật hoặc nước thuốc lọt thẳng vào khí quản, dẫn đến suy hô hấp cấp, viêm phổi hít hoặc tắc nghẽn đường thở gây ngừng tim, tử vong nhanh chóng trước khi trẻ kịp thoát cơn giật. Bên cạnh đó, việc loay hoay tán thuốc, đút thuốc còn làm mất đi thời gian quý báu để đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Trẻ nhỏ đang lên cơn sốt cao co giật là đối tượng tuyệt đối không được dùng ngưu hoàng đường uống dưới bất kỳ hình thức nào. Hệ thần kinh của trẻ còn non nớt, lượng bilirubin nồng độ cao trong dược liệu có nguy cơ gây độc tế bào não và thính giác [2].
Người bệnh đang dùng các thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme gan CYP (đặc biệt là CYP1A2, CYP2C19, CYP3A4) cần hết sức cẩn trọng khi dùng ngưu hoàng vì nguy cơ ức chế enzym gây tương tác thuốc nguy hiểm [7]. Phụ nữ mang thai, người có bệnh nền suy gan, suy thận mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào có chứa ngưu hoàng hoặc các chất thay thế nhân tạo.
Cách xử trí đúng chuẩn y khoa khi đối mặt sốt cao co giật
Khi người thân hoặc trẻ nhỏ gặp cơn sốt cao co giật, người chăm sóc cần bình tĩnh thực hiện đúng các bước sơ cứu thay vì vội vã tìm kiếm các bài thuốc dân gian:
Đầu tiên, hãy đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn trên một mặt phẳng mềm, thoáng khí để dịch đờm dãi tự chảy ra ngoài, tránh nguy cơ sặc ngược vào phổi. Tuyệt đối không nhét bất cứ vật gì (ngón tay, thìa, đũa, thuốc ngưu hoàng) vào miệng người bệnh. Nới lỏng quần áo, cởi bớt áo ấm để hỗ trợ hạ nhiệt cơ thể, chườm ấm ở các vùng có mạch máu lớn như nách, bẹn.
Người nhà cần theo dõi sát thời gian co giật. Nếu cơn co giật kéo dài trên 5 phút hoặc xuất hiện nhiều cơn co giật liên tiếp trong ngày, cần gọi cấp cứu hoặc nhanh chóng chuyển ngay người bệnh đến bệnh viện gần nhất để các bác sĩ sử dụng thuốc cắt cơn chuẩn chuyên môn. Ngưu hoàng tuyệt đối không phải là phương án thay thế cho các biện pháp hồi sức cấp cứu hiện đại.
Dù ngưu hoàng là một vị thuốc truyền thống có nhiều tiềm năng sinh học đang được khám phá, việc ngộ nhận về khả năng cắt cơn sốt cao co giật cấp tính là vô cùng nguy hiểm. Người dân cần tỉnh táo tiếp nhận thông tin khoa học, tuân thủ hướng dẫn sơ cứu chuẩn y tế và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi gặp các tình huống cấp cứu thần kinh.
