Sự thật về tác dụng ngừa loãng xương của polysaccharide ngưu tất

Lời đồn về bài thuốc bổ xương và sự thật khoa học

Nhiều người lớn tuổi thường truyền tai nhau việc sắc nước củ ngưu tất uống để chữa đau lưng, mỏi gối và bồi bổ xương khớp. Khi tình trạng loãng xương ngày càng trở thành nỗi lo phổ biến, các thảo dược tự nhiên lại càng được quan tâm và săn lùng nhiều hơn. Không ít lời quảng cáo khẳng định hoạt chất polysaccharide chiết xuất từ ngưu tất có thể tái tạo xương, giúp đảo ngược quá trình loãng xương.

Tuy nhiên, câu trả lời thực tế là: Bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở các thử nghiệm trên tế bào và mô hình động vật như chuột hay cá sọc ngựa, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người. Các polysaccharide chiết xuất từ ngưu tất thực sự thể hiện tiềm năng thúc đẩy tạo xương và ức chế hủy xương trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, khoảng cách từ ống nghiệm đến một phương thuốc uống điều trị loãng xương ở người còn rất xa và người tiêu dùng không thể tùy tiện dùng ngưu tất thô để thay thế phác đồ y khoa.

Cơ chế tác động: Cân bằng giữa "xây" và "phá" tế bào xương

Mô xương liên tục trải qua chu trình sửa chữa tự nhiên gồm hai quá trình đối nghịch: tạo cốt bào bồi đắp xương mới và hủy cốt bào tiêu biến xương cũ. Khi tuổi tác tăng cao hoặc hormone sinh dục suy giảm, tốc độ tiêu xương vượt quá tốc độ bù đắp, dẫn tới loãng xương. Polysaccharide ngưu tất (ABP) can thiệp vào cơ chế này bằng cả hai hướng: thúc đẩy tế bào tạo xương và kìm hãm tế bào hủy xương.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng phân đoạn polysaccharide thúc đẩy tạo cốt bào gia tăng phân chia, tăng hoạt tính enzyme phosphatase kiềm (ALP) và tích lũy các nốt khoáng hóa ^[1]. Song song đó, phân tử này làm tăng biểu hiện của các gene định hướng tạo xương như Osx, Ocn và Bsp ^[1]. Ở chiều ngược lại, ABP can thiệp vào con đường tín hiệu RANKL, ức chế các phân tử c-Fos và NFATc1 cùng con đường phosphoryl hóa MAPK, từ đó khóa chặt quá trình biệt hóa của tế bào hủy xương ^[2]. Sự tác động kép này vừa giúp hạn chế mất xương, vừa kích thích tạo mô xương mới trên mô hình thí nghiệm [1, 2, 3].

Chi tiết các bằng chứng từ phòng thí nghiệm và động vật

Nhiều phân đoạn polysaccharide tinh sạch từ rễ ngưu tất (Achyranthes bidentata) đã được kiểm nghiệm qua các mô hình thực nghiệm khác nhau:

• Phân đoạn polysaccharide kiềm ABPB và tiểu phân đoạn ABPB-3 (công bố năm 2018): Thử nghiệm trên chuột cống bị cắt bỏ buồng trứng (mô hình OVX gây loãng xương tương tự phụ nữ mãn kinh) cho thấy ABPB giúp tăng đáng kể mật độ khoáng chất của xương, hàm lượng khoáng, độ dày bè xương, số lượng bè xương và cải thiện các đặc tính cơ sinh học của xương ^[3]. Trên mô hình cá sọc ngựa bị loãng xương do thuốc glucocorticoid (GIOP), ABPB-3 làm tăng cường độ huỳnh quang mật độ xương sọ theo tỷ lệ phụ thuộc nồng độ, chứng minh khả năng kích thích tạo xương ^[3].

• Phân đoạn thô AB70 và phân đoạn tinh khiết ABW70-1 (công bố năm 2019): Nghiên cứu xử lý chuột cống cắt buồng trứng bằng AB70 liên tục trong 13 tuần ghi nhận hiệu quả khôi phục hàm lượng khoáng và đặc tính cơ học của xương đùi, cải thiện vi cấu trúc bè xương và giảm dấu ấn sinh học chu chuyển xương trong huyết thanh ^[1]. Đồng thời, thử nghiệm trên dòng tế bào tiền tạo cốt bào MC3T3-E1 chứng minh ABW70-1 thúc đẩy tạo cốt bào phát triển, tăng biểu hiện gene Osx, Ocn, Bsp và tạo cụm khoáng hóa ^[1].

• Tác dụng ức chế hủy xương của ABP (nghiên cứu năm 2018): Khảo sát trên tế bào tủy xương chuột cho thấy ABP ức chế quá trình hủy cốt bào và tiêu xương do RANKL kích thích ở nồng độ trên 6,5 microM, đồng thời không gây độc tế bào ở nồng độ lên tới 10 microM ^[2]. Cơ chế diễn ra thông qua việc ức chế tín hiệu c-Fos, NFATc1 và giảm phosphoryl hóa các con đường MAPK ^[2].

• Phân đoạn fructan ABW50-1 (công bố năm 2019): Dịch chiết thô AB50 cho hiệu quả bảo vệ xương tương đương đối chứng dương trên chuột cắt buồng trứng ^[4]. Tiểu phân tử fructooligosaccharide ABW50-1 (kích thước 1260 Da) được tinh sạch từ đó đã làm tăng mật độ xương sọ cá sọc ngựa mà không gây tác dụng phụ ^[4].

• Tác động chuyển hóa lipid (nghiên cứu năm 2018): Phân tích chuyển hóa UPLC/Q-TOF-MS trên chuột cống cắt buồng trứng cho thấy các polysaccharide ngưu tất làm tăng các dấu ấn chuyển hóa glutarylcarnitine, lysoPC (18:1) và 9-cis-retinoic acid, gợi ý cơ chế chống loãng xương thông qua điều hòa chuyển hóa lipid ^[5].

• Phân đoạn ABPB-4 (công bố năm 2021): Thử nghiệm in vitro trên tế bào MC3T3-E1 ở các mức nồng độ rất thấp gồm 0,01; 0,02 và 0,04 micromol/L cho thấy ABPB-4 thúc đẩy mạnh mẽ sự tăng sinh, biệt hóa và khoáng hóa tế bào, đồng thời nâng cao biểu hiện mRNA của các gene liên quan đến sinh xương ^[6].

Bên cạnh polysaccharide, một tổng quan hệ thống năm 2013 ghi nhận rễ ngưu tất chứa glycoside acid oleanolic ức chế hủy cốt bào, ecdysterone kích thích tạo cốt bào, và quercetin giảm biệt hóa hủy cốt bào ^[7]. Việc điều trị bằng chiết xuất rễ ngưu tất trong 16 tuần trên chuột cắt buồng trứng giúp ngăn ngừa mất khối lượng xương, giảm tốc độ chu chuyển xương thông qua hạ nồng độ ALP huyết thanh, osteocalcin (OC), deoxypyridinoline (DPD) trong nước tiểu, cũng như giảm bài tiết canxi và phospho qua nước tiểu ^[7].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, giá trị ứng dụng của các polysaccharide ngưu tất trên người còn nhiều rào cản chưa được giải quyết. Rào cản lớn nhất nằm ở vấn đề hấp thu và chuyển hóa qua đường tiêu hóa.

Nghiên cứu công bố năm 2023 chỉ ra rằng polysaccharide pectic A23-1 từ ngưu tất (kích thước 93,085 kDa) khi vào đường tiêu hóa sẽ bị hệ vi khuẩn ruột của người, cụ thể là các chủng Bacteroides spp. như Bacteroides thetaiotaomicron, giáng hóa và phân cắt thành các mảnh đường đơn thông qua hệ thống polysaccharide utilization loci (PULs) ^[8]. Vi khuẩn ruột sử dụng phân tử này để tạo ra các acid béo chuỗi ngắn như acetate và propionate ^[8]. Điều này chứng minh cấu trúc polysaccharide tự nhiên kích thước lớn không thể hấp thu nguyên vẹn qua niêm mạc ruột vào máu để đến xương.

Hơn nữa, hiện tại chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm xác định tính an toàn, sinh khả dụng và hiệu quả thực sự của polysaccharide ngưu tất trong điều trị loãng xương. Toàn bộ bằng chứng khả quan hiện có chỉ ghi nhận trên cá sọc ngựa, tế bào nuôi cấy và chuột thí nghiệm [1, 2, 3, 4, 5, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược ngưu tất

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược tính của phân đoạn polysaccharide tinh chế trong phòng thí nghiệm với việc sắc củ ngưu tất thô uống hàng ngày. Trong các công trình khoa học, các nhà nghiên cứu phải chiết xuất kiềm, chiết cồn, sắc ký lọc gel hoặc trao đổi ion để thu được các đoạn mạch tinh khiết như ABPB-3, ABW70-1 hay ABPB-4 [1, 2, 7]. Việc đun sắc thông thường không thể tạo ra nồng độ hoạt chất chuẩn hóa tương đương.

Một sai lầm nguy hại khác là bệnh nhân tự ý bỏ thuốc điều trị loãng xương do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược không rõ nguồn gốc. Loãng xương là bệnh tiến triển âm thầm, làm giảm mật độ xương và tăng nguy cơ gãy xương nguy hiểm. Không có căn cứ khoa học nào chứng minh trà ngưu tất hay thảo dược thô có thể thay thế hoàn toàn các thuốc chống loãng xương đặc hiệu đã được phê duyệt.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người cao tuổi có bệnh lý nền, suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang sử dụng nhiều nhóm thuốc chuyển hóa cần đặc biệt thận trọng khi tự ý bổ sung dược liệu chưa qua kiểm định lâm sàng. Do ngưu tất theo y học cổ truyền có tính hoạt huyết và các chế phẩm chiết xuất can thiệp vào chuyển hóa ^[5], việc tự ý dùng có thể gây tương tác bất lợi.

Hiện chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của polysaccharide ngưu tất trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên mô hình động vật và tế bào [1, 2, 3, 4, 5, 7]. Do đó, những nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý áp dụng ngưu tất để phòng ngừa hay điều trị các vấn đề xương khớp khi chưa có chỉ định y khoa.

Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học

Hiện nay, do thiếu dữ liệu lâm sàng trên người, khoa học chưa có khuyến cáo về liều lượng, thời điểm hay cách chế biến ngưu tất phục vụ mục đích chống loãng xương. Người dân không nên tự ý tìm kiếm hoạt chất này dưới dạng dược liệu trôi nổi để tự điều trị.

Để duy trì hệ xương chắc khỏe một cách an toàn và bền vững, giải pháp cốt lõi vẫn là bổ sung đầy đủ canxi và vitamin D qua chế độ ăn cân bằng, tiếp xúc ánh nắng hợp lý, kết hợp rèn luyện thể lực chịu sức nặng đều đặn. Nếu bạn đã được chẩn đoán mật độ xương thấp hoặc loãng xương, hãy tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.