Bệnh Crohn là một dạng viêm ruột mạn tính gây đau đớn, mệt mỏi và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày của người bệnh [1]. Trong quá trình điều trị, nhiều bệnh nhân phải dùng steroid liều cao để cắt cơn viêm, nhưng việc này dễ dẫn đến tình trạng lệ thuộc thuốc kèm theo nhiều tác dụng phụ. Do đó, xu hướng tìm kiếm các giải pháp tự nhiên bổ trợ, điển hình là ngải đắng (Artemisia absinthium), ngày càng thu hút sự quan tâm [2].

Các bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy ngải đắng có tiềm năng hỗ trợ cải thiện triệu chứng và tạo điều kiện giảm liều phụ thuộc steroid trong thời gian ngắn [2], [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ, và giới y khoa vẫn thiếu các dữ liệu theo dõi dài hạn để khẳng định tính an toàn tuyệt đối của dược liệu này [2], [3].

Bối cảnh và gánh nặng lệ thuộc thuốc ở bệnh nhân Crohn

Bệnh viêm ruột (IBD), bao gồm bệnh Crohn và viêm loét đại tràng, thường tái phát theo từng đợt [2], [1]. Thống kê cho thấy việc dùng y học tích hợp ở bệnh nhân viêm ruột rất phổ biến, với tỷ lệ dao động từ 21% đến 60% bệnh nhân từng hoặc đang áp dụng các phương pháp này [2]. Trong đó, thảo dược, liệu pháp vi lượng đồng căn và men vi sinh là những hình thức được sử dụng nhiều nhất [2].

Mặc dù việc sử dụng thảo dược diễn ra rộng rãi, dữ liệu nghiên cứu có đối chứng cho các liệu pháp này vẫn còn khiêm tốn [2], [3]. Đa phần các thử nghiệm hiện có chỉ là nghiên cứu sơ bộ với số lượng người tham gia ít [2]. Ngải đắng nổi lên như một trong những dược liệu được nghiên cứu nhiều nhất đối với bệnh Crohn nhằm tìm giải pháp kiểm soát phản ứng viêm ruột [2], [3].

Cơ chế tác động: Hạ nồng độ chất gây viêm TNF-alpha

Để hiểu vì sao ngải đắng được đánh giá cao, các nhà nghiên cứu đã tập trung phân tích tác động sinh học của nó lên hệ miễn dịch. Trước đây, các thử nghiệm trong ống nghiệm đã báo cáo khả năng ức chế yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và các interleukin gây viêm của chiết xuất ngải đắng [4]. TNF-alpha là một cytokine đóng vai trò then chốt gây bùng phát phản ứng viêm trong ruột của bệnh nhân Crohn [4].

Một thử nghiệm lâm sàng đã kiểm chứng cơ chế này trực tiếp trên cơ thể người bệnh [4]. Kết quả phân tích huyết thanh cho thấy ngải đắng giúp giảm đáng kể lượng TNF-alpha lưu hành [4]. Việc ức chế được tác nhân gây viêm này giúp làm dịu tổn thương niêm mạc, hỗ trợ quá trình chữa lành đường tiêu hóa và tạo cơ sở để bệnh nhân giảm bớt sự phụ thuộc vào các thuốc ức chế miễn dịch mạnh như corticosteroid [4].

Bằng chứng lâm sàng: Những thử nghiệm thực tế nói gì?

Bằng chứng về hiệu quả của ngải đắng đối với bệnh Crohn được ghi nhận qua một số thử nghiệm có đối chứng cụ thể. Một tổng quan hệ thống năm 2013 phân tích 21 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.484 người bệnh viêm ruột đã chỉ ra rằng, đối với bệnh Crohn, ngải đắng (Artemisia absinthium) vượt trội hơn giả dược trong việc tạo đáp ứng lui bệnh [3].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng phân ngẫu nhiên 40 bệnh nhân mắc Crohn hoạt động vào hai nhóm: dùng 500 mg ngải đắng 3 lần mỗi ngày hoặc dùng giả dược, kết hợp cùng thuốc prednisone [2]. Nghiên cứu theo dõi trong 8 tuần và bước đầu ghi nhận khả năng hỗ trợ thuyên giảm bệnh rõ rệt ở nhóm dùng thảo dược kết hợp với phác đồ chuẩn [2].

Ở một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng khác công bố năm 2010, 20 bệnh nhân Crohn có điểm chỉ số hoạt động bệnh Crohn (CDAI) từ 200 trở lên tại thời điểm ban đầu được chia đều thành hai nhóm [4]. Nhóm can thiệp gồm 10 bệnh nhân được dùng bột ngải đắng khô liều 750 mg, uống 3 lần mỗi ngày (tổng 2.250 mg/ngày) trong 6 tuần, phối hợp với phác đồ điều trị nền cố định [4]. Nhóm đối chứng gồm 10 bệnh nhân nhận giả dược [4]. Nghiên cứu loại trừ những người đang điều trị bằng thuốc sinh học như infliximab [4].

Kết quả sau 6 tuần can thiệp cho thấy nồng độ TNF-alpha trung bình trong huyết thanh của nhóm dùng ngải đắng giảm mạnh từ 24,5 ± 3,5 pg/ml xuống còn 8,0 ± 2,5 pg/ml [4]. Trong khi đó, ở nhóm giả dược, chỉ số này hầu như thay đổi không đáng kể, từ 25,7 ± 4,6 pg/ml ở tuần đầu xuống 21,1 ± 3,2 pg/ml ở tuần thứ 6 [4]. Về mặt lâm sàng, điểm CDAI của nhóm ngải đắng giảm từ 275 ± 15 xuống dưới 175 ± 12, với 8 trên 10 bệnh nhân đạt lui bệnh (CDAI dưới 170 hoặc giảm 70 điểm) [4]. Ở nhóm giả dược, chỉ có 2 bệnh nhân đạt tiêu chí này khi điểm CDAI chuyển từ 282 ± 11 xuống 230 ± 14 [4]. Ngoài ra, thang đo bảng câu hỏi bệnh viêm ruột (IBDQ) cũng cho thấy phản ứng lâm sàng được đẩy nhanh, đồng thời tâm trạng của người bệnh được cải thiện dựa trên thang đo trầm cảm Hamilton [4].

Lợi ích ghi nhận và khoảng trống dữ liệu dài hạn

Từ các dữ liệu hiện có, lợi ích lớn nhất của ngải đắng là hỗ trợ đẩy nhanh tốc độ lui bệnh và kiểm soát cytokine gây viêm ở giai đoạn bệnh hoạt động [3], [4]. Điều này mở ra cơ hội giảm bớt gánh nặng tác dụng phụ của corticosteroid bằng cách hỗ trợ kiểm soát triệu chứng trong giai đoạn tấn công [2], [4].

Mặc dù kết quả ban đầu rất khả quan, các báo cáo khoa học đều thống nhất rằng cơ sở dữ liệu hiện tại còn nhiều hạn chế [2], [3]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đối với ngải đắng chỉ được thực hiện trên quy mô nhóm rất nhỏ (từ 20 đến 40 người) và thời gian can thiệp chỉ kéo dài từ 6 đến 8 tuần [2], [4]. Giới nghiên cứu hoàn toàn chưa có dữ liệu dài hạn về tính an toàn, nguy cơ tích lũy độc tính hay khả năng duy trì sự ổn định bệnh trong nhiều tháng hoặc nhiều năm như các phác đồ y khoa chính quy [3]. Do đó, các nghiên cứu quy mô lớn hơn với tiêu chí đánh giá khắt khe vẫn là điều bắt buộc trước khi đưa ra khuyến nghị điều trị rộng rãi [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngải đắng

Một hiểu lầm rất phổ biến là coi ngải đắng như một giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc chỉ định của bác sĩ. Thực tế, trong các thử nghiệm lâm sàng, ngải đắng luôn được dùng bổ sung song song với phác đồ điều trị nền hoặc phối hợp với steroid, chứ không dùng đơn độc để điều trị bệnh Crohn [2], [4]. Tự ý ngưng thuốc điều trị chuẩn có thể dẫn đến các đợt bùng phát viêm ruột nghiêm trọng.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì dùng bao lâu cũng an toàn. Ngải đắng chứa các hợp chất hoạt tính sinh học mạnh, và việc thiếu dữ liệu an toàn vượt quá mốc 6 đến 8 tuần là lời cảnh báo rõ ràng rằng người bệnh không được tự ý sử dụng kéo dài mà không có sự kiểm soát y tế [2], [4].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Bệnh nhân mắc bệnh Crohn không nên tự ý tìm mua và sử dụng ngải đắng khi chưa có ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa phức tạp cần đặc biệt thận trọng vì nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc điều trị.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa từng được đánh giá mức độ an toàn trong các nghiên cứu lâm sàng về ngải đắng trên bệnh Crohn [2], [4]. Các đối tượng này tuyệt đối không tự ý áp dụng dữ liệu từ người trưởng thành vào thực tế của bản thân.

Hướng dẫn tiếp cận và áp dụng an toàn trong thực tế

Nếu có ý định tìm hiểu về ngải đắng để hỗ trợ quá trình điều trị, bệnh nhân cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị về tình trạng hiện tại và các triệu chứng gặp phải. Trong các nghiên cứu, dạng dùng được ghi nhận là bột ngải đắng khô với liều 750 mg dùng 3 lần mỗi ngày hoặc liều 500 mg dùng 3 lần mỗi ngày trong các đợt ngắn hạn từ 6 đến 8 tuần [2], [4]. Tuyệt đối không tự ý sao chép các liều lượng nghiên cứu này nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế có chuyên môn.

Bên cạnh việc cân nhắc các giải pháp bổ trợ, người bệnh Crohn cần duy trì lối sống điều độ, chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, uống đủ nước và theo dõi sát sao các chỉ số viêm theo định kỳ. Mọi sự thay đổi về liều lượng thuốc nền, đặc biệt là quá trình giảm liều corticosteroid, bắt buộc phải do bác sĩ trực tiếp quyết định dựa trên đánh giá cận lâm sàng và đáp ứng thực tế của cơ thể.

Tóm lại, ngải đắng là một hướng đi bổ trợ đầy tiềm năng giúp kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ giảm sự phụ thuộc vào steroid trong bệnh Crohn qua các nghiên cứu ngắn hạn [2], [4]. Dẫu vậy, thảo dược này không thể thay thế cho các liệu pháp chuẩn mực, và người bệnh cần tỉnh táo tham vấn chuyên môn y tế trước khi áp dụng nhằm bảo đảm an toàn lâu dài cho hệ tiêu hóa [3].