Nhiều người có thói quen dùng thảo dược dài ngày để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ bệnh gan vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính. Khổ sâm cho rễ (tên khoa học Sophora flavescens, hay còn gọi là Kushen) là vị thuốc quen thuộc thường được người dân đun sắc uống [1, 2]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loại rễ này liên tục tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc tế bào gan và gây tổn thương nội tạng nghiêm trọng [2, 6].
Thực tế, rễ khổ sâm chứa hàng loạt hoạt chất sinh học mạnh mẽ, bao gồm nhóm alkaloid và flavonoid [1]. Bên cạnh một số hoạt chất đem lại tác dụng bảo vệ, nhiều thành phần tự nhiên trong rễ khổ sâm đã được khoa học chứng minh có khả năng gây độc trực tiếp cho gan, làm ứ đọng mỡ hoặc kích hoạt phản ứng viêm miễn dịch dẫn tới hoại tử tế bào gan [2, 6].
Cây khổ sâm cho rễ: Vị thuốc hai mặt
Rễ khổ sâm khô từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền nhằm mục đích thanh nhiệt giải độc, trị ký sinh trùng, lợi tiểu và hỗ trợ điều trị bệnh ngoài da hay xuất huyết tiêu hóa [1, 2]. Dược liệu này cũng chứa các hoạt chất chính thuộc nhóm alkaloid (như matrine, oxymatrine) và nhóm flavonoid (như kushenol C, kurarinone, isoxanthohumol) [4, 5, 7].
Chính vì được y học cổ truyền ghi nhận tác dụng đối với các bệnh viêm gan virus hoặc giải độc, không ít người lầm tưởng rằng uống nước sắc rễ khổ sâm càng lâu càng tốt cho lá gan [2, 7]. Quan niệm này bỏ qua một thực tế quan trọng: thảo mộc tự nhiên là hỗn hợp phức tạp của hàng chục chất hóa học khác nhau [2]. Một số chất có tính kháng viêm nhưng những chất đi kèm lại có thể trực tiếp phá hủy cấu trúc gan khi dùng sai cách hoặc dùng kéo dài [2, 6].
Bằng chứng cơ chế gây tổn thương gan từ hoạt chất khổ sâm
Tình trạng tổn thương gan do thảo dược (herb-induced liver injury - HILI) liên quan đến Sophora flavescens đã được các nhà khoa học ghi nhận và giải mã chi tiết qua các nghiên cứu độc học [3].
Nghiên cứu công bố năm 2017 đã chỉ ra rằng kurarinone, một hợp chất flavonoid đặc trưng tích tụ trong rễ khổ sâm, chính là thành phần gây độc gan chủ yếu [3]. Khi dịch chiết khổ sâm được đưa vào cơ thể qua đường uống, các dạng chuyển hóa kurarinone glucuronide được protein OATP1B3 vận chuyển tích cực vào trong tế bào gan [3]. Tại đây, chúng bị thủy phân ngược trở lại thành kurarinone tự do [3].
Hoạt chất này tích tụ gây giảm l-carnitine và ức chế con đường tín hiệu PPAR-alpha, từ đó chặn đứng quá trình beta-oxy hóa acid béo của gan [3]. Hậu quả là acid béo không thể chuyển hóa, gây tích mòn mỡ nội bào và trực tiếp dẫn đến hoại tử, suy giảm chức năng gan [3].
Bên cạnh tổn thương do tích tụ mỡ, rễ khổ sâm còn có thể kích hoạt tổn thương gan dị ứng mang tính đặc ứng (idiosyncratic drug-induced liver injury - IDILI) thông qua hợp chất isoxanthohumol [4]. Một nghiên cứu năm 2022 phát hiện ra rằng isoxanthohumol thúc đẩy sự tích tụ các gốc oxy hóa ty thể (mtROS) và kích thích phức hợp thể viêm NLRP3 inflammasome hoạt động mạnh mẽ [4]. Khi thể viêm này bị kích hoạt, gan giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm như IL-1beta và yếu tố hoại tử u (TNF), tạo nên cơn bão viêm gây phá hủy mô gan cấp tính [4].
Nghiên cứu thực nghiệm: Liều lượng và mức độ hủy hoại tế bào gan
Các tác động tiêu cực của rễ khổ sâm đối với gan đã được kiểm chứng rõ nét trên các mô hình động vật với số liệu cụ thể:
Nghiên cứu độc học năm 2017 thực hiện trên chuột cống được cho uống dịch chiết rễ khổ sâm với các liều 1,25 g/kg và 2,5 g/kg liên tục trong 14 ngày [3]. Kết quả phân tích huyết thanh và mô bệnh học cho thấy chức năng gan của chuột bị suy giảm rõ rệt đi kèm tình trạng ứ đọng lipid nghiêm trọng trong gan [3]. Các nhà nghiên cứu xác nhận phân bố mô của chuột dùng liều 2,5 g/kg rễ khổ sâm cho thấy nồng độ kurarinone tích tụ rất cao trong tế bào gan, khẳng định độc tính xuất hiện trực tiếp khi dùng liên tục theo ngày [3].
Nghiên cứu năm 2022 đánh giá thành phần isoxanthohumol từ Sophora flavescens trên mô hình chuột có tính mẫn cảm với tổn thương gan qua trung gian lipopolysaccharide [4]. Dù chỉ sử dụng isoxanthohumol ở mức liều đơn thuần vốn không gây độc, nhưng trong cơ thể có cơ địa mẫn cảm, hoạt chất này đã kích hoạt viêm gan bùng phát [4]. Kết quả đo lường ghi nhận nồng độ các men gan gồm glutamate-pyruvate transaminase (men ALT) và glutamate-oxaloacetate transaminase (men AST) trong máu tăng vọt, đi kèm lượng lớn protein gây viêm TNF và IL-1beta phá hủy tế bào [4].
Góc nhìn đa chiều: Khổ sâm có thực sự bảo vệ gan?
Các tài liệu y học cho thấy rễ khổ sâm tồn tại song song cả mặt lợi và mặt hại, tùy thuộc vào hoạt chất tinh khiết được phân lập hay dạng dùng thô:
Nghiên cứu năm 2021 phân lập hoạt chất kushenol C từ rễ khổ sâm và thử nghiệm trên tế bào HepG2 cũng như trên chuột bị tổn thương gan do acetaminophen (thuốc hạ sốt giảm đau) [5]. Kết quả cho thấy kushenol C đơn độc lại có tác dụng kích hoạt Akt và Nrf2, làm tăng nồng độ chất chống oxy hóa glutathione (GSH), giảm sinh các gốc oxy hóa tự do ROS và giảm giải phóng men gan AST, ALT [5]. Tương tự, hoạt chất kurarinol A hay oxymatrine tinh khiết cũng từng được chứng minh làm giảm men gan ALT, AST và ức chế độc chất hóa học trong các điều kiện thí nghiệm cô lập [4, 5].
Một phân tích tổng hợp trên 1.575 bệnh nhân giai đoạn 2004-2019 sử dụng chế phẩm tiêm phức hợp Kushen (chiết xuất từ S. flavescens và thổ phục linh Smilax glabra) ghi nhận cải thiện các chỉ số AST, ALT, bilirubin toàn phần cùng các chỉ số xơ hóa gan [2]. Dược liệu này cũng kết hợp với thanh hao để khảo sát ức chế tế bào ung thư gan [6].
Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính là rất mong manh. Đa số các thử nghiệm ghi nhận tác dụng bảo vệ gan chỉ sử dụng từng đơn chất tinh khiết đã được tách lọc kỹ càng (như kushenol C hay oxymatrine) hoặc dùng dạng bào chế chuẩn hóa đã kiểm soát [1, 3, 4]. Trái lại, khi người dân tự mua rễ khổ sâm thô về đun uống, toàn bộ các độc chất hủy hoại tế bào gan như kurarinone và isoxanthohumol đều được hấp thu trọn vẹn vào máu, dẫn tới nguy cơ ngộ độc tế bào vượt xa lợi ích [2, 6].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng rễ khổ sâm
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược liệu tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối. Nhiều người tin rằng thuốc nam, thuốc bắc không có tác dụng phụ, nên khi thấy cơ thể nổi mụn, mẩn ngứa hay men gan hơi cao liền tự ý mua rễ khổ sâm về sắc uống thay trà hàng ngày [2, 4].
Thực tế, rễ khổ sâm có tính dược lực rất mạnh, chứa các alkaloid tác động trực tiếp tới chuyển hóa và phân chia tế bào [4, 5]. Việc uống nước sắc đậm đặc hoặc kéo dài nhiều tuần khiến gan không kịp đào thải độc chất [3]. Chất kurarinone sẽ tích tụ dần trong tế bào gan, gây nghẽn quá trình đốt mỡ và làm bùng phát tổn thương hoại tử âm thầm mà người bệnh không hề hay biết cho đến khi mắt vàng, men gan tăng vọt [2, 6].
Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa cây khổ sâm cho rễ (Sophora flavescens) và các loại cây khổ sâm cho lá dân gian dùng chữa đau bụng. Việc dùng sai loài hoặc nhầm lẫn bộ phận dùng với liều lượng lớn có thể gây ngộ độc toàn thân nguy hiểm.
Nhóm đối tượng tuyệt đối nên thận trọng
Từ các cơ chế kích hoạt viêm và ức chế thoái hóa mỡ của rễ khổ sâm, những nhóm người sau đây cần đặc biệt tránh tự ý sử dụng [2, 6]:
- Người đã có tiền sử bệnh gan: Những người đang bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc men gan cao sẵn. Các hoạt chất của rễ khổ sâm có thể làm nặng thêm tình trạng thoái hóa mỡ hoặc kích thích viêm gan dị ứng cấp [2, 6].
- Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Sự tương tác giữa các alkaloid, flavonoid của khổ sâm với các enzyme gan có thể làm tăng tích tụ độc chất của các thuốc điều trị phối hợp [1, 2].
- Người có cơ địa mẫn cảm, miễn dịch yếu: Isoxanthohumol trong khổ sâm kích hoạt thể viêm NLRP3 dễ dàng hơn ở những người có phản ứng viêm nền, khiến gan tổn thương đột ngột [4].
- Phụ nữ có thai, người cao tuổi và trẻ nhỏ: Cơ chế chuyển hóa thuốc và thanh thải của gan ở các nhóm này suy giảm, dễ dẫn tới ngộ độc tích lũy [3].
Khuyến cáo sử dụng an toàn trong thực tế
Để tránh biến chứng nguy hiểm cho lá gan, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học:
Tuyệt đối không tự ý mua rễ khổ sâm khô trôi nổi trên thị trường để sắc uống dài ngày như một loại trà mát gan giải độc. Rễ khổ sâm là một vị thuốc có độc tính, chỉ được phép sử dụng khi có chỉ định, kê đơn và kiểm soát chặt chẽ về liều lượng từ bác sĩ y học cổ truyền.
Thời gian dùng các bài thuốc chứa vị khổ sâm phải có giới hạn, thông thường chỉ dùng theo từng đợt ngắn ngày nhằm điều trị triệu chứng cụ thể, không được dùng liên tục tuần này qua tháng khác [3].
Trong quá trình sử dụng bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm nào có thành phần từ rễ khổ sâm, người bệnh cần theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan như: mệt mỏi bất thường, chán ăn, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu, vàng mắt hoặc ngứa da. Nếu xuất hiện các triệu chứng này, cần ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện xét nghiệm kiểm tra men gan AST, ALT [1, 2, 6]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc tây, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo dược nào.
Lời kết
Rễ khổ sâm (Sophora flavescens) là dược liệu sở hữu hoạt tính sinh học đa dạng nhưng chứa đựng nguy cơ độc tính tế bào gan không thể xem nhẹ [1, 2]. Các bằng chứng khoa học cho thấy hoạt chất kurarinone và isoxanthohumol trong dược liệu này có thể gây ứ đọng mỡ và viêm gan dị ứng cấp tính nếu lạm dụng [2, 6]. Hãy luôn tỉnh táo trước trào lưu dùng thảo dược truyền miệng, lắng nghe cơ thể và tham vấn chuyên gia y tế để bảo vệ lá gan một cách khoa học.
