Nhai kỹ có giúp cải thiện độ nhạy insulin ở người thừa cân?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp

Nhiều người truyền tai nhau thói quen nhai kỹ, ăn chậm giúp giảm cân và ổn định đường huyết. Lời khuyên này xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội lẫn các diễn đàn làm đẹp. Nhưng liệu thay đổi tốc độ nhai có trực tiếp cải thiện độ nhạy insulin ở người thừa cân hay không?

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu nghiên cứu hiện có: Chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng can thiệp nhai kỹ để kết luận hành vi này làm giảm chỉ số kháng insulin.

Đo lường độ nhạy insulin bằng phương pháp nào?

Để biết cơ thể phản ứng với insulin ra sao, y học sử dụng chỉ số HOMA-IR. HOMA-IR tính từ nồng độ glucose và insulin máu lúc đói [3, 4]. Công thức thông dụng là tích số insulin lúc đói nhân glucose lúc đói chia cho hằng số 22,5 ^[1]. Giá trị HOMA-IR càng cao phản ánh mức độ kháng insulin càng trầm trọng ^[2].

Chỉ số này phản ánh cân bằng nội môi giữa gan và tế bào beta tụy ^[2]. Đây là công cụ gián tiếp, tiện lợi hơn xét nghiệm kẹp đường huyết chuẩn (clamp test) vốn phức tạp, tốn kém và xâm lấn [1, 7].

Mối liên hệ giữa cân nặng và tình trạng kháng insulin

Kháng insulin gắn liền với tình trạng thừa cân, béo phì. Ở nhóm người béo phì, chỉ số khối cơ thể (BMI) tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với nồng độ insulin đói với hệ số r = 0,40 ^[1]. HOMA-IR ở người có hội chứng chuyển hóa tăng cao rõ rệt, đạt mức 6,74 ± 1,24 so với 0,82 ± 0,017 ở người khỏe mạnh ^[3]. Ngưỡng chẩn đoán kháng insulin ở người không mắc tiểu đường thường quy ước tại mức HOMA-IR từ 2,6 trở lên ^[1].

Chỉ số HOMA-IR cũng tương quan thuận với diện tích mỡ nội tạng (r = 0,401) và vòng eo (r = 0,461) ^[4]. Lượng mỡ thừa tích tụ khiến gan và cơ vân giảm đáp ứng với insulin ngoại biên [1, 6].

Bằng chứng khoa học về can thiệp tốc độ ăn nói gì?

Trọng tâm câu hỏi đặt ra: Các nghiên cứu can thiệp tốc độ ăn tác động thế nào lên HOMA-IR?

Hiện tại, hệ thống dữ liệu nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên đánh giá can thiệp nhai kỹ tác động trực tiếp lên HOMA-IR chưa được ghi nhận trong các tài liệu kiểm chứng. Các nghiên cứu hiện có chỉ tập trung xác thực độ chính xác của chỉ số HOMA-IR đối với các tình trạng lâm sàng khác nhau. Cụ thể:

Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra giá trị của HOMA-IR trên 19 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 kiểm soát kém bằng xét nghiệm kẹp chuẩn, ghi nhận HOMA-IR tương quan nghịch với chỉ số M/I (r = -0,753, p = 0,002) ^[4]. Nhánh thứ hai trên 156 bệnh nhân cho thấy HOMA-IR tương quan thuận với chỉ số khối cơ thể (r = 0,499) và nồng độ chất béo trung tính (r = 0,497) ^[4]. Nghiên cứu này thuần túy đối soát giá trị cận lâm sàng, hoàn toàn không can thiệp việc nhai hay tốc độ ăn ^[4].

Một thử nghiệm năm 2004 trên 467 đối tượng so sánh HOMA-IR với phương pháp kẹp đường huyết euglycemic, ghi nhận hệ số tương quan r = -0,591 giữa HOMA-IR và giá trị M ^[5]. Tuy nhiên, trong phân nhóm rối loạn đường huyết lúc đói, HOMA-IR không tương quan có ý nghĩa với chỉ số M (r = -0,108, p = 0,5) ^[5]. Nghiên cứu chỉ đánh giá độ tin cậy của chỉ số chuyển hóa gan, không can thiệp cơ học vào bữa ăn ^[5].

Nghiên cứu năm 2012 can thiệp dùng insulin xịt mũi trên 103 người để theo dõi tín hiệu thần kinh trung ương ^[6]. Kết quả cho thấy HOMA-IR giảm dần sau 60 đến 120 phút do kích hoạt vùng vỏ não ổ mắt và thể vân, chứng minh não bộ điều hòa nhạy cảm insulin ngoại biên ^[6]. Thử nghiệm này không can thiệp động tác nhai thức ăn ^[6].

Các nghiên cứu khác trên 392 bệnh nhân viêm gan C năm 2015 ^[7] hay 137 bệnh nhân buồng trứng đa nang năm 2019 ^[8] đều chỉ dùng HOMA-IR làm thước đo tiên lượng hoặc sàng lọc chuyển hóa, không có can thiệp hành vi ăn uống.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Kháng insulin chịu ảnh hưởng lớn từ chuyển hóa tại gan và mô mỡ [1, 6]. HOMA-IR phụ thuộc 40% vào độ nhạy insulin tại gan ở nhóm rối loạn dung nạp đường ^[5]. Chưa có cơ sở sinh lý nào chứng minh việc nhai nhiều lần ở khoang miệng làm thay đổi trực tiếp chỉ số glucose hoặc insulin lúc đói kéo dài qua đêm.

Nhai kỹ chỉ là hành vi hỗ trợ tiêu hóa cơ học. Việc quy kết hành vi này cải thiện được HOMA-IR là suy diễn quá mức, thiếu căn cứ từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có nhóm chứng.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng chỉ cần nhai đếm số lần (30-40 lần mỗi miếng) là kiểm soát được bệnh chuyển hóa mà không cần giảm lượng calo nạp vào. Đây là quan niệm sai lầm.

Cải thiện độ nhạy insulin đòi hỏi giảm lượng mỡ nội tạng, giảm chỉ số khối cơ thể và kiểm soát triglyceride máu [1, 4]. Thay đổi tốc độ đưa thức ăn vào miệng không thể thay thế việc cắt giảm calo, hạn chế tinh bột tinh chế hoặc tăng cường vận động cơ bắp.

Ai nên thận trọng khi đánh giá chỉ số HOMA-IR?

Người thừa cân, béo phì nghi ngờ kháng insulin cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm máu tĩnh mạch lúc đói để đo đường huyết và nồng độ insulin [3, 4]. Tuyệt đối không tự suy đoán tình trạng chuyển hóa của bản thân qua cảm giác no đói hay tốc độ ăn hàng ngày.

Người có bệnh nền tiểu đường tuýp 2 đang tiêm insulin hoặc người có hội chứng chuyển hóa cần được bác sĩ chuyên khoa nội tiết tư vấn cụ thể [1, 7]. Không tự ý thay đổi phác đồ điều trị hay bỏ thuốc để chuyển sang các biện pháp điều chỉnh hành vi ăn uống đơn thuần.

Cách áp dụng thói quen ăn uống khoa học

Dù chưa có bằng chứng nhai kỹ giúp hạ HOMA-IR, duy trì tốc độ ăn chậm rãi vẫn mang lại lợi ích chung cho tiêu hóa và kiểm soát khẩu phần.

Nên duy trì bữa ăn kéo dài khoảng 20-30 phút, nhai đều để thức ăn được nghiền nhỏ trước khi xuống dạ dày. Kết hợp chế độ ăn giàu chất xơ, giảm mỡ bão hòa, hạn chế đường đơn và duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi tuần để tác động tích cực lên chuyển hóa toàn thân.

Tóm lại, nhai kỹ là một thói quen ăn uống tốt cho hệ tiêu hóa nhưng không phải phương pháp được chứng minh giúp cải thiện độ nhạy insulin qua chỉ số HOMA-IR. Người thừa cân cần tập trung vào việc giảm mỡ nội tạng, kiểm soát cân nặng và tuân thủ hướng dẫn y khoa thay vì đặt kỳ vọng vào việc đếm số lần nhai.