Nhiều người có thói quen hái các loại rau mọc hoang dại ngoài tự nhiên hoặc ven bìa rừng để làm rau gia vị hoặc làm thuốc dân gian, điển hình như cây cần hôi. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái các loài rau dại thuộc họ Hoa tán mang lại rủi ro rất lớn cho tính mạng nếu nhầm lẫn với các loài cây chứa độc tố mạnh.
Việc phân biệt cần hôi và các cây độc cùng họ gần như không thể thực hiện chuẩn xác bằng mắt thường đối với người không có chuyên môn sâu về thực vật học [3, 5, 7]. Rủi ro nhầm lẫn bắt nguồn từ đặc điểm hình thái tương đồng, trong khi họ Hoa tán lại chứa nhiều loài thảo mộc có độc tính gây nguy hiểm tính mạng [1, 6].
Họ Hoa tán: Nhóm thực vật vừa làm gia vị vừa tiềm ẩn chất độc
Họ Hoa tán (Apiaceae) là một trong những họ thực vật phổ biến, được con người sử dụng rộng rãi làm gia vị và thực phẩm thường nhật [1]. Dù vậy, họ thực vật này cũng bao gồm cả những loài có độc tính rất cao và các loài thảo mộc làm thuốc [1]. Điểm chung khiến nhiều người dễ bị đánh lừa là các loài này thường có cấu tạo cụm hoa tán xòe như chiếc ô, lá chia cắt dạng lông chim và thậm chí có mùi hương hoặc các hợp chất hóa học gần giống nhau [1].
Các khảo sát thực địa cho thấy tỷ lệ các loài cây độc trong họ này chiếm tỷ trọng đáng kể. Một nghiên cứu thực vật dân tộc học năm 2021 ghi nhận trong số 55 loài thảo mộc độc và có tiềm năng gây độc thuộc 36 họ thực vật, họ Hoa tán (Apiaceae) là họ có số loài độc nhiều nhất với 6 loài, chiếm 11% [2]. Tỷ lệ này cao hơn so với các họ thực vật độc khét tiếng khác như họ Cà (Solanaceae) và họ Cúc (Asteraceae), mỗi họ chỉ ghi nhận 4 loài độc (chiếm 7%) [2]. Khi người dân tìm kiếm các loại rau gia vị như cần hôi, nguy cơ chạm trán các loài cây kịch độc trong cùng môi trường sinh thái là rất cao.
Hiểm họa ngộ độc bắt nguồn từ sự nhầm lẫn hình thái
Trong đời sống, việc hái nhầm cây độc không phải là sự cố hiếm gặp. Thực tế y văn ghi nhận người trưởng thành từng bị ngộ độc nghiêm trọng do nhầm lẫn cây chứa độc tố với các loại thực phẩm ăn được ngoài tự nhiên [3]. Một nghiên cứu hồi cứu kéo dài 15 năm (từ ngày 1 tháng 1 năm 2003 đến ngày 31 tháng 12 năm 2017) tại một phòng xét nghiệm độc chất tham chiếu đã phân tích 62 ca bệnh ngộ độc do 26 loài thực vật [4]. Trong số các bệnh nhân nhập viện, có tới 98% (61 trường hợp) chủ động sử dụng thực vật có chủ đích: 31 người dùng làm thảo dược và 29 người dùng làm thức ăn [4].
Đáng chú ý, lý do hàng đầu dẫn đến việc dung nạp phải cây độc trong nghiên cứu trên chính là sự nhầm lẫn thực vật, chiếm tỷ lệ tới 55% (34 ca) [4]. Thêm vào đó, 32% (20 ca) ngộ độc do không nhận thức được độc tính của cây dại và 10% (6 ca) bắt nguồn từ việc nguyên liệu bị nhiễm lẫn cây độc [4]. Về mặt lâm sàng, các biểu hiện phổ biến nhất gồm độc tính đường tiêu hóa với 30 trường hợp (chiếm 48%), nhiễm độc thần kinh với 22 trường hợp (chiếm 35%), và tổn thương gan với 6 trường hợp (chiếm 10%) [4]. Dù đa số hồi phục (79% mức độ nhẹ và 13% mức độ trung bình), vẫn có 8% bệnh nhân (5 ca) rơi vào tình trạng ngộ độc nặng đòi hỏi phải hồi sức tích cực chuyên sâu [4].
Vì sao việc nhận dạng cây độc họ Hoa tán bằng mắt thường luôn thất bại?
Nhiều người tin rằng bản thân có thể dựa vào mùi thơm, màu sắc lá hay thân cây để nhận diện các loài rau ăn được như cần hôi giữa tự nhiên. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học khẳng định đây là quan niệm rất sai lầm và nguy hiểm. Chỉ có các nhà thực vật học giàu kinh nghiệm hoặc những người nghiên cứu chuyên sâu về thực vật ăn được mới có khả năng phân biệt an toàn giữa loài ăn được và loài có độc [3].
Khi xảy ra ngộ độc, việc nhận dạng dựa trên các phần cây đã ăn rất khó khăn vì chỉ dựa vào một vài đặc điểm bề ngoài ít ỏi [5]. Rất hiếm khi một người không có chuyên môn có thể phân biệt chính xác cây dại ăn được và cây độc có hình dáng tương tự [6]. Thậm chí ngay cả nhân viên y tế tại khoa cấp cứu cũng thường xuyên gặp khó khăn trong việc định danh thực vật độc [6]. Việc so sánh mẫu cây bệnh nhân mang đến với hình ảnh trên mạng hay tài liệu tham khảo thường tốn nhiều thời gian và không thể xác định chính xác nếu chỉ dựa vào hình thái học đơn thuần [6].
Nhiều trường hợp người bệnh không mang mẫu cây đến viện vì đã vứt bỏ phần thừa sau khi nấu nướng [6]. Một ca lâm sàng ghi nhận bệnh nhân suy đa tạng dẫn tới tử vong do ăn phải cây dại mà bản thân người hái không biết chính xác tên [6]. Khi gia đình liên hệ lại người hái để tìm mẫu đối chiếu, họ chỉ có thể cung cấp một bức ảnh chụp đĩa rau đã chần chín qua nước sôi, gây cản trở rất lớn cho công tác cấp cứu y tế [6].
Khoa học định danh cây độc bằng mã vạch DNA và mẫu tiêu bản
Để khắc phục giới hạn của việc quan sát bằng mắt thường, các nhà khoa học buộc phải sử dụng các công nghệ sinh học phân tử hiện đại. Nhận dạng loài ở cấp độ phân tử thông qua mã vạch DNA (DNA barcoding) là phương pháp dùng các đoạn gen đặc hiệu trong nhân hoặc lạp thể để phân định danh tính thực vật [1, 2, 3].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 về họ Hoa tán (Apiaceae) đã thiết kế các đoạn mồi thoái hóa từ vùng gen ITS1 và ITS2 trong nhân tế bào [1]. Các mồi này có khả năng khuếch đại sản phẩm PCR chẩn đoán từ 16 loài thuộc họ Hoa tán với kích thước khoảng 140 cặp base cho vùng ITS1 và khoảng 80 cặp base cho vùng ITS2 [1]. Kích thước nhỏ này thuộc dạng mã vạch mini, rất phù hợp để nhận diện các mẫu thực vật đã bị phân mảnh hoặc hư hỏng cơ học [1].
Trong nghiên cứu năm 2021 về ứng dụng pháp y, các nhà khoa học đã xây dựng một thư viện mã vạch DNA cho 100 loài thực vật độc bằng đoạn chỉ thị rbcL [7]. Kết quả cho thấy đoạn chỉ thị này giúp phân biệt chính xác 100% ở cấp độ chi và 89% ở cấp độ loài [7]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra các loài thực vật có quan hệ họ hàng phát sinh loài gần nhau thường chứa các hợp chất độc tính tương đồng [7]. Do đó, việc định danh cây độc đến cấp chi đã có thể cung cấp định hướng điều trị thực tế khi phân tích mẫu nôn của bệnh nhân [7]. Một nghiên cứu khác năm 2010 khi đánh giá 5 vùng chỉ thị (gồm 3 đoạn DNA lục lạp là trnH-psbA, rpoB, matK và 2 đoạn gen nhân là At103, sqd1) cũng khuyến nghị kết hợp chỉ thị lục lạp matK với gen nhân At103 để nhận dạng chính xác các loài thực vật độc, ngay cả với các giống lai [5].
Bên cạnh công nghệ DNA, các mẫu tiêu bản thực vật khô lưu trữ tại bảo tàng (Herbarium) đóng vai trò nền tảng để nghiên cứu thành phần hóa thực vật của các loài cây độc [8]. Các tiêu bản mẫu chuẩn giúp xác minh chính xác danh tính phân loại khi tái hiện thực nghiệm các ca ngộ độc hoặc lập bản đồ phân bố các dạng hóa học độc hại trong tự nhiên [8]. Những quy trình khoa học phức tạp này chứng minh rằng việc nhận diện đúng một loài cây độc họ Hoa tán vượt xa khả năng quan sát cảm quan thông thường của người tiêu dùng [1, 4].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi hái và ăn rau dại họ Hoa tán
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "cây có mùi thơm gia vị thì ăn được, còn cây độc sẽ có mùi hôi khó chịu". Nghiên cứu khoa học chỉ rõ các loài trong họ Hoa tán có thể chứa các hợp chất hóa học hoặc mùi thơm rất giống nhau giữa loài ăn được và loài có độc [1]. Mùi thơm của thảo mộc hoàn toàn không phải là bảo chứng cho độ an toàn [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc nấu chín, luộc, hoặc xào nấu có thể triệt tiêu hết độc tính của cây dại. Thực tế các ca ngộ độc nặng dẫn đến suy đa cơ quan và tử vong đã xảy ra ngay cả khi người bệnh ăn rau đã qua chế biến, nấu nướng kỹ càng [5, 8]. Việc xử lý nhiệt không loại bỏ được độc chất trong các loài thảo mộc có độc tính cao [6].
Hiểu lầm thứ ba là tin tưởng hoàn toàn vào mẹo dân gian truyền miệng hoặc các ứng dụng nhận diện hình ảnh trên điện thoại di động. Do hình thái cụm hoa tán, thân và lá của các loài này quá tương đồng, việc chẩn đoán dựa trên hình ảnh thông thường rất dễ sai lệch [6]. Nếu không có chuyên môn phân loại sâu, việc nhầm lẫn một cây cực độc với cần hôi là rủi ro hiện hữu [3, 5, 7].
Ai cần thận trọng tuyệt đối trước các loài thảo mộc dại?
Trẻ em là đối tượng cần được bảo vệ nghiêm ngặt nhất trước các loài cây độc [3]. Các bậc phụ huynh cần hướng dẫn trẻ tuyệt đối không tự ý ngắt hay nếm bất kỳ bộ phận nào của cây dại nếu không được người đáng tin cậy cung cấp [3].
Người dân có thói quen đi rừng, leo núi dã ngoại hoặc người cao tuổi thích tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ mọc hoang cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao [4]. Hầu hết các ca nhập viện vì nhầm lẫn cây độc đều bắt nguồn từ việc tự ý tìm kiếm thảo dược hoặc rau ăn mọc tự nhiên [4].
Những người mắc các bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn tiêu hóa khi vô tình tiếp xúc với độc chất từ thực vật họ Hoa tán sẽ đối mặt với diễn tiến bệnh nhanh hơn, nguy cơ suy đa tạng và tử vong cao hơn rất nhiều [5, 8].
Cách ứng xử và phòng ngừa nguy cơ ngộ độc trong đời sống
Người tiêu dùng chỉ nên mua và sử dụng cần hôi hoặc các loại rau gia vị họ Hoa tán có nguồn gốc canh tác rõ ràng, được nuôi trồng theo tiêu chuẩn nông nghiệp và mua tại các chợ, siêu thị uy tín. Tuyệt đối không tự ý hái bất kỳ loại cây nào có dạng hoa tán ngoài tự nhiên ven suối, bìa rừng để làm thực phẩm hoặc làm thuốc [1, 7].
Không trồng các loài cây có độc tính để làm cảnh trong khuôn viên gia đình có trẻ nhỏ [3]. Phòng khám, nhà ở cần loại bỏ hoàn toàn các loại cây có nguy cơ gây độc để đảm bảo an toàn môi trường sống [3].
Nếu nghi ngờ bản thân hoặc người nhà đã ăn phải thực vật có độc, cần liên hệ ngay với trung tâm chống độc hoặc cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn xử lý [3]. Việc xử trí can thiệp y tế càng sớm thì kết quả điều trị càng khả quan [3]. Khi đến bệnh viện, nếu có thể, hãy mang theo mẫu cây hoặc phần cây chưa chế biến để hỗ trợ nhân viên y tế nhận dạng danh tính thực vật nhanh nhất [5, 8].
Sự đa dạng của các loài thảo mộc tự nhiên đi kèm với nguy cơ rất lớn từ các loài có hình thái tương đồng nhưng chứa độc tố chết người [1, 6]. Người dân cần chấm dứt thói quen hái rau dại dựa trên kinh nghiệm truyền miệng, bởi ranh giới hình thái giữa cần hôi và cây độc họ Hoa tán là điều mà mắt thường không thể phân biệt an toàn [3, 7]. Hãy luôn thận trọng với những gì đưa vào cơ thể và tham vấn ý kiến chuyên môn y tế trước khi sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên làm thuốc hay món ăn.
