Nhãn đồ uống tăng lực: Ai không nên dùng dựa trên lượng caffeine?

Nước tăng lực bày bán phổ biến khắp nơi, từ tiệm tạp hóa đến siêu thị. Nhiều người trẻ coi đây là giải pháp nhanh để chống buồn ngủ khi ôn thi, làm việc hoặc chơi thể thao. Tuy nhiên, đọc bảng thành phần và hiểu rõ hàm lượng chất kích thích bên trong lon nước lại là điều không nhiều người chú ý.

Câu trả lời ngắn gọn: Trẻ em, thanh thiếu niên và những người có bệnh lý tim mạch, đặc biệt là người bị loạn nhịp tim, tuyệt đối không nên sử dụng nước tăng lực. Lượng caffeine đậm đặc cùng các hoạt chất đi kèm có thể nhanh chóng đẩy nhịp tim lên mức nguy hiểm, gây độc cấp tính và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Điều gì xảy ra trong cơ thể khi uống nước tăng lực?

Caffeine là thành phần hoạt tính chính trong phần lớn các loại nước tăng lực trên thị trường hiện nay ^[1]. Khi đi vào cơ thể, caffeine hoạt động như một chất kích thích thần kinh trung ương mạnh mẽ, kích thích tuyến thượng thận giải phóng hormone gây co mạch và tăng tốc độ đập của tim.

Bên cạnh caffeine, nước tăng lực thường chứa nhiều thành phần phối hợp khác như taurine, vitamin nhóm B (niacin, pyridoxine) và đường liều cao [3, 8]. Đáng lưu ý, hồ sơ độc tính và tính an toàn của các hoạt chất như taurine hay vitamin liều cao trong các công thức đồ uống này hiện vẫn chưa được xác định rõ ràng ^[1].

Khi caffeine liều cao kết hợp với các chất chưa rõ mức độ an toàn như taurine, chúng tạo thành một "phơi nhiễm mới lạ" đối với cơ thể người dùng ^[1]. Sự cộng hưởng này khiến tác động sinh học của nước tăng lực trở nên khó lường hơn rất nhiều so với caffeine đơn thuần từ trà hay cà phê tự nhiên ^[2]. Nồng độ chất kích thích tăng vọt trong máu có thể làm tăng huyết áp đột ngột, gây căng thẳng cực độ cho hệ thống mạch máu và cơ tim ^[1].

Nếu nạp lượng lớn caffeine trong thời gian ngắn, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái ngộ độc caffeine cấp tính. Tình trạng ngộ độc này có thể kích phát nhịp tim nhanh dữ dội, nôn mửa liên tục, kích hoạt các cơn loạn nhịp tim nghiêm trọng, co giật và thậm chí dẫn đến tử vong [3, 8].

Các nghiên cứu khoa học cảnh báo điều gì?

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành nhiều cuộc khảo sát nhằm đánh giá mức độ nguy hiểm của đồ uống tăng lực đối với các nhóm dân số dễ bị tổn thương ^[3].

Một báo cáo tổng quan y khoa công bố năm 2012 chỉ ra rằng việc tiêu thụ quá mức nước tăng lực gây ra ngộ độc caffeine cấp tính, dẫn tới nhịp tim nhanh, nôn mửa, loạn nhịp tim, co giật và tử vong ^[1]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng liều cao caffeine kết hợp cùng các thành phần chưa rõ độc tính như taurine đòi hỏi phải có các nghiên cứu khẩn cấp về độ an toàn trên trẻ em và thanh thiếu niên ^[1].

Đánh giá an toàn từ Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) từng kết luận hiện thiếu bằng chứng vững chắc để có thể đưa ra một ngưỡng tiêu thụ caffeine an toàn tuyệt đối cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên ^[3]. Trong khi đó, Cơ quan An toàn Thực phẩm, Môi trường và Lao động Pháp (ANSES) qua phân tích 212 trường hợp báo cáo từ năm 2008 đã kết luận: mối quan hệ nhân quả giữa việc dùng nước tăng lực và các triệu chứng bất lợi là "có khả năng" hoặc "rất có khả năng" xảy ra trong 25 trường hợp ^[3]. ANSES đã đưa ra khuyến nghị chính thức rằng các cá nhân thuộc nhóm nguy cơ cao, bao gồm trẻ em và thanh thiếu niên, nên tránh tiêu thụ nước tăng lực ^[3].

Năm 2010, Bộ Y tế Canada (Health Canada) đã thành lập một hội đồng chuyên gia để rà soát tính an toàn của nước tăng lực chứa caffeine trong chuỗi cung ứng thực phẩm ^[3]. Hội đồng này kết luận rằng mặc dù rủi ro tổng thể là thấp, các tín hiệu về biến cố bất lợi nghiêm trọng đã xuất hiện ^[3]. Bản tổng quan toàn diện năm 2017 về an toàn của caffeine cho biết thêm, các biến cố bất lợi nghiêm trọng được ghi nhận bao gồm các biến cố về tim mạch và ở mức độ thấp hơn là co giật ^[2].

Về mặt liều lượng hấp thụ, một ước tính dựa trên Khảo sát Dinh dưỡng Quốc gia Trẻ em năm 2002 tại New Zealand cho thấy: chỉ cần uống thêm một đơn vị bán lẻ nước tăng lực thông thường, ước tính có khoảng 70% trẻ em và 40% thanh thiếu niên sẽ vượt quá ngưỡng gây tác dụng phụ là 3 mg/kg thể trọng/ngày ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát trên học sinh từ 14 đến 17 tuổi tại các trường học ở Lubumbashi (Cộng hòa Dân chủ Congo) cho thấy thực trạng đáng báo động ^[4]. Có gần 1/10 học sinh (18/191 em) cho biết uống từ 2 đến 3 lon hoặc chai nước tăng lực mỗi ngày ^[4]. Tùy theo nhãn hiệu, lượng dùng này tương đương với lượng nạp caffeine từ 128,2 - 193,3 mg (nhãn Bora Boom), 102,6 - 153,9 mg (nhãn XXL), và đặc biệt lên tới 284,2 - 441,3 mg đối với nhãn Kung Fu ^[4].

Các con số ở mức cao hoàn toàn vượt qua mức trần khuyến nghị tiêu thụ caffeine hàng ngày (2,5 đến 3 mg/kg/ngày) cho trẻ em và thanh thiếu niên, dẫn đến nguy cơ cao xuất hiện hàng loạt triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa, đánh trống ngực và rối loạn giấc ngủ ^[4]. Cũng trong nghiên cứu năm 2021 này, khi phân tích 12 nhãn hiệu nước tăng lực tại phòng thí nghiệm, các chuyên gia phát hiện có 9 nhãn hiệu có nồng độ caffeine vượt quá Tiêu chuẩn Châu Âu về nồng độ caffeine trong nước tăng lực (150 mg/kg sản phẩm) ^[4].

Hiểm họa khi nhãn sản phẩm mập mờ hàm lượng

Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất của thị trường đồ uống tăng lực là sự thiếu minh bạch trên nhãn mác [1, 5]. Nghiên cứu năm 2017 ghi nhận tổng lượng caffeine chứa trong một số loại nước tăng lực có thể vượt quá 500 mg, con số này tương đương với 14 lon nước ngọt có gas thông thường hoặc 5 tách cà phê gộp lại ^[2]. Mức caffeine này đủ cao để gây độc tính nghiêm trọng ở trẻ em và người trẻ tuổi ^[2].

Tuy nhiên, hàm lượng caffeine thực tế lại thường không được ghi đầy đủ trên bao bì sản phẩm hoặc trên trang web của nhà sản xuất ^[2]. Nghiên cứu công bố năm 2021 tại Congo chỉ ra rằng nhãn hiệu Bora Boom hoàn toàn không có thông tin dinh dưỡng nào trên nhãn ^[4]. Các nghiên cứu tại Ả Rập Xê Út và Ai Cập từng ghi nhận hàm lượng caffeine thực tế trong một số loại nước tăng lực cao hơn con số công bố trên bao bì ^[4]. Ngược lại, tại Congo và Tây Ban Nha, nồng độ phân tích được trong phòng thí nghiệm (7,6 đến 29,4 mg/100 mL) lại thấp hơn số liệu in trên nhãn ^[4].

Sự thiếu nhất quán và khó xác định hàm lượng chất kích thích thực tế khiến người tiêu dùng hoàn toàn mất phương hướng, không thể tự kiểm soát liều lượng nạp vào cơ thể, từ đó làm gia tăng nguy cơ quá liều ^[2].

Những ai tuyệt đối nên tránh hoặc thận trọng tối đa?

Dựa trên các bằng chứng khoa học, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa nước tăng lực:

• Người có bệnh lý tim mạch, đặc biệt là loạn nhịp tim: Caffeine liều cao gây kích thích cơ tim, dẫn đến tim đập nhanh dữ dội và khởi phát các cơn loạn nhịp tim cấp tính [3, 8]. Các biến cố tim mạch bất lợi nghiêm trọng đã được các cơ quan y tế ghi nhận ^[2].
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo nước tăng lực không phù hợp với trẻ em, thanh thiếu niên và không bao giờ nên sử dụng ^[2]. Do thể trọng nhỏ và hệ thần kinh đang phát triển, trẻ rất dễ vượt qua ngưỡng an toàn (2,5 - 3 mg/kg/ngày), dẫn đến đánh trống ngực, buồn nôn, co giật và rối loạn giấc ngủ [3, 4].
• Người có tiền sử rối loạn tâm thần: Việc nạp caffeine liều cao có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý tâm thần sẵn có ^[1].

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm tai hại nhất hiện nay là việc coi nước tăng lực như một loại nước giải khát bù khoáng trong thể thao [1, 2]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Pháp (ANSES) đã khuyến cáo rõ ràng rằng không nên tiêu thụ nước tăng lực trong lúc đang tập thể dục ^[3]. Việc tim đang vận động cường độ cao lại bị kích thích thêm bởi caffeine liều lượng lớn sẽ đẩy hệ tuần hoàn vào tình trạng quá tải nghiêm trọng.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước tăng lực chỉ là nước ngọt thông thường, uống bao nhiêu cũng không sao. Một khảo sát năm 2017 trên 833 thanh thiếu niên Hàn Quốc cho thấy những người dùng nước tăng lực có xu hướng nhận thức mức độ nghiêm trọng và khả năng xảy ra rủi ro thấp hơn người không dùng ^[5]. Dữ liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) cho thấy những thanh thiếu niên uống nước tăng lực hơn một lần mỗi tuần có khả năng coi đồ uống này là an toàn cao gấp 7,7 lần so với người không dùng ^[5].

Hiểu lầm thứ ba là việc pha nước tăng lực với rượu bia để tạo cảm giác hưng phấn trong các buổi tiệc tùng. Nghiên cứu năm 2021 cho thấy có tới 14% học sinh (chủ yếu là nam giới từ 14-17 tuổi) tham gia khảo sát thừa nhận từng pha trộn nước tăng lực với đồ uống có cồn ^[4]. Việc kết hợp caffeine và ethanol làm gia tăng các hành vi liều lĩnh, suy giảm khả năng lái xe, gây hại cho thanh thiếu niên và làm tăng nguy cơ lạm dụng các chất bất hợp pháp khác [3, 8]. Caffeine làm giảm cảm giác say xỉn chủ quan nhưng không làm giảm tác động ức chế của cồn, khiến người uống bị tỉnh táo giả tạo, dẫn tới xu hướng tiếp tục uống nhiều rượu hơn ^[6].

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình

Để phòng ngừa các rủi ro đáng tiếc liên quan đến tim mạch và ngộ độc hoạt chất, người tiêu dùng cần chủ động thực hiện các nguyên tắc sau:

• Đọc kỹ nhãn cảnh báo: Khi chọn mua bất kỳ đồ uống đóng lon nào, hãy tìm dòng thông tin về caffeine. Cần lưu ý rằng tổng lượng caffeine có thể được tính theo 100ml hoặc tính theo cả lon/chai lớn.
• Không vượt ngưỡng an toàn: Đối với thanh thiếu niên, mức nạp caffeine từ mọi nguồn không được vượt quá 2,5 đến 3 mg cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày ^[4]. Nếu một lon nước tăng lực chứa tới 150 - 500 mg caffeine, nó đã vượt ngưỡng cho phép của cả một ngày đối với người trẻ [4, 5].
• Tuyệt đối không pha trộn: Không bao giờ pha nước tăng lực chung với rượu, bia hoặc các chất kích thích khác [2, 3].
• Không dùng khi vận động mạnh: Tránh uống nước tăng lực trước, trong và ngay sau khi tập luyện thể dục thể thao cường độ cao ^[3]. Thay vào đó, hãy bù nước bằng nước lọc hoặc dung dịch điện giải tiêu chuẩn.
• Lắng nghe cơ thể: Khi xuất hiện các triệu chứng như bồn chồn, buồn nôn, tim đập thình thịch, đánh trống ngực hoặc run tay chân sau khi uống, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế nếu tình trạng không thuyên giảm [3, 4].

Nước tăng lực không phải là nguồn bổ sung năng lượng tự nhiên mà là hỗn hợp chứa chất kích thích liều cao. Đối với thanh thiếu niên và những người có bất kỳ vấn đề nào về nhịp tim, việc tránh xa hoàn toàn loại đồ uống này là biện pháp an toàn nhất để bảo vệ trái tim. Để duy trì sự tỉnh táo và sức bền thể lực lâu dài, chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và uống đủ nước lọc vẫn luôn là nền tảng bền vững nhất.