Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại nước ép thảo mộc tự nhiên hoặc dịch chiết thực vật để tăng cường sức khỏe tim mạch song song với thuốc kê đơn. Trong đó, các chế phẩm từ cây nhàu (tên khoa học là Morinda citrifolia) thường được truyền tai như phương thuốc tự nhiên hỗ trợ huyết áp. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tim mạch có thực sự an toàn hay tiềm ẩn những rủi ro ít người ngờ tới?

Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy thảo dược nói chung và chiết xuất từ chi nhàu (Morinda) nói riêng có khả năng tương tác với thuốc điều trị qua nhiều cơ chế chuyển hóa phức tạp [1]. Do đó, người bệnh tim mạch tuyệt đối không nên tùy tiện dùng chung thảo dược này với thuốc huyết áp hay thuốc lợi tiểu mà không có chỉ định từ bác sĩ.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về thảo dược tim mạch

Tăng huyết áp và các bệnh lý tim mạch mạn tính là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên toàn cầu [2]. Thực tế ghi nhận số lượng người bệnh tìm đến các giải pháp bổ trợ từ thảo mộc ngày càng gia tăng [2]. Rất nhiều bệnh nhân mang tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ" nên tự ý uống nước ép hoặc dịch chiết thảo dược trong thời gian dùng thuốc tây.

Dù vậy, việc dùng đồng thời thuốc điều trị và các chế phẩm từ cây thuốc là vấn đề an toàn đáng lo ngại [3]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên hoàn toàn có thể can thiệp vào quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc, làm thay đổi hiệu lực điều trị hoặc gia tăng độc tính nghiêm trọng [3].

Cơ chế tương tác thảo dược - thuốc xảy ra thế nào?

Tương tác giữa thảo mộc và thuốc quy ước diễn ra qua hai cơ chế chính: dược động học và dược lực học [3]. Tương tác dược động học dẫn đến việc thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, thường xuất phát từ việc kích thích hoặc ức chế các enzym chuyển hóa tại gan và ruột (đặc biệt là hệ enzym Cytochrome P450) hoặc các protein vận chuyển thuốc như P-glycoprotein [3].

Ở góc độ dược lực học, các hợp chất trong thảo mộc có thể tác động trực tiếp lên cùng thụ thể hoặc cơ quan đích giống như thuốc điều trị [3]. Khi đó, thảo mộc có thể làm tăng cường quá mức tác dụng của thuốc hạ áp gây tụt huyết áp đột ngột, hoặc ngược lại làm giảm nồng độ thuốc xuống dưới ngưỡng điều trị [1, 3]. Các thay đổi sinh lý do tuổi tác, tình trạng dinh dưỡng cũng làm tăng nguy cơ gặp tương tác này [1].

Bằng chứng khoa học về chi nhàu (Morinda)

Đối với chi thực vật Morinda (nhàu), các nghiên cứu tổng quan đã ghi nhận rủi ro tương tác làm suy giảm nồng độ thuốc trong máu [1]. Cụ thể, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 trên cơ sở dữ liệu Medline (qua PubMed) về tương tác thảo dược đã chỉ ra rằng dịch chiết cây nhàu (Morinda citrifolia) khi dùng phối hợp có thể làm nồng độ thuốc trong máu giảm xuống mức dưới ngưỡng điều trị (sub-therapeutic levels) [1].

Dù nghiên cứu này tập trung vào nồng độ của thuốc chống co giật (phenytoin), kết quả chứng minh rõ ràng dịch chiết nhàu có khả năng làm biến đổi mạnh mẽ sinh khả dụng và độ thanh thải của các hoạt chất qua gan [1]. Sự sụt giảm nồng độ hoạt chất dưới ngưỡng tác dụng là nguy cơ lớn đối với các thuốc điều trị đòi hỏi kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt, bao gồm cả các nhóm thuốc tim mạch. Cần lưu ý thêm rằng, các dữ liệu dược tính khác trên chi này, chẳng hạn nghiên cứu năm 2014 của Morinda officinalis, chủ yếu là thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) trên tổn thương DNA tinh trùng bởi H2O2, chưa đại diện cho các tác động an toàn toàn diện trên tim mạch người [4].

Bằng chứng thực tế về tương tác thảo mộc và thuốc huyết áp

Rủi ro dùng chung thảo dược và thuốc huyết áp không phải suy đoán lý thuyết mà đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng:

Thứ nhất, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2013 tại các phòng khám đa khoa ở Na Uy đã xác định 255 cặp phối hợp giữa thuốc thông thường và thảo mộc, trong đó có 18 cặp tiềm ẩn tương tác nguy cơ lâm sàng [5]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng nhóm thuốc hạ áp và thuốc lợi tiểu là những nhóm có số lượng phối hợp với thảo dược lớn nhất, cảnh báo việc dùng đồng thời thảo dược với thuốc tim mạch cần phải được hạn chế hoặc giám sát chặt chẽ tác dụng phụ [5].

Thứ hai, một phân tích tổng hợp đăng tải năm 2024 bao gồm 25 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với 1.996 người tham gia tại 14 quốc gia cho thấy việc bổ sung thảo dược cùng thuốc hạ áp có làm giảm huyết áp tâm thu (SMD = 0,81; khoảng tin cậy 95%: 0,14 - 1,47; p < 0,02) [2]. Điều này chứng minh nhiều thảo mộc làm tăng tác dụng hạ áp của thuốc [2]. Tác động hiệp đồng này nếu không được kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp quá mức [3].

Thứ ba, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột tăng huyết áp (gây bởi L-NAME) và tế bào nuôi cấy in vitro đã chứng minh dịch chiết thảo dược có thể ức chế hoạt tính enzym CYP1A2 (6,12%) và CYP2B6 (2,7%), làm tăng thời gian bán thải, nồng độ tối đa trong máu (Cmax), diện tích dưới đường cong (AUC) và sinh khả dụng tương đối của thuốc huyết áp nhóm ức chế thụ thể losartan [6]. Các thay đổi dược động học này khiến nồng độ thuốc hạ áp tích tụ cao hơn trong cơ thể [6].

Khoảng trống dữ liệu đối với dịch chiết nhàu nước

Mặc dù việc sử dụng thảo dược kết hợp thuốc tim mạch rất phổ biến, dữ liệu chuyên biệt về dịch chiết "nhàu nước" trên nhóm bệnh nhân dùng thuốc lợi tiểu giữ kali hay các phân nhóm thuốc hạ áp cụ thể vẫn còn giới hạn. Chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá tương tác riêng giữa dịch chiết nhàu nước với thuốc lợi tiểu giữ kali trong các trích đoạn dữ liệu hiện có; các bằng chứng hiện thời chỉ ra cây nhàu (Morinda citrifolia) làm giảm nồng độ thuốc qua chuyển hóa [1], trong khi các nghiên cứu mô hình tính toán (in silico) và lâm sàng tổng quát ghi nhận khả năng thảo dược ảnh hưởng đào thải qua thận ở nhóm thuốc lợi tiểu và chuyển hóa thuốc huyết áp [2, 4].

Ngoài ra, các nghiên cứu cũng lưu ý rằng kết quả ức chế enzym trên mô hình ống nghiệm không phải lúc nào cũng dẫn đến biến đổi lâm sàng đáng kể trên người [7]. Điển hình như một nghiên cứu can thiệp trên 11 người bệnh dùng 1,85 g bột lá thảo dược mỗi ngày trong 14 ngày cho thấy tỷ số trung bình hình học (GMR) về diện tích dưới đường cong của thuốc chỉ là 1,07 (KTC 90%: 1,00 - 1,14), tức không làm thay đổi đáng kể dược động học của thuốc trên thực tế dù trước đó có ghi nhận ức chế enzym in vitro [7]. Vì vậy, việc đánh giá tác động của nhàu nước đòi hỏi sự theo dõi thận trọng trên từng cá thể thay vì tự ý suy diễn an toàn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc trị bệnh

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng nước thảo mộc hay dịch chiết tự nhiên có thể dùng tùy tiện bao nhiêu cũng được, hoặc dùng càng nhiều càng giúp kiểm soát huyết áp tốt hơn. Đây là quan niệm sai lầm.

Nghiên cứu chỉ ra rằng liều lượng và đường dùng của thảo dược có vai trò quyết định mức độ nguy cơ tương tác [5]. Một thảo dược dùng tại chỗ ngoài da có thể ít nguy cơ, nhưng khi bào chế dạng dịch chiết hoặc nước ép uống liều lớn mỗi ngày sẽ đẩy nguy cơ tương tác bất lợi lên mức rất cao [5]. Thêm vào đó, việc thảo dược làm tăng hoạt lực của thuốc hạ áp có thể gây nguy hiểm cho người bệnh nếu không được bác sĩ theo dõi huyết áp định kỳ để điều chỉnh liều [3, 6].

Ai nên thận trọng?

Dựa trên các cảnh báo từ nghiên cứu lâm sàng, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người cao tuổi: Nhóm nghiên cứu tại Na Uy và Barbados đều nhấn mạnh người cao tuổi mắc bệnh mạn tính là đối tượng thường dùng đồng thời nhiều loại thuốc và thảo dược nhất, do đó đối mặt với nguy cơ biến cố bất lợi cao nhất [2, 4]. Khuyến cáo y khoa chỉ ra việc dùng chung này cần phải được hạn chế hoặc giám sát y tế chặt chẽ [5].
  • Người đang dùng thuốc kiểm soát huyết áp: Bệnh nhân đang sử dụng các nhóm thuốc hạ áp như ức chế men chuyển, ức chế thụ thể, chẹn kênh canxi hay thuốc lợi tiểu có nguy cơ bị biến động huyết áp khó lường hoặc ảnh hưởng bài tiết thận khi dùng thêm thảo mộc [2, 4].
  • Người bệnh có bệnh lý mạn tính nền: Các biến đổi sinh lý sẵn có làm thay đổi dược động học của thuốc, khiến cơ thể nhạy cảm hơn trước các tương tác thảo dược [1].

Cách tiếp cận và áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hạn chế tối đa rủi ro tương tác thuốc, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Chỉ dùng lượng vừa phải: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại dịch chiết, nước ép thảo mộc đậm đặc với lượng lớn liên tục mỗi ngày [5].
  • Minh bạch thông tin với nhân viên y tế: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ biết tất cả các loại thảo dược, dịch chiết cây cỏ hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng kèm [1, 4].
  • Không tự ý ngưng hoặc chỉnh liều thuốc: Thuốc điều trị tim mạch và huyết áp cần được duy trì theo đơn; không thay thế thuốc kê đơn bằng nước lá hay dịch chiết thảo mộc [5].
  • Theo dõi triệu chứng bất thường: Nếu xuất hiện các dấu hiệu tụt huyết áp quá mức, mệt mỏi, choáng váng khi sử dụng thêm thảo mộc, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra [3].

Các loại dịch chiết tự nhiên như nhàu nước có thể chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính, nhưng việc phối hợp với thuốc điều trị tim mạch luôn tiềm ẩn rủi ro làm thay đổi nồng độ và tác dụng của thuốc [1, 3]. Để đảm bảo an toàn tính mạng, người bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào và duy trì lối sống lành mạnh kết hợp chế độ ăn uống cân bằng.