Băn khoăn về vị thuốc dân gian trong thai kỳ
Quả nhàu và các sản phẩm từ cây thuộc chi Nhàu (Morinda) từ lâu đã trở thành một vị thuốc dân gian quen tộc ở nhiều vùng nhiệt đới. Người dân thường dùng quả ngâm, nước ép hoặc dịch sắc để bồi bổ sức khỏe, hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm đau nhức. Tuy nhiên, khi phụ nữ mang thai, chế độ ăn uống và việc dùng thảo dược cần được cân nhắc cẩn trọng tuyệt đối để bảo vệ sức khỏe của mẹ và bé.
Nhiều thai phụ thắc mắc liệu việc uống nước ép nhàu hoặc dùng các dịch chiết từ thảo dược này có thực sự an toàn hay không. Nhiều lời đồn cho rằng đây là sản phẩm thảo dược hoàn toàn lành tính nên mẹ bầu có thể yên tâm bồi dưỡng. Thực tế, giới chuyên môn luôn cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn từ các hoạt chất sinh học tự nhiên đối với hoạt động co thấu của tử cung cũng như sự phát triển của phôi thai.
Thai phụ có nên dùng nhàu nước hay không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý dùng. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người mang thai hiện nay gần như chưa có, nhưng các bằng chứng tiền lâm sàng trên mô hình động vật đã ghi nhận tác động bất lợi đến xương thai nhi và làm thay đổi hoạt động co bóp của cơ tử cung.
Cơ chế kiểm soát co bóp tử cung và rủi ro từ thảo dược
Trong suốt thai kỳ bình thường, sự cân bằng giữa co bóp và thư giãn tử cung được kiểm soát vô cùng chặt chẽ để duy trì thai đủ tháng [1]. Việc giữ cho tử cung ở trạng thái yên lặng (quiescent relaxed state) là yếu tố mang tính sống còn, bởi bất kỳ sự rối loạn nào trong hệ thống điều hòa này cũng có thể kích hoạt các cơn co bóp bất thường, dẫn đến sinh non hoặc sảy thai [1].
Hoạt động co thắt bất thường của cơ tử cung là nguyên nhân chính gây sinh non, khó sinh, đờ tử cung, băng huyết sau sinh và làm tăng tỷ lệ bệnh tật, tử vong ở sản phụ [2]. Vì vậy, bất kỳ hoạt chất bên ngoài nào có khả năng can thiệp trực tiếp vào trương lực cơ trơn tử cung đều bị xếp vào nhóm nguy cơ cao.
Khi các hợp chất tự nhiên đưa vào cơ thể làm thay đổi sự nhạy cảm của thụ thể hoặc ức chế hay kích thích co thắt cơ học ngoài thời điểm sinh nở tự nhiên, quá trình bảo vệ thai nhi sẽ bị gián đoạn. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược chưa rõ cơ chế hoạt động chi tiết có thể phá vỡ trạng thái cân bằng sinh lý này.
Nghiên cứu trên cơ tử cung cô lập nói gì?
Nghiên cứu công bố năm 2007 đã đánh giá tác động của dịch chiết cây họ nhàu Morinda lucida lên cơ trơn tử cung cô lập của chuột mang thai và không mang thai [3]. Trong thử nghiệm này, các dải cơ trơn tử cung của chuột được ngâm trong buồng mô chứa dung dịch De Jalon và sục hỗn hợp khí 95% O2 - 5% CO2 [3]. Hoạt động co bóp đẳng trường được ghi nhận bằng đầu dò lực gắn với máy ghi đa năng Grass 7D [3].
Các nhà nghiên cứu nhận thấy chất kích thích oxytocin làm tăng đáp ứng co bóp ở cả cơ tử cung chuột mang thai và không mang thai [3]. Khi đưa dịch chiết Morinda lucida vào với nồng độ từ 0,015 đến 1,5 mg/ml, dịch chiết gây giãn cơ trơn tử cung ở mọi liều lượng thử nghiệm [3]. Đáng chú ý, ở nồng độ 1,5 mg/ml, dịch chiết này đã phong bế hoàn toàn các cơn co bóp tự nhiên của dải cơ tử cung [3].
Bên cạnh đó, dịch chiết cũng ngăn chặn các đáp ứng co bóp gây ra bởi oxytocin và acetylcholine [3]. Khi ủ mô cùng với chất ức chế L-NAME, tác dụng làm giãn cơ của dịch chiết thậm chí còn gia tăng nhẹ, cho thấy cơ chế tác động này không phụ thuộc vào men tổng hợp nitric oxide [3]. Mặc dù nghiên cứu này cho thấy tác động giảm co bóp thay vì kích thích, việc một hoạt chất từ chiết xuất thực vật có khả năng ức chế hoặc can thiệp mạnh mẽ vào sự co bóp cơ học của tử cung là một tín hiệu cần hết sức cẩn trọng [3].
Nguy cơ độc tính phát triển và chậm cốt hóa xương ở thai nhi
Không chỉ ảnh hưởng đến cơ trơn, hoạt chất từ cây nhàu còn bộc lộ nguy cơ trực tiếp lên sự tạo xương của thai nhi. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá độc tính phát triển của dịch chiết nước từ quả nhàu (Morinda citrifolia) và sản phẩm nước ép thương mại trên chuột cống trắng mang thai giống Wistar [4].
Chuột mang thai được cho uống dịch chiết nước ở các mức liều 7, 30 và 300 mg/kg thể trọng, hoặc uống nước ép nhàu ở các liều 0,4; 2 và 20 mL/kg thể trọng trong giai đoạn phát triển cơ quan từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [4]. Đến ngày thứ 20, các nhà khoa học mổ lấy thai để đánh giá các chỉ số sinh sản, trọng lượng và dị tật xương thai nhi thông qua phương pháp nhuộm Alizarin red [4].
Kết quả cho thấy cả dịch chiết lẫn nước ép quả nhàu không gây độc tính rõ rệt trên chuột mẹ ở các liều thử nghiệm [4]. Tuy nhiên, ở các bào thai, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận tình trạng chậm cốt hóa xương [4]. Dị tật xương xảy ra ở hộp sọ, cột sống, xương sườn, chi trước, chi sau và xương ức [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc tiếp xúc với dịch chiết nước hoặc nước ép nhàu trong giai đoạn hình thành cơ quan có thể gây tác động bất lợi đến sự phát triển bình thường của thai, và cần nghiên cứu kỹ lưỡng trước khi dùng cho phụ nữ mang thai [4].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Hiện tại, giới y khoa chưa có các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng hoặc dữ liệu lâm sàng tin cậy trên phụ nữ mang thai về độ an toàn của quả nhàu và các chế phẩm chiết xuất [4]. Các rào cản đạo đức và an toàn cho người mẹ khiến việc thử nghiệm thuốc hoặc thảo dược trên thai phụ luôn bị hạn chế nghiêm ngặt [2]. Do đó, hầu hết hiểu biết hiện nay đều dựa trên nghiên cứu mô hình động vật như chuột gặm nhấm hoặc mô cô lập [1, 2, 3].
Tuy nhiên, có sự khác biệt sinh học lớn giữa người và loài gặm nhấm trong cấu trúc thai kỳ [2]. Con người thường có thai kỳ 40 tuần, sinh một đến hai con và có tử cung dạng quả lê [2]. Ngược lại, các loài gặm nhấm như chuột cống hay chuột nhắt có thai kỳ ngắn hơn, số con mỗi lứa đông hơn và tử cung dạng hai sừng với nhiều vị trí làm tổ [2].
Chính vì sự khác biệt về mặt cấu trúc và sinh lý này, kết quả từ các nghiên cứu trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể con người [2]. Dù vậy, các bằng chứng tiền lâm sàng cảnh báo về tác động chậm phát triển xương và rối loạn trương lực cơ vẫn là căn cứ vững chắc để giới chuyên môn đưa ra khuyến cáo thận trọng [1, 3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nhàu nước
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn an toàn 100%". Nhiều người cho rằng nước quả ép dân dã hoặc nước sắc từ thảo mộc thu hái tự nhiên không chứa hóa chất tổng hợp nên không thể gây hại cho thai nhi. Đây là suy nghĩ sai lầm, bởi cây cỏ chứa hàng trăm hợp chất hóa học tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh.
Một hiểu lầm khác là nếu thảo dược không làm người mẹ ngộ độc hay khó chịu thì thai nhi cũng an toàn. Nghiên cứu năm 2010 đã chứng minh chuột mẹ hoàn toàn không có biểu hiện ngộ độc ở các liều thử nghiệm, nhưng phôi thai bên trong lại bị chậm quá trình cốt hóa xương [4]. Độc tính trên thai nhi có thể diễn ra thầm lặng mà người mẹ không hề hay biết [4].
Nhiều người cũng tin rằng dùng một lượng nhỏ như thực phẩm nêm nếm hoặc thức uống thanh nhiệt hằng ngày sẽ không sao. Trong thực tế, nồng độ hoạt chất trong các chế phẩm thảo dược tự phát, nước ngâm ủ truyền thống rất khó kiểm soát và biến động theo từng đợt hái, nguồn gốc và cách điều chế.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu thai kỳ (thời kỳ tạo phôi và hình thành các cơ quan), là đối tượng tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất, nước ép hoặc dược liệu từ quả nhàu [4]. Giai đoạn này phôi thai đặc biệt nhạy cảm với các chất gây biến đổi phát triển xương [4].
Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc có bất thường về cơn co bóp tử cung cần tránh xa các sản phẩm này. Hoạt chất làm thay đổi trương lực co bóp cơ trơn có thể gây thêm các biến cố bất lợi cho việc duy trì thai [1, 2].
Bên cạnh đó, phụ nữ chuẩn bị mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú cũng nên cẩn trọng, bởi dữ liệu khoa học về độ an toàn và sự bài tiết của các hoạt chất chiết xuất từ chi Nhàu qua sữa mẹ hiện vẫn chưa đầy đủ.
Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng
Trong sinh hoạt đời thường, nếu bạn đang mang thai, cách tiếp cận an toàn nhất là loại bỏ hoàn toàn các loại nước ép nhàu đóng chai, thảo dược ngâm rượu quả nhàu hoặc các bài thuốc sắc truyền thống ra khỏi thực đơn. Không nên nghe theo lời mách bảo về công dụng bồi bổ hay giải độc thai kỳ từ cây nhàu.
Nếu vô tình đã sử dụng các sản phẩm từ nhàu nước trước khi biết mình có thai hoặc trong thai kỳ, mẹ bầu không nên quá hoảng sợ nhưng cần ngừng dùng ngay lập tức. Hãy mang theo thông tin sản phẩm hoặc mẫu thảo dược đã dùng để tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trong các đợt khám thai định kỳ nhằm theo dõi chặt chẽ sự phát triển cấu trúc xương và các chỉ số hình thái học của thai nhi qua siêu âm.
Nhàu nước và các cây cùng chi mang lại nhiều giá trị dược liệu trong y học cổ truyền, nhưng thai kỳ là giai đoạn đòi hỏi tiêu chuẩn an toàn cao nhất. Việc giữ gìn sức khỏe thai sản dựa trên lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào là lựa chọn khôn ngoan nhất để bảo vệ mẹ và bé.
