Nhiều người lớn tuổi tại Việt Nam khi gặp phải các cơn đau lưng mạn tính thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng thay vì thăm khám y tế. Trong đó, việc hái quả hoặc rễ cây nhàu, ngâm rượu hoặc sắc lấy nước uống liên tục từ tháng này qua tháng khác đã trở thành một thói quen rất phổ biến ở nhiều gia đình. Tuy nhiên, việc xem nước sắc quả nhàu như một loại thần dược uống vô tội vạ để dứt điểm cơn đau lưng là một ngộ nhận tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn theo bằng chứng y học hiện nay: Việc tự ý uống nước hoặc rượu nhàu nước dài ngày mà không kiểm soát liều lượng để trị đau lưng là SAI lầm nguy hiểm. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc uống dịch chiết quả nhàu kéo dài có thể chữa khỏi bệnh đau lưng, trong khi các thử nghiệm độc tính đã ghi nhận nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng nếu lạm dụng đường uống liên tục trong thời gian dài [1].
Thói quen truyền miệng và những lầm tưởng về cây nhàu
Trong đời sống thường ngày, đau lưng thường do nhiều nguyên nhân khác nhau như thoái hóa cột sống, thoát vị đĩa đệm, căng cơ hoặc bệnh lý xương khớp toàn thân gây ra. Thay vì đi khám để tìm nguyên nhân gốc rễ, người bệnh rất dễ tin vào những lời mách nước rằng cây nhàu "rất lành tính", uống thay trà hàng ngày vừa thanh nhiệt vừa trừ dứt đau lưng nhức mỏi. Tâm lý chuộng cây cỏ quanh nhà khiến không ít người tự ý hái quả nhàu phơi khô, nấu nước đặc hoặc ngâm rượu nồng độ cao để uống liên tục suốt nhiều tháng ròng.
Sở dĩ cây nhàu được dân gian ưa chuộng là bởi cảm giác thư giãn nhẹ hoặc giảm mỏi tức thời sau khi dùng. Tuy nhiên, việc nhầm lẫn giữa tác dụng hỗ trợ sinh học tạm thời với khả năng điều trị dứt điểm căn nguyên bệnh cột sống là một sai sót lớn. Càng nguy hại hơn khi người dùng tự ý tăng lượng quả sắc mỗi ngày với mong muốn mau khỏi bệnh, bất chấp việc cơ thể phải chuyển hóa một lượng lớn các hợp chất phức tạp chưa qua tinh chế.
Các chuyên gia y tế luôn nhấn mạnh rằng thảo mộc thiên nhiên không đồng nghĩa với việc vô hại. Việc đưa một lượng lớn dịch chiết thực vật thô vào cơ thể liên tục sẽ tạo áp lực đào thải khổng lồ lên gan và thận, hai cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa chính của con người.
Thành phần sinh học của nhàu nước: Tác dụng và nguy cơ tiềm ẩn
Xét về mặt hóa thực vật học, chiết xuất từ lá và quả nhàu (Morinda citrifolia) chứa đựng nhiều nhóm hợp chất sinh học phong phú [2]. Nghiên cứu hóa học hiện đại đã ghi nhận sự hiện diện của phytosterol, các axit béo, este methyl, scopoletin, hydrocacbon, alcol và terpen trong các bộ phận của cây nhàu [2]. Ngoài ra, các phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao còn định lượng được nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên thuộc nhóm flavonoid và polyphenol như catechin, rutin và quercetin đạt tiêu chuẩn quốc tế [2].
Trong các thử nghiệm trong ống nghiệm, chiết xuất quả và lá nhàu cho thấy hoạt tính chống oxy hóa cao với chỉ số bắt gốc tự do DPPH đạt mức nồng độ ức chế một nửa (EC50) vào khoảng 300 microgam/ml [2]. Dù các chiết xuất này không gây đột biến gen, chúng lại thể hiện độc tính tế bào (cytotoxicity) [2]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong quả nhàu có hoạt tính sinh học rất mạnh và cần được sử dụng thận trọng trong các ứng dụng dinh dưỡng hay trị liệu thay vì dùng bừa bãi [2].
Bên cạnh đó, trong tự nhiên, thành phần quả nhàu còn được ghi nhận chứa các axit béo chuỗi trung bình mang tính độc đối với một số loài sinh vật [3]. Cụ thể, các thử nghiệm sinh học cho thấy các axit béo trong quả nhàu có khả năng gây chết phôi của loài ruồi giấm Drosophila mauritiana khi loài này đẻ trứng lên quả [3]. Sự xuất hiện của các chất có hoạt tính mạnh trong hạt và vỏ quả chính là yếu tố đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng khi tự chế biến tại nhà [1].
Nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng khi dùng dài ngày
Nhiều người vẫn tin rằng uống nước sắc từ cây cỏ càng lâu thì càng bổ mà không hề hay biết về nguy cơ độc tính mạn tính tích tụ trong cơ thể. Một nghiên cứu độc tính mạn kéo dài 6 tháng trên chuột cái sử dụng chiết xuất nước từ quả và lá cây nhàu (Morinda citrifolia) đã đưa ra lời cảnh báo rất rõ ràng [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả nhàu ở liều cao tương đương 2 mg/ml nước uống đã gây ra độc tính mạn tính trên gan của động vật thí nghiệm [1].
Độc tính này được minh chứng qua sự hoại tử mô tế bào gan, suy giảm chiều dài của gan, làm sụt giảm nồng độ albumin và làm tăng mạnh chỉ số men gan AST (aspartate aminotransferase), một chỉ dấu kinh điển của tổn thương tế bào gan [1]. Đáng chú ý, động vật bị tổn thương gan xuất hiện các biểu hiện suy sụp sức khỏe như giảm vận động, chải chuốt lông quá mức, mắt trũng sâu, tư thế khom lưng và dẫn tới tỷ lệ tử vong lên đến 40% chỉ trong vòng 3 tháng đầu nghiên cứu [1].
Các nhà khoa học giải thích rằng tác động hủy hoại gan của dịch chiết quả nhàu có thể xuất phát từ các anthraquinone tồn tại bên trong hạt và vỏ quả [1]. Nhóm chất này có khả năng kích nạp enzyme quinone reductase cực mạnh, với hoạt tính được ghi nhận gấp 40 lần so với l-sulforaphane [1]. Nghiên cứu độc tính trên động vật này đã củng cố mối liên hệ với 6 trường hợp bệnh nhân bị tổn thương gan cấp và mạn từng được y văn thế giới ghi nhận trước đó có liên quan mật thiết đến việc uống nước ép quả nhàu kéo dài [1].
Trái ngược với dịch chiết quả, cả hai liều thử nghiệm của chiết xuất lá nhàu trong nghiên cứu kéo dài 6 tháng này lại không gây ra độc tính có thể quan sát được trên động vật [1]. Dù vậy, việc người dân tự ý đun sắc quả nhàu nguyên hạt, nguyên vỏ để uống liên tục nhiều tháng chẳng khác nào tự đưa một lượng độc chất anthraquinone tiềm tàng vào cơ thể mà không hề hay biết [1].
Phân biệt các nghiên cứu trên chi Morinda và giới hạn dữ liệu
Trong chi thực vật Morinda, ngoài cây nhàu Morinda citrifolia, một số loài họ hàng khác cũng từng được đánh giá độc tính để so sánh mức độ an toàn [4]. Điển hình như một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống trắng Wistar albino nhằm đánh giá chiết xuất lá cây Morinda lucida, một loại thảo mộc thường được người dân Nam Nigeria uống để trị sốt rét [4]. Thử nghiệm độc tính cấp tính qua đường uống cho thấy dịch chiết lá cây này không gây tử vong ngay cả ở liều rất cao lên tới 6400 mg/kg trọng lượng cơ thể [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu dùng chiết xuất lá Morinda lucida liên tục trong 42 ngày trên chuột cống trắng cũng không ghi nhận tác động độc hại nào đối với các chỉ số chức năng gan và thận [4]. Mặc dù kết quả trên cho thấy tiềm năng nghiên cứu sâu hơn về lá của một số loài thuộc chi Morinda, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng đây mới chỉ là cơ sở để tiến tới thử nghiệm lâm sàng trên người [4]. Tuyệt đối không thể đánh đồng mức độ an toàn của lá loài này với việc sử dụng quả nhàu nước (Morinda citrifolia) dài ngày [1, 2].
Hơn nữa, người bệnh cần nhìn nhận thẳng thắn vào giới hạn của các dữ liệu khoa học hiện hành. Các bằng chứng về độc tính gan của quả nhàu đã được xác nhận thực nghiệm trên động vật và các ca lâm sàng riêng lẻ [1]. Trong khi đó, tác dụng giảm đau nhức xương khớp hay chữa dứt điểm đau lưng của quả nhàu vẫn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn nào trên người chứng minh. Uống một thứ nước sắc chưa rõ hiệu quả điều trị nhưng đã rõ nguy cơ độc gan dài ngày rõ ràng là một sự đánh đổi nguy hiểm cho sức khỏe [1].
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý sử dụng thảo dược
Một thực tế đáng báo động là có tới khoảng 80% dân số trên thế giới dựa vào các chế phẩm từ thực vật để chăm sóc nhu cầu sức khỏe ban đầu [4]. Người dân thường mặc định rằng các loại cây cỏ, gia vị tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối và lành tính hơn thuốc Tây y [4]. Lối suy nghĩ này khiến cộng đồng và thậm chí cả một số người hành nghề y học cổ truyền chủ quan, không nhận diện được độc tính tiềm ẩn bên trong thảo mộc [4].
Nhiều người bệnh không nhận thức được điểm tương đồng cơ bản giữa thảo dược và thuốc tân dược: thảo mộc cũng được cấu tạo từ các hóa chất có hoạt tính sinh học, và một số hoạt chất trong đó hoàn toàn có thể gây độc cho cơ thể [4]. Gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận và chuyển hóa các chất lạ (xenobiotics) hấp thu qua đường tiêu hóa, do đó gan rất dễ bị tổn thương nếu người bệnh nạp vào các chất lạ này liên tục [4].
Hiểu lầm cho rằng "cứ đau lưng là ngâm bình rượu nhàu uống mỗi ngày một ly" đã khiến nhiều người trì hoãn thời gian vàng để chẩn đoán các tổn thương cột sống thực thể. Khi các triệu chứng đau lưng chưa kịp thuyên giảm thì chức năng gan đã có thể bị suy giảm âm thầm [1]. Tổn thương tế bào gan do thảo dược thường diễn tiến kín đáo, chỉ phát hiện khi xuất hiện vàng da, mệt mỏi rũ rượi hoặc men gan tăng vọt trong các xét nghiệm máu định kỳ [1].
Ai cần tuyệt đối thận trọng với nước sắc và quả nhàu?
Dựa trên các bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính chuyển hóa, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí không nên tự ý dùng các chế phẩm từ quả nhàu:
- Người có tiền sử bệnh gan: Những người đang bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan tuyệt đối không nên dùng nước ép hoặc nước sắc quả nhàu dài ngày. Hoạt chất anthraquinone trong hạt và vỏ quả nhàu đã được chứng minh làm tăng men gan AST, gây hoại tử tế bào gan và làm giảm albumin máu [1].
- Người cao tuổi mắc bệnh xương khớp: Nhóm người lớn tuổi thường có chức năng chuyển hóa qua gan và lọc qua thận suy giảm tự nhiên. Việc uống nước sắc quả nhàu liên tục nhiều tháng để trị đau lưng rất dễ dẫn tới tích tụ độc chất, biểu hiện qua tình trạng mệt mỏi, uể oải, khom lưng hoặc rối loạn tiêu hóa [1].
- Người đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Các hợp chất sinh học trong quả nhàu có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc tại gan, làm tăng độc tính của thuốc hoặc giảm hiệu quả điều trị bệnh nền.
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên nhóm đối tượng đặc biệt này, do đó cần tránh tuyệt đối việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ quả nhàu khi chưa có chỉ định y khoa.
Áp dụng thực tế: Cách tiếp cận an toàn cho người bị đau lưng
Nếu bạn đang bị đau lưng quấy rầy, việc đầu tiên và quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa xương khớp để chụp chiếu và chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Bệnh đau lưng cần được xử trí dựa trên sự kết hợp giữa vật lý trị liệu, chỉnh sửa tư thế ngồi, các bài tập tăng cường cơ lưng và dùng thuốc theo toa của bác sĩ chuyên khoa.
Đối với những người vẫn muốn sử dụng nhàu như một phương pháp hỗ trợ dân gian, cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng nghiêm ngặt. Không nên tự ý thu hái quả già, quả chín để sắc đặc uống hàng ngày trong suốt nhiều tuần lễ. Tránh dùng các loại rượu ngâm quả nhàu nguyên hạt không rõ nồng độ, bởi rượu vừa làm tăng gánh nặng cho gan vừa thúc đẩy nguy cơ tương tác bất lợi của các hoạt chất anthraquinone [1].
Nếu sử dụng các chế phẩm thương phẩm từ nhàu, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải theo khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền, tuyệt đối không tự ý tăng liều. Tuyệt đối không uống kéo dài quá vài tuần mà không có thời gian nghỉ. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như nước tiểu sẫm màu, chán ăn, vàng mắt, mệt mỏi bất thường, người bệnh cần lập tức ngừng sử dụng và đi kiểm tra chức năng gan ngay lập tức [1].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe cột sống
Cây nhàu hay các loài thực vật tự nhiên vẫn mang trong mình nhiều giá trị sinh học và chất chống oxy hóa đáng quý [2]. Tuy nhiên, dược liệu tự nhiên luôn là con dao hai lưỡi nếu chúng ta sử dụng dựa trên niềm tin truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.
Đau lưng là tín hiệu cảnh báo tổn thương cơ học hoặc thoái hóa của hệ vận động, không thể điều trị dứt điểm chỉ bằng việc uống nước sắc thảo mộc. Hãy là người bệnh thông thái: thăm khám bác sĩ chuyên khoa kịp thời, xây dựng lối sống vận động lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc thảo dược kéo dài nào vào cơ thể để bảo vệ lá gan của chính mình [1, 2].
