Nước ép từ quả nhàu (Morinda citrifolia) từ lâu được quảng bá rộng rãi như một thức uống hỗ trợ tăng cường sức khỏe. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các báo cáo y khoa ghi nhận tình trạng tổn thương gan sau khi sử dụng loại thảo dược này khiến không ít người tiêu dùng hoang mang. Mối nghi ngờ lớn nhất thường đổ dồn vào nhóm hợp chất anthraquinone tự nhiên có trong cây nhàu.
Hiện tại, các bằng chứng khoa học cho thấy nước ép quả nhàu thương phẩm đạt chuẩn có độ an toàn cao và không chứa lượng anthraquinone đủ để gây độc cho gan người bình thường [1], [2]. Dù vậy, một số thử nghiệm liều cao trên động vật và các ca bệnh thực tế ghi nhận nguy cơ suy giảm chức năng gan khi dùng kéo dài hoặc dùng sai bộ phận [3], [4].
Nghi vấn về anthraquinone trong cây nhàu
Anthraquinone là một nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp hiện diện phổ biến ở các loài thực vật thuộc chi Morinda. Ở rễ cây nhàu, các nhà khoa học đã phân lập được nhiều dẫn xuất anthraquinone như 1-hydroxy-2-methylanthraquinone, damnacanthal, nordamnacanthal, 2-formyl-1-hydroxyanthraquinone hay morindone-6-methyl-ether [5]. Một số dạng anthraquinone trong rễ cây từng được cảnh báo có tiềm năng gây độc biến dị gen [2].
Chính vì sự hiện diện tự nhiên của hoạt chất này trong cây nhàu, các nhà nghiên cứu ban đầu đã nghi ngờ anthraquinone là thủ phạm chính gây tổn thương gan ở những bệnh nhân có tiền sử uống nước ép nhàu [1], [4]. Hợp chất này bị nghi ngờ có thể chuyển hóa thành các gốc tự do anthrone có độc tính cao hoặc tác động tiêu cực đến tế bào gan [1].
Bằng chứng bảo vệ gan từ các dẫn xuất anthraquinone
Trái ngược với lo ngại về độc tính, một số nghiên cứu lại chỉ ra tác dụng bảo vệ gan bất ngờ của anthraquinone. Trong nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4), chiết xuất anthraquinone từ rễ cây cùng chi là Morinda angustifolia (AEMA) đã thể hiện khả năng phục hồi chức năng gan rõ rệt [6].
Cụ thể, việc can thiệp bằng chiết xuất AEMA trước khi tiếp xúc độc chất đã giúp giảm sự gia tăng của hai men gan AST và ALT trong huyết thanh theo cơ chế phụ thuộc liều [6]. Ở mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg, chiết xuất này làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA - chất chỉ thị của hiện tượng stress oxy hóa), đồng thời kích thích hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [6]. Nghiên cứu xác định hai hợp chất anthraquinone chính là soranjidiol và rubiadin-3-methyl ether, trong đó soranjidiol đem lại hiệu quả bảo vệ gan tương đương toàn bộ dịch chiết [6]. Dẫu vậy, dữ liệu này chỉ mới ghi nhận trên chuột với loài Morinda angustifolia và chưa được thử nghiệm lâm sàng trên người [6].
Ghi nhận độc tính gan từ các ca lâm sàng
Mặc dù có tiềm năng chống oxy hóa trong ống nghiệm và mô hình động vật, một số ca bệnh lâm sàng đã làm dấy lên hồi chuông cảnh báo. Báo cáo năm 2005 đã mô tả hai trường hợp suy giảm chức năng gan nghiêm trọng sau khi uống nước ép nhàu [4].
Trường hợp thứ nhất là nam bệnh nhân 29 tuổi, người từng có tiền sử viêm gan do độc tính sau khi dùng paracetamol liều thấp, đã tiến triển thành suy gan bán cấp sau khi uống 1,5 lít nước ép nhàu trong 3 tuần và bắt buộc phải phẫu thuật ghép gan cấp cứu [4]. Trường hợp thứ hai là nữ bệnh nhân 62 tuổi không có tiền sử bệnh gan trước đó, xuất hiện viêm gan cấp tự hồi phục sau khi uống 2 lít nước ép nhàu rải rác trong hơn 3 tháng [4]. Tại Áo, ba trường hợp viêm gan cấp khác cũng được ghi nhận ở những người sử dụng nước ép nhàu, đặt ra giả thuyết về mối liên hệ nhân quả với độc tính của anthraquinone [1].
Thực nghiệm tế bào và độc tính mạn tính trên động vật
Để kiểm chứng nghi vấn, các thử nghiệm độc học chuyên sâu đã được tiến hành. Năm 2009, thử nghiệm trên dòng tế bào gan người HepG2 cho thấy dịch quả nhàu đông khô lọc sạch không làm giảm khả năng sống của tế bào, không gây tích tụ lipid trung tính hay rối loạn chuyển hóa phospholipid [7]. Đánh giá độc tính bán mạn tính trên chuột Sprague-Dawley xác định liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) vượt mức 6,86 g/kg thể trọng (tương đương khoảng 90 ml nước ép/kg thể trọng), không ghi nhận thay đổi bệnh lý mô học hay tổn thương gan [7].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2017 đánh giá độc tính mạn tính trong 6 tháng trên chuột cái lại phát hiện kết quả trái ngược khi dùng chiết xuất quả nhàu [3]. Ở mức liều cao 2 mg/ml trong nước uống, chuột xuất hiện dấu hiệu hoại tử tế bào gan, giảm chiều dài gan, tăng men gan AST, giảm albumin huyết thanh và tỷ lệ tử vong lên tới 40% trong vòng 3 tháng đầu [3]. Nhóm nghiên cứu nhận định độc tính này có thể bắt nguồn từ anthraquinone tồn tại trong hạt và vỏ quả nhàu - những thành phần kích hoạt mạnh enzyme quinone reductase [3]. Ngược lại, chiết xuất từ lá nhàu ở cả hai liều thử nghiệm đều không gây ra độc tính quan sát được [3].
Thực hư hàm lượng anthraquinone trong nước ép thương phẩm
Sự bất nhất giữa các nghiên cứu độc tính đã được làm rõ qua các phân tích hóa học hiện đại. Nghiên cứu độc học năm 2007 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) với giới hạn phát hiện dưới 1 ppm đã khẳng định: không tìm thấy anthraquinone trong nước ép quả nhàu thương phẩm [2]. Dịch chiết này cũng không gây đột biến gen trên tế bào chuột hamster và không gây tổn thương hay đứt gãy sợi DNA trên tế bào gan chuột cống [2].
Bên cạnh đó, các đánh giá an toàn của Liên minh Châu Âu (EU) đã chấp thuận nước ép nhàu là thực phẩm an toàn [1]. Lượng anthraquinone tự nhiên trong thịt quả nhàu được xác định là quá nhỏ để có thể tạo ra ý nghĩa về mặt độc học [1]. Thêm vào đó, cấu trúc hóa học của các anthraquinone trong cây nhàu không có khả năng bị khử thành các gốc tự do anthrone có hại - vốn là nguyên nhân gây độc gan ở một số loại thảo dược nhuận tràng khác [1]. Do đó, nước ép quả nhàu nguyên chất được sản xuất đúng quy chuẩn loại bỏ vỏ và hạt thường không gây độc tế bào gan [1], [7].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù nước ép quả nhàu đạt chuẩn tương đối an toàn với đại đa số người khỏe mạnh, nguy cơ vẫn có thể xảy ra ở những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương. Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc từng bị tổn thương gan do thuốc (chẳng hạn như paracetamol) cần đặc biệt thận trọng [4]. Sự kết hợp giữa cơ địa nhạy cảm và việc dung nạp lượng lớn nước ép thảo dược có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan [4].
Ngoài ra, những người tự ý thu hái quả nhàu rừng, ngâm ủ cả vỏ và hạt, hoặc dùng các bộ phận như rễ cây nhàu cần hết sức cẩn giác [3], [5]. Rễ cây chứa hàm lượng anthraquinone đáng kể và có nguy cơ gây độc gen, không thích hợp để tự ý sắc uống bừa bãi [2], [5]. Khi có bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên cân bằng
Để tận dụng lợi ích từ thảo dược mà không gây hại cho cơ thể, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm nước ép nhàu có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng và loại bỏ tạp chất gây hại [1], [7]. Tuyệt đối không lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày hoặc tiêu thụ liều lượng quá lớn trong thời gian dài như các trường hợp bệnh nhân uống 1,5 đến 2 lít nước ép liên tục [4].
Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi bất thường hoặc buồn nôn, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra [4]. Nhìn chung, hoạt chất anthraquinone trong cây nhàu vừa có tiềm năng chống oxy hóa nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu dùng sai bộ phận hoặc quá liều [3], [6]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ khách quan, không thần thánh hóa công dụng trị bệnh và luôn duy trì lối sống điều độ, khoa học.
