Thói quen dùng thảo dược truyền miệng và những băn khoăn thường gặp
Trong đời sống thường nhật của nhiều gia đình Việt Nam, các loại thảo mộc mọc quanh vườn hay ven sông rạch thường được truyền tai nhau như những phương thuốc quý bồi bổ sức khỏe. Trong đó, các bộ phận của cây thuộc chi Nhàu, bao gồm rễ và thân lá, thường được người dân thu hái, phơi khô rồi sắc lấy nước uống mỗi ngày nhằm giải độc hoặc giảm nhức mỏi. Thậm chí, không ít người có thói quen sắc nước uống thay trà liên tục trong thời gian dài vì tin rằng nguồn gốc tự nhiên luôn lành tính.
Tuy nhiên, liệu việc uống nước sắc từ các bộ phận của cây thuộc chi Nhàu có thực sự an toàn tuyệt đối cho mọi thể trạng hay không? Câu trả lời từ góc nhìn khoa học là không thể tùy tiện sử dụng cho tất cả mọi người, đặc biệt là với nước sắc cô đặc từ rễ hoặc các dạng chiết xuất chưa qua kiểm soát liều lượng. Các dữ liệu nghiên cứu độc tính sinh sản và sinh hóa cho thấy một số nhóm đối tượng dễ bị tổn thương cần đặc biệt thận trọng để tránh các rủi ro sức khỏe khó lường.
Đánh giá tổng quan: Uống nước sắc rễ nhàu có an toàn cho tất cả mọi người?
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chỉ ra rằng các chiết xuất từ chi Nhàu không hoàn toàn vô hại trên mọi đối tượng sinh học. Dù một số thử nghiệm trên lá cho thấy ngưỡng an toàn cấp tính tương đối cao ở động vật [1], các bằng chứng khác lại chỉ ra nguy cơ gây chậm phát triển xương thai nhi [2], làm rối loạn nội tiết sinh sản [3], và khả năng gây viêm cục bộ từ các dạng chiết xuất cồn đậm đặc [4].
Do đó, người dùng không nên xem nước sắc rễ thảo dược này là thức uống giải khát vô hại. Bốn nhóm người cần cẩn trọng cao nhất bao gồm: phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang nuôi con bú hoặc có dự định thụ thai, người có bệnh lý nền về thận hoặc gan, và người chuẩn bị thực hiện phẫu thuật ngoại khoa. Việc tự ý sử dụng liều cao hoặc dùng kéo dài mà không có chỉ định chuyên môn có thể gây ra những gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng.
Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong chi Nhàu
Thảo dược tự nhiên không đơn thuần chỉ chứa nước và vitamin, mà là một tập hợp phức tạp gồm nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao [1]. Khi các chất này đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất ngoại sinh và đào thải chúng ra ngoài [1]. Nếu nồng độ các chất vượt quá khả năng xử lý của cơ thể, các phản ứng bất lợi hoàn toàn có thể xảy ra.
Bên cạnh đó, các hợp chất trong chi Nhàu còn thể hiện hoạt tính kháng nội tiết tố estrogen và can thiệp vào quá trình co bóp cơ trơn qua trung gian acid arachidonic [3]. Khi tiếp xúc với cơ thể đang trong giai đoạn nhạy cảm như thai kỳ, các hoạt chất này có khả năng vượt qua hàng rào bảo vệ, can thiệp vào tiến trình cốt hóa xương của thai nhi [2] hoặc làm thay đổi môi trường nội tiết tử cung [3]. Ngoài ra, phương pháp chiết xuất khác nhau như dùng cồn hay nước ép cũng tạo ra các mức độ đáp ứng viêm và kích hoạt men oxy hóa khác nhau trên mô sống [4].
Bằng chứng khoa học về độc tính sinh sản và phát triển phôi thai
Vấn đề an toàn của cây Nhàu đối với thai kỳ đã được các nhà khoa học kiểm chứng cụ thể trên mô hình động vật gặm nhấm. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá độc tính phát triển của dịch chiết nước và nước ép thương mại từ quả Nhàu (Morinda citrifolia) trên chuột cống trắng Wistar mang thai [2]. Chuột mang thai được cho uống bằng ống xông dịch chiết nước ở các mức liều 7, 30 và 300 mg/kg thể trọng, hoặc nước ép ở các liều 0,4; 2 và 20 mL/kg thể trọng trong khoảng thời gian từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ, tức giai đoạn hình thành cơ quan [2].
Đến ngày thứ 20 của thai kỳ, các nhà khoa học tiến hành phẫu thuật bắt con để kiểm tra hình thái xương bằng phương pháp nhuộm màu alizarin red và tiêu bản kali hydroxyd [2]. Kết quả ghi nhận dù các liều thử nghiệm không gây độc cho chuột mẹ, dịch chiết và nước ép Nhàu đã gây ra hiện tượng chậm cốt hóa xương ở thai nhi [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng việc phơi nhiễm với dịch chiết này trong giai đoạn hình thành cơ quan có thể gây tác động bất lợi lên sự phát triển bình thường của phôi thai [2]. Cần lưu ý rằng đây là thử nghiệm trên chuột mang thai và hiện chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai [2].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2009 cũng khảo sát chuyên sâu về độc tính sinh sản của dịch chiết nước Morinda citrifolia trên chuột Wistar cả in vivo lẫn in vitro [3]. Ở thử nghiệm tử cung, dịch chiết biểu hiện hoạt tính kháng estrogen ở các mức liều 7,5 và 750 mg/kg [3]. Trong thử nghiệm phơi nhiễm trong tử cung và thời kỳ cho con bú, mức liều 7,5 mg/kg đã khiến chỉ số sinh sản giảm 50% và làm tăng chỉ số mất thai sau làm tổ lên tới 74% [3].
Thử nghiệm in vitro trên tử cung chuột mang thai cô lập còn cho thấy dịch chiết ở liều 7,5 mg/kg làm giảm 50% lực co bóp tử cung được kích thích bởi acid arachidonic [3]. Đáng chú ý, các tác động độc tính sinh sản này diễn ra theo mô hình đáp ứng liều phi tuyến tính [3]. Đây là lời cảnh báo khoa học mạnh mẽ rằng các hoạt chất trong chi Nhàu có thể can thiệp sâu vào chức năng sinh sản và quá trình duy trì thai nghén trên động vật [3].
Tác động lên gan, thận và phản ứng mô theo các dạng chiết xuất
Khi đánh giá mức độ an toàn của thảo dược, các chỉ số chức năng gan và thận luôn được đặt lên hàng đầu. Một nghiên cứu năm 2010 đã khảo sát độc tính trên gan và thận của chuột Wistar albino khi cho dùng dịch chiết lá Morinda lucida [1]. Kết quả thử nghiệm độc tính cấp đường uống cho thấy chỉ số LD50 không gây chết ở liều lên tới 6400 mg/kg thể trọng [1]. Thử nghiệm bán mạn tính kéo dài 42 ngày cho chuột uống các liều chiết xuất lá hàng ngày cũng cho thấy các thông số sinh hóa đánh giá chức năng gan và thận không có biểu hiện độc hại [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên [1] chỉ đánh giá phần lá trên động vật có thể trạng bình thường, không phản ánh toàn bộ đặc tính của rễ hoặc trên cơ thể người đã có tổn thương thận sẵn. Hơn nữa, việc sử dụng các dạng dung môi khác nhau để chiết xuất có thể dẫn đến mức độ độc tế bào rất khác biệt.
Một nghiên cứu năm 2021 đã so sánh phản ứng mô và độc tính toàn thân giữa dịch chiết cồn và nước ép tươi Morinda citrifolia trên 48 chuột cống trắng Wistar cái, chia đều vào 4 nhóm: nhóm I dùng natri hypoclorit 3%, nhóm II dùng nước muối sinh lý đối chứng, nhóm III dùng dịch chiết cồn, và nhóm IV dùng nước ép quả tươi [4]. Mẫu thử được đặt vào xương vùng cuống răng đã tạo xoang và các con vật được theo dõi tại các mốc thời gian 7 ngày, 14 ngày và 30 ngày [4].
Kết quả phân tích huyết thanh cho thấy có sự gia tăng đáng kể nồng độ men phosphatase kiềm (ALP), glutathione peroxidase (GPX) và glutathione reductase (GR) [4]. Đánh giá mô bệnh học ghi nhận phản ứng viêm ở nhóm II và nhóm III cao hơn đáng kể vào ngày thứ 7 và ngày thứ 14 (với p < 0,05) so với các nhóm còn lại [4]. Dù đến ngày thứ 30 không còn sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa cả 4 nhóm (p > 0,05), nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết cồn của cây không có tính tương thích sinh học cao và thể hiện độc tính tế bào mạnh hơn so với dạng nước ép tươi [4].
Chi tiết 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng
Dựa trên các cơ chế sinh học và những dữ liệu thực nghiệm đã được công bố, có 4 nhóm đối tượng cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng nước sắc rễ hay các chiết xuất đậm đặc từ chi Nhàu:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai. Thai nhi trong bụng mẹ trải qua các giai đoạn phân chia tế bào và cốt hóa xương vô cùng nhạy cảm. Nghiên cứu trên chuột mang thai đã chứng minh dịch chiết làm chậm quá trình cốt hóa xương hộp sọ, cột sống, xương sườn và các chi của thai [2]. Bên cạnh đó, nguy cơ sảy thai hoặc mất thai sau làm tổ tăng cao [3] là lý do phụ nữ mang thai không nên mạo hiểm sử dụng loại thảo mộc này khi chưa có bất kỳ bằng chứng an toàn lâm sàng nào trên người [2].
Thứ hai là phụ nữ đang cho con bú và người đang chuẩn bị mang thai. Hoạt tính kháng estrogen của dịch chiết đã được chứng minh trên động vật, làm sụt giảm chỉ số sinh nở tới một nửa ở liều thử nghiệm [3]. Đối với phụ nữ đang nuôi con nhỏ, các hoạt chất sinh học bài tiết qua sữa mẹ có thể gây ảnh hưởng chưa lường trước tới hệ cơ quan non nớt của trẻ sơ sinh.
Thứ ba là người có bệnh lý về thận hoặc suy giảm chức năng gan. Mặc dù dịch chiết lá trên chuột bình thường không gây tổn thương gan thận cấp tính [1], nhưng ở những bệnh nhân đã bị suy thận, khả năng thanh lọc các chất chuyển hóa ngoại sinh bị suy giảm nghiêm trọng. Rễ cây tích tụ nhiều hợp chất phenolic và các ion khoáng; việc dung nạp nước sắc rễ đậm đặc liên tục sẽ tạo gánh nặng đào thải rất lớn lên cầu thận và hệ thống lọc nước tiểu.
Thứ tư là người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang điều trị can thiệp ngoại khoa. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết thảo dược có thể ức chế sự co bóp cơ trơn qua cơ chế tác động lên acid arachidonic [3]. Thêm vào đó, dạng chiết xuất đậm đặc từng được ghi nhận làm tăng các dấu ấn phản ứng viêm và biến đổi enzym oxy hóa trong mô xương [4]. Những tác động này có thể làm nhiễu loạn phản ứng đông máu, tương tác bất lợi với thuốc gây mê hoặc cản trở tiến trình hồi phục mô sau mổ.
Những hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện có
Một hiểu lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ". Giới khoa học đã nhiều lần nhấn mạnh rằng ước tính khoảng 80% dân số thế giới dựa vào các chế phẩm thực vật để chăm sóc sức khỏe, nhưng nhiều người không nhận thức được rằng thảo mộc cấu thành từ các hóa chất sinh học có thể gây độc [1]. Việc xem thảo mộc là giải pháp thay thế hoàn toàn lành tính cho tân dược là một nhận thức chưa chuẩn xác [1].
Bên cạnh đó, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại. Hầu hết các thử nghiệm độc tính sinh sản, cốt hóa xương hay đáp ứng mô kể trên đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm, chủ yếu là chuột cống trắng Wistar [1, 2, 3, 5]. Cho đến nay, vẫn còn rất thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định ngưỡng liều an toàn tuyệt đối của nước sắc rễ nhàu nước. Vì vậy, không thể tùy tiện suy diễn rằng động vật dung nạp được thì con người dùng bao nhiêu cũng vô hại.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và khuyến cáo an toàn
Nếu có nhu cầu sử dụng các bộ phận từ cây Nhàu để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Tuyệt đối không tự ý đào rễ cây tươi về nấu nước thật đặc để uống thay thế nước lọc hàng ngày. Khi chế biến theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và uống trong thời gian ngắn, không lạm dụng kéo dài qua nhiều tháng.
Đặc biệt, việc ngâm rượu rễ nhàu đậm đặc cần phải cân nhắc kỹ lưỡng, bởi nghiên cứu thực nghiệm đã cảnh báo dạng chiết xuất cồn có độc tính tế bào cao hơn và gây phản ứng viêm mô rõ rệt hơn so với dạng nước thông thường [4]. Đối với bất kỳ ai đang mắc bệnh mạn tính, đang dùng thuốc điều trị theo toa hoặc chuẩn bị bước vào can thiệp y tế, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền là yêu cầu bắt buộc trước khi dùng thêm bất cứ loại nước sắc thảo mộc nào.
Lời kết
Cây Nhàu là một nguồn dược liệu dân gian quen thuộc, nhưng giá trị bồi bổ chỉ phát huy khi dùng đúng đối tượng và đúng liều lượng. Trước những bằng chứng thực nghiệm về nguy cơ đối với sự phát triển xương thai nhi, chức năng sinh sản và phản ứng mô, người dân không nên chủ quan tự ý sử dụng. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, bảo vệ sức khỏe bằng sự hiểu biết khoa học tỉnh táo và luôn tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ thay vì đặt trọn niềm tin vào những lời truyền miệng chưa được kiểm chứng.
