Nhịn ăn gián đoạn 16:8 cho người tiểu đường type 2: Ai không nên thử?

Cơn sốt nhịn ăn gián đoạn và câu hỏi về sự an toàn

Nhịn ăn gián đoạn, đặc biệt là khung giờ 16:8 (nhịn 16 tiếng, ăn trong 8 tiếng), đang trở thành xu hướng giảm cân phổ biến. Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường type 2 cũng tìm đến phương pháp này với hy vọng cải thiện đường huyết.

Tuy nhiên, việc ngừng nạp năng lượng suốt nhiều giờ liên tục tiềm ẩn hiểm họa lớn đối với một số nhóm bệnh nhân cụ thể. Người đang điều trị bằng các loại thuốc hạ đường huyết như insulin tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ này [1, 8].

Biến chứng nguy hiểm nhất khi nhịn ăn kéo dài ở người bệnh đang dùng thuốc là tụt đường huyết cấp tính [2, 8]. Nếu không xử trí kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến hôn mê, tổn thương não hoặc thậm chí tử vong [2, 8].

Cơ chế gây tụt đường huyết cấp khi nhịn ăn 16 tiếng

Trong cơ thể người khỏe mạnh, khi nguồn thức ăn cạn kiệt, gan sẽ phân giải glycogen và chuyển hóa chất béo thành thể ceton để cung cấp năng lượng, giữ đường huyết ổn định ^[1]. Quá trình chuyển đổi trao đổi chất này cần thời gian để thích nghi, thường gây ra cảm giác mệt mỏi hoặc chóng mặt lúc ban đầu ^[1].

Ở người đái tháo đường type 2, sự điều hòa nội tiết vốn đã bị xáo trộn. Nhịn ăn làm giảm lượng đường trong máu ^[2]. Nếu bệnh nhân vẫn dùng liều thuốc hạ đường huyết như thường lệ nhưng lại nhịn ăn suốt 16 giờ, lượng đường đưa vào giảm sút nghiêm trọng trong khi thuốc tiếp tục ép hạ đường ^[1].

Sự kết hợp giữa giới hạn calo và việc sử dụng thuốc trị tiểu đường có thể dẫn đến hạ đường huyết nghiêm trọng ^[1]. Khi đường huyết giảm quá sâu, não bộ thiếu năng lượng sẽ gây chóng mặt, ngất xỉu, té ngã, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi có kèm bệnh lý loãng xương [2, 8].

Ngoài ra, hạ đường huyết còn làm tăng nguy cơ gặp các biến cố tim mạch, rối loạn nhịp tim và đột quỵ ^[1]. Việc thiếu hụt lượng dịch nạp vào cơ thể trong các khung giờ nhịn cũng làm tăng nguy cơ mất nước và hạ huyết áp [1, 2].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích song hành rủi ro

Các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan y khoa gần đây cho thấy cái nhìn đa chiều về việc áp dụng chế độ nhịn ăn ngắt quãng trên bệnh nhân đái tháo đường:

Năm 2022, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng INTERFAST-2 công bố trên tạp chí y khoa đã kiểm tra tính khả thi và an toàn của việc nhịn ăn gián đoạn 3 ngày không liên tục mỗi tuần trong 12 tuần trên 46 người đái tháo đường type 2 đang điều trị bằng insulin ^[3]. Các bệnh nhân được cung cấp tư vấn dinh dưỡng và thiết bị theo dõi đường huyết liên tục ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm nhịn ăn giảm đáng kể chỉ số HbA1c (-7,3 ± 12,0 mmol/mol) so với nhóm chứng (0,1 ± 6,1 mmol/mol) (p = 0,012) ^[3]. Tiêu chí phụ kết hợp (giảm cân ≥ 2%, giảm liều insulin ≥ 10%, giảm HbA1c ≥ 3 mmol/mol) đạt được ở 8 người nhóm can thiệp và không ai ở nhóm chứng (p < 0,001), không có trường hợp hạ đường huyết nặng nào xảy ra ^[3].

Một nghiên cứu tiến cứu nhãn mở năm 2020 theo dõi hồ sơ glucose mô kẽ bằng hệ thống đo liên tục trong 72 giờ ở 4 nhóm đối tượng (mỗi nhóm 15 người), bao gồm nhóm béo phì mắc đái tháo đường type 2 chỉ dùng thuốc, nhóm đái tháo đường đã phẫu thuật cắt dạ dày tạo hình ống, nhóm béo phì không tiểu đường đã phẫu thuật và nhóm chứng khỏe mạnh ^[4]. Nồng độ glucose trung bình 72 giờ thấp hơn đáng kể trong giai đoạn nhịn ăn ở tất cả các nhóm (p ≤ 0,041) ^[4]. Đáng chú ý, hồ sơ đường huyết cho thấy mức tăng vọt rõ rệt của glucose mô kẽ ngay khi xả nhịn (bắt đầu ăn lại), hiện tượng này biểu hiện trầm trọng hơn ở hai nhóm mắc bệnh tiểu đường ^[4].

Một nghiên cứu chéo năm 2021 trên 20 người trưởng thành mắc đái tháo đường type 1 (tuổi trung bình 35 ± 11, chỉ số khối cơ thể BMI 24,8 ± 2,8 kg/m2, HbA1c 54 ± 7 mmol/mol) so sánh nhịn qua đêm 12 giờ với nhịn kéo dài 36 giờ ^[5]. Tỷ lệ hạ đường huyết mỗi giờ (< 3,9 mmol/L) tương đương giữa hai nhánh (0,07 ± 0,06 ở nhánh 12 giờ so với 0,05 ± 0,03 ở nhánh 36 giờ, p = 0,21) ^[5]. Nồng độ beta-hydroxybutyrate cao hơn đáng kể sau khi nhịn kéo dài (p = 0,0006) ^[5].

Một bài tổng quan năm 2025 ghi nhận nhịn ăn gián đoạn bao gồm phương pháp 16/8 và 5:2 có tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin, dung nạp glucose và kiểm soát cân nặng, nhưng luôn tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết và mất nước ^[6].

Tuyên bố đồng thuận năm 2022 của Hiệp hội Nghiên cứu Béo phì, Hiệp hội Đái tháo đường và Hiệp hội Tăng huyết áp Hàn Quốc đã đưa ra khuyến nghị "chống chỉ định mạnh" (strong recommendation against) đối với nhịn ăn gián đoạn ở người lớn mắc đái tháo đường type 2 ^[7]. Lý do được ủy ban này đưa ra là không có đủ bằng chứng về lợi ích đối với kết cục chuyển hóa, trong khi nguy cơ tổn hại do hạ đường huyết trong thời gian nhịn ăn lại rất cao ^[7].

Nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý thử nghiệm 16:8

Dựa trên các rủi ro y khoa đã được chỉ rõ, những người thuộc nhóm sau cần tránh tự ý áp dụng chế độ nhịn ăn ngắt quãng:

Người đang điều trị đái tháo đường bằng insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết [1, 2, 8]. Việc bỏ bữa hoặc dồn thời gian ăn uống khi đang có tác dụng của thuốc đẩy người bệnh vào trạng thái hạ đường huyết cấp tính cực kỳ nguy hiểm [1, 8]. Nguy cơ tụt đường huyết có thể gia tăng nếu bệnh nhân giảm cân thành công nhờ nhịn ăn mà không kịp thời giảm liều thuốc ^[8].

Người lớn tuổi, người có thể trạng suy nhược, người mắc bệnh thận nặng hoặc từng ghép tạng ^[2]. Nhóm này có thể gặp biến cố bất lợi nghiêm trọng trước các tác nhân gây căng thẳng trao đổi chất và thiếu hụt dinh dưỡng ^[2].

Bệnh nhân có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đặc biệt là những người còn các triệu chứng di chứng ^[2]. Hạ đường huyết gây căng thẳng cho hệ tuần hoàn và có thể kích hoạt các biến cố tim mạch mới ^[1].

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em [2, 8]. Đây là những đối tượng có nhu cầu dinh dưỡng ổn định để phát triển và nuôi dưỡng cơ thể, việc hạn chế calo có thể làm rối loạn nội tiết ^[1].

Người mắc chứng hạ đường huyết phản ứng hoặc người có tiền sử hạ đường huyết không nhận thức ^[1].

Những hiểu lầm nguy hiểm về nhịn ăn gián đoạn

Hiểu lầm thứ nhất là tin rằng nhịn ăn gián đoạn có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Nhiều người tự ý bỏ thuốc hoặc giảm liều mà không có hướng dẫn chuyên môn, dẫn đến đường huyết dao động dữ dội ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là xem thường tình trạng thiếu nước. Khi nhịn ăn, nhiều bệnh nhân uống nước không chứa calo nhưng lại không nhận ra rằng tổng lượng dịch nạp vào cơ thể bị suy giảm do không ăn các món có nước như súp, sữa chua, dưa ^[8]. Mất nước kết hợp cùng việc dùng thuốc hạ áp hoặc thuốc ức chế SGLT-2 làm tăng nguy cơ hạ huyết áp tư thế và biến cố huyết khối [1, 2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng nhịn 16 tiếng thì trong 8 tiếng còn lại có thể ăn uống tùy thích. Sau khi nhịn dài, thói quen ăn bù thả ga sẽ gây hiện tượng đường huyết vọt lên mức rất cao, làm tổn thương mạch máu nhiều hơn ^[4].

Hướng dẫn theo dõi và xử trí an toàn

Đối với người bệnh đái tháo đường type 2 muốn thay đổi chế độ dinh dưỡng, điều đầu tiên là phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh đơn thuốc trước khi bắt đầu [2, 3].

Bệnh nhân dùng insulin nếu muốn nhịn ăn cần được trang bị hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) ^[8]. Các hệ thống như Dexcom có tính năng cảnh báo hạ đường huyết, trong khi hệ thống như Abbott Freestyle Libre hỗ trợ quét kiểm tra thường xuyên mà không gây đau đớn hay tốn kém thêm ^[8].

Người bệnh cần chủ động uống đủ nước lọc trong khung giờ nhịn ăn để bù lại lượng nước thiếu hụt từ thức ăn ^[8]. Khi nhịn ăn, có thể cần giảm hoặc tạm ngưng các loại thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế SGLT-2 hoặc thuốc huyết áp vào những ngày nhịn dưới sự hướng dẫn y tế ^[8].

Cần nắm vững quy tắc xử lý khi hạ đường huyết (đường huyết dưới 3,9 mmol/L): Ngừng ngay việc nhịn ăn, uống ngay 1/2 ly nước ép trái cây hoặc ngậm kẹo ngọt, sau đó đo lại đường huyết sau 15 phút.

Nhịn ăn gián đoạn 16:8 không phải là chìa khóa vạn năng cho mọi bệnh nhân đái tháo đường type 2. Việc áp dụng bất kỳ hình thức tiết chế ăn uống nào cũng cần được cá nhân hóa và giám sát y tế chặt chẽ để bảo vệ tính mạng ^[6].