Nhiều người đang điều trị tăng huyết áp tìm đến chế độ nhịn ăn gián đoạn với mong muốn cải thiện cân nặng và chỉ số tim mạch. Tuy nhiên, việc kéo dài thời gian không ăn uống kết hợp dùng thuốc hạ áp hàng ngày khiến không ít người lo ngại về nguy cơ tụt huyết áp bất thường.

Thực tế, nhịn ăn gián đoạn có thể áp dụng ở người tăng huyết áp nếu bệnh được kiểm soát tốt và tuân thủ đúng phác đồ điều trị, nhưng cần thận trọng theo dõi vì việc giảm áp lực mạch máu có thể dẫn đến nguy cơ chóng mặt hoặc tụt huyết áp tư thế khi phối hợp thuốc [1], [2]. Việc tự ý áp dụng chế độ nhịn ăn ngặt nghèo mà không có sự giám sát y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro ngắn hạn [3].

Cơ chế tác động của nhịn ăn tới huyết áp và cơ thể

Khi nhịn ăn ngắt quãng trong nhiều giờ, cơ thể trải qua nhiều thay đổi về huyết động và chuyển hóa. Việc tạm ngưng nạp năng lượng giúp giảm bớt gánh nặng sinh lý lên hệ tim mạch trong thời gian nhịn [1]. Quá trình này kích hoạt các phản ứng sinh học tự nhiên, giải phóng một số hormone chuyển hóa và điều hòa phản ứng căng thẳng của tế bào [3], [4].

Ngoài ra, chu kỳ nhịn ăn làm thay đổi sâu sắc hệ vi sinh đường ruột [2]. Nghiên cứu chỉ ra việc nhịn ăn giúp gia tăng các chủng vi khuẩn có lợi như Akkermansia muciniphila và Adlercreutzia equolifaciens [2]. Sự gia tăng này đi kèm với mức giảm các chất có hại như lipopolysaccharide (LPS), trimethylamine-N-oxide (TMAO) và làm tăng axit béo chuỗi ngắn (SCFA), từ đó góp phần hỗ trợ hạ huyết áp qua trục ruột - mạch máu [2].

Dù vậy, khi kết hợp tác động làm hạ áp tự nhiên của việc nhịn ăn với thuốc điều trị huyết áp, sự cộng hưởng này có thể khiến huyết áp xuống thấp hơn dự tính [1], [2]. Nếu cơ thể thiếu nước trong các giai đoạn nhịn kéo dài, thể tích tuần hoàn giảm tạm thời sẽ dễ làm bộc lộ tình trạng choáng váng hoặc tụt huyết áp tư thế khi thay đổi vị trí đứng lên đột ngột.

Nghiên cứu trên bệnh nhân tăng huyết áp có dùng thuốc

Mối băn khoăn về độ an toàn khi nhịn ăn ở người có bệnh nền tim mạch đã được khảo sát trực tiếp qua các nghiên cứu lâm sàng.

Năm 2021, một nghiên cứu đánh giá tác động của nhịn ăn ngắt quãng theo tháng Ramadan lên biến thiên nhịp tim và các thông số tim mạch ở bệnh nhân tăng huyết áp có kiểm soát [1]. Nghiên cứu cho thấy việc nhịn ăn kéo dài nhiều giờ giúp giảm căng thẳng tim mạch, trong khi huyết áp vẫn duy trì ở mức kiểm soát ổn định [1]. Kết luận đưa ra rằng nhịn ăn gián đoạn kiểu Ramadan có thể là biện pháp an toàn cho bệnh nhân tuân thủ dùng thuốc hạ áp theo chỉ định [1]. Tuy nhiên, các chỉ số như rối loạn lipid máu, đường huyết cao và cấu tạo cơ thể không thay đổi sau nhịn ăn, do đó bệnh nhân vẫn có nguy cơ tiến triển bệnh tim mạch và cần được theo dõi kỹ để tránh các biến cố tim đột ngột [1].

Đến năm 2025, một nghiên cứu tiếp tục làm rõ hiệu quả của chế độ nhịn ăn 16/8 (nhịn 16 giờ, ăn trong 8 giờ) áp dụng trong 2 tuần trên bệnh nhân tăng huyết áp kháng trị và chuột cống tăng huyết áp tự phát [2]. Kết quả ghi nhận nhịn ăn gián đoạn làm giảm huyết áp rõ rệt ở bệnh nhân tăng huyết áp kháng trị [2]. Hiệu quả này đi liền với sự thay đổi hệ vi sinh đường ruột (tăng Akkermansia muciniphila, Adlercreutzia equolifaciens, tăng SCFA, giảm LPS và TMAO) [2]. Ở bệnh nhân, việc bổ sung A. muciniphila đường uống cũng giúp giảm huyết áp và đưa các chỉ số LPS, TMAO, SCFA về mức cân bằng [2].

Những phát hiện từ các thử nghiệm nhịn ăn dài hạn

Bên cạnh các lợi ích trực tiếp lên mạch máu, những thay đổi hệ thống khi nhịn ăn kéo dài cũng đã được ghi nhận qua thử nghiệm WONDERFUL trên các đối tượng từ 21-70 tuổi có ít nhất 1 tiêu chí hội chứng chuyển hóa, mỡ máu cao, không mắc bệnh mạn tính và không dùng thuốc tiểu đường hay statin [3], [4], [5]. Chế độ can thiệp là nhịn ăn chỉ uống nước trong 24 giờ, thực hiện 2 lần/tuần trong 4 tuần đầu, sau đó 1 lần/tuần trong 22 tuần tiếp theo (tổng cộng 26 tuần) [3], [4], [5].

Phân tích thứ cấp năm 2021 trên 71 người (tuổi trung bình 49; 65% nữ) so sánh nhóm nhịn ăn (n = 38) và nhóm ăn tùy ý (n = 33) cho thấy nhịn ăn làm giảm điểm nguy cơ bệnh mạn tính 10 năm ICHRON (-0,92 ± 2,96 so với 0,58 ± 3,07; p = 0,035) và có xu hướng giảm điểm PCRE (-0,20 ± 0,22 so với -0,14 ± 0,21; p = 0,054) [3]. Nhóm nhịn ăn cũng cải thiện rõ rệt chỉ số kháng insulin HOMA-IR ở những người có điểm IMRS nền cao (mức giảm trung vị HOMA-IR: nhóm nhịn ăn giảm -0,95; nhóm chứng tăng 0,05) [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra nhóm nhịn ăn bị tăng điểm nguy cơ tử vong IMRS trong 1 năm (0,78 ± 2,14 so với nhóm chứng -0,61 ± 2,56; p = 0,010) [3]. Sự gia tăng điểm IMRS này cho thấy việc nhịn ăn ngắt quãng có thể làm gia tăng rủi ro an toàn hoặc kích hoạt căng thẳng sinh lý ngắn hạn, dù mang lại chuyển biến tốt cho nguy cơ bệnh mạn tính dài hạn [3].

Một phân tích khác năm 2024 trên 68 người từ thử nghiệm này ghi nhận nồng độ hormone tăng trưởng (HGH) nền quyết định mức độ cải thiện đường huyết [4]. Ở nhóm có HGH nền thấp, việc nhịn ăn 24 giờ chỉ uống nước làm giảm HOMA-IR vượt trội sau 26 tuần (-1,04 ± 0,99 so với 0,60 ± 1,04 ở nhóm chứng; p = 0,003), với tương tác thống kê có ý nghĩa (p-interaction = 0,004) [4]. Ở nhóm có HGH nền cao, mức thay đổi HOMA-IR không có sự khác biệt đáng kể (-0,69 ± 0,75 ở nhóm nhịn và -0,42 ± 0,92 ở nhóm chứng; p = 0,26) [4]. Mức giảm cân sau 26 tuần giữa nhóm nhịn ăn và nhóm chứng không khác biệt có ý nghĩa thống kê (-1,74 ± 4,81 kg so với 0,21 ± 3,50 kg, p = 0,08) và không tương quan với thay đổi của HOMA-IR hay glucose [4].

Phân tích năm 2022 trên 67 người (36 người nhịn ăn, 31 người đối chứng) cũng chỉ ra sau 26 tuần, mức tăng Galectin-3 ở nhóm nhịn ăn cao hơn có ý nghĩa so với nhóm chứng (trung vị thay đổi 0,793 ng/mL so với -0,332 ng/mL; p = 0,021) [5]. Mức tăng Galectin-3 tỷ lệ nghịch với sự sụt giảm của HOMA-IR (r = -0,288, p = 0,018) và điểm hội chứng chuyển hóa MSS (r = -0,238, p = 0,052), phản ánh cơ chế thích nghi để bảo vệ cơ thể trước các căng thẳng chuyển hóa [5].

Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu cắt ngang năm 2025 tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất trên 320 người trưởng thành (từ 18 tuổi trở lên) ghi nhận có 270 người (87,4%) biết đến nhịn ăn gián đoạn và 149 người (55,2%) từng thực hành [6]. Trong số những người đang mắc bệnh mạn tính tham gia khảo sát, có tới 23 người (91,2%) báo cáo nhận thấy những chuyển biến tích cực đối với sức khỏe [6].

Mặc dù các dữ liệu lâm sàng ghi nhận nhịn ăn gián đoạn có khả năng hạ huyết áp và cải thiện độ nhạy insulin, bằng chứng hiện tại vẫn còn những điểm giới hạn [1], [2]. Nghiên cứu về huyết áp năm 2021 chỉ ra các kết quả cần được bổ sung thêm mẫu lớn hơn để phân tầng chi tiết theo từng nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp cụ thể, cũng như đánh giá thêm ảnh hưởng của hút thuốc hay hoạt động thể chất [1].

Hơn nữa, một số chế độ nhịn ăn nghiêm ngặt như nhịn hoàn toàn 24 giờ chỉ uống nước có thể làm tăng các chỉ số cảnh báo rủi ro an toàn trong ngắn hạn [3]. Do đó, người bệnh không nên tự ý suy diễn rằng nhịn ăn là phương pháp hoàn toàn vô hại để có thể tự áp dụng tự do khi đang dùng thuốc điều trị.

Những hiểu lầm thường gặp khi người bệnh nhịn ăn

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng nhịn ăn gián đoạn có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ huyết áp. Nghiên cứu thực tế khẳng định việc nhịn ăn chỉ duy trì được huyết áp ổn định khi bệnh nhân vẫn tiếp tục tuân thủ lịch uống thuốc hạ áp theo toa [1]. Nhịn ăn là biện pháp hỗ trợ phi dược lý chứ không phải giải pháp thay thế đơn độc [2].

Nhiều người cũng tin rằng cứ nhịn ăn là sẽ tự động điều chỉnh được mọi yếu tố nguy cơ tim mạch. Dù nhịn ăn ngắt quãng giúp hạ áp và giảm căng thẳng tim mạch, các thông số về mỡ máu xấu, lượng đường trong máu cao và cấu trúc cơ thể bất lợi vẫn có thể không thay đổi sau thời gian nhịn [1].

Thêm vào đó, việc nhịn ăn không đúng động cơ có thể gắn liền với tâm lý tiêu cực về vóc dáng. Khảo sát cắt ngang năm 2023 trên 5.138 sinh viên y khoa tại Trung Quốc cho thấy có 1.329 người (25,87%) thực hành nhịn ăn gián đoạn, và có mối liên quan nghịch giữa mức độ linh hoạt về hình thể với hành vi nhịn ăn (OR = 0,94, khoảng tin cậy 95%: 0,93 - 0,95, p < 0,001) [7]. Điều này cho thấy nhịn ăn đôi khi xuất phát từ sự bất mãn với hình thể cá nhân thay vì mục tiêu sức khỏe thực chất [7].

Ai nên thận trọng khi muốn nhịn ăn gián đoạn?

Người bệnh tăng huyết áp cần đặc biệt cẩn trọng trong các tình huống sau:

  • Đang sử dụng các thuốc hạ huyết áp mạnh hoặc phối hợp nhiều loại thuốc: Tác dụng hạ huyết áp cộng hưởng từ việc nhịn ăn có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp quá mức [2].
  • Người từng có tiền sử tụt huyết áp tư thế, thường xuyên hoa mắt, chóng mặt khi đứng lên ngồi xuống đột ngột.
  • Bệnh nhân chưa kiểm soát tốt chỉ số mỡ máu, đường huyết hoặc có bệnh lý tim mạch đi kèm phức tạp: Nghiên cứu cho thấy nhịn ăn không giải quyết được toàn bộ rối loạn lipid hay đường huyết cao sẵn có, đòi hỏi phải được quản lý chặt chẽ để phòng ngừa biến cố tim mạch đột ngột [1].
  • Người có thể trạng suy nhược, người cao tuổi hoặc người có các chỉ số nguy cơ ngắn hạn chưa ổn định [3].

Bệnh nhân bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi khung giờ ăn uống để được đánh giá mức độ tương thích với phác đồ thuốc hiện tại.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu được bác sĩ đồng thuận, người bệnh có thể cân nhắc các nguyên tắc sau để đảm bảo an toàn:

  • Ưu tiên khung thời gian vừa phải: Chế độ 16/8 (nhịn 16 giờ và ăn trong cửa sổ 8 giờ) đã được ghi nhận mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt trong nghiên cứu can thiệp 2 tuần [2]. Tránh bắt đầu ngay bằng các hình thức kéo dài 24 giờ liên tục chỉ uống nước vì dễ gây xáo trộn huyết động ngắn hạn [3].
  • Uống đủ nước: Trong khung giờ nhịn, cần bổ sung đủ nước lọc để giữ thể tích tuần hoàn ổn định, hạn chế nguy cơ tụt huyết áp khi thay đổi tư thế.
  • Theo dõi huyết áp chặt chẽ: Đo huyết áp đều đặn vào các thời điểm quan trọng như buổi sáng, trước khi uống thuốc và trong khung giờ nhịn ăn. Nếu xuất hiện dấu hiệu choáng váng, mắt mờ hoặc huyết áp tụt sâu, cần ngồi hoặc nằm nghỉ ngay và báo cho nhân viên y tế.
  • Ăn uống cân bằng: Trong khung giờ được ăn, nên duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, rau xanh và hạn chế muối nhằm nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột có lợi [2].

Nhịn ăn gián đoạn có thể đem lại một số tác động tích cực đối với huyết áp và hệ chuyển hóa nếu được tiến hành đúng cách [1], [2]. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ ở người đang dùng thuốc hạ áp để phòng tránh rủi ro tụt huyết áp bất ngờ. Bệnh nhân tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hay thay đổi liều mà phải luôn phối hợp chặt chẽ cùng bác sĩ chuyên khoa.