Nhiều người tập luyện cường độ cao tìm kiếm các chế độ dinh dưỡng tối ưu nhằm cải thiện chuyển hóa và tăng độ nhạy insulin để phục hồi cơ bắp tốt hơn. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), vốn nổi tiếng trong hỗ trợ kiểm soát huyết áp và tim mạch, thường được nhắc đến như một giải pháp tiềm năng. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của chế độ ăn này trên nhóm người tập nặng vẫn là dấu hỏi lớn.

Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tác động của chế độ ăn DASH lên mức độ nhạy insulin ở nhóm người tập nặng. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hiện có chủ yếu được thực hiện trên người thừa cân, béo phì, bệnh nhân đái tháo đường hoặc người mắc hội chứng chuyển hóa [1], [2], [3]. Đáng chú ý, các bằng chứng chỉ ra rằng việc áp dụng đơn thuần DASH mà không kèm theo giảm calo hay tập luyện thể chất hầu như không mang lại cải thiện đáng kể về độ nhạy insulin [1], [2].

Cơ chế hỗ trợ chuyển hóa glucose của DASH

Dù thiếu dữ liệu trên vận động viên, các nhà khoa học đã ghi nhận một số cơ chế chuyển hóa tích cực của chế độ ăn DASH trên nhóm đối tượng rối loạn chuyển hóa. Chế độ này chú trọng tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt, rau quả giàu kali, cá, gia cầm, các loại hạt, đồng thời giảm muối và chất béo bão hòa [4], [5].

Ngũ cốc nguyên hạt đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chuyển hóa glucose [3], [5]. Quá trình lên men các carbohydrate không tiêu hóa được từ ngũ cốc nguyên hạt thúc đẩy cơ thể sản sinh các axit béo chuỗi ngắn [3]. Hoạt chất chuyển hóa này có thể tăng cường quá trình oxy hóa glucose và hỗ trợ thanh thải insulin trong máu [3]. Ngoài ra, chất xơ hòa tan trong chế độ ăn này cũng đóng góp vào việc làm chậm hấp thu đường [3].

Ở cấp độ phân tử, chế độ ăn DASH có liên quan đến những biến đổi biểu sinh thuận lợi [4]. Nghiên cứu cho thấy mô hình ăn uống này tác động lên các thay đổi trong mẫu methyl hóa DNA liên quan đến béo phì và đái tháo đường, hỗ trợ giảm các chỉ dấu viêm và nguy cơ tổn thương cơ tim dưới lâm sàng [4].

Nghiên cứu lâm sàng về DASH và độ nhạy insulin

Các bằng chứng lâm sàng về tác động của DASH lên độ nhạy insulin hiện cho thấy nhiều kết quả trái chiều tùy thuộc vào can thiệp đi kèm và tình trạng bệnh lý:

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 4 tháng trên 144 nam giới (47 người) và nữ giới (97 người) thừa cân (chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 đến 40) bị huyết áp cao từ 130-159/85-99 mm Hg đã so sánh 3 nhóm can thiệp [2]. Nhóm kết hợp DASH cùng tập thể dục aerobic và hạn chế calo (DASH-WM) giảm 8,7 kg thể trọng, tăng đáng kể dung tích hiếu khí, hạ glucose sau thử nghiệm dung nạp và cải thiện rõ rệt độ nhạy insulin cũng như mỡ máu [2]. Ngược lại, nhóm chỉ áp dụng DASH đơn thuần chỉ giảm 0,3 kg và hầu như không có sự cải thiện nào về độ nhạy insulin hay lipid máu so với nhóm ăn uống thông thường [2]. Kết quả này đồng nhất với đánh giá từ nghiên cứu ENCORE, khẳng định DASH đơn độc chỉ giúp hạ huyết áp chứ không tự cải thiện kháng insulin [1].

Một thử nghiệm bán thực nghiệm không ngẫu nhiên tại New Delhi theo dõi 60 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 trong 12 tuần [6]. Nhóm áp dụng chế độ ăn DASH biến đổi (30 người) ghi nhận giảm đường huyết lúc đói, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR tốt hơn nhóm dùng chế độ ăn tiểu đường thông thường, tuy nhiên khác biệt về HOMA-IR giữa hai nhóm chỉ ở mức ranh giới thống kê [6].

Các tổng quan nghiên cứu cũng ghi nhận DASH giúp cải thiện chỉ số HOMA-IR trong các can thiệp ngắn hạn ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (8 tuần), phụ nữ mang thai bị đái tháo đường thai kỳ (4 tuần), hoặc người tiền tăng huyết áp (20 tuần) [3]. Ngược lại, có nghiên cứu can thiệp kéo dài 6 tháng lại không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào về độ nhạy insulin ở cả người có lẫn không có hội chứng chuyển hóa [3].

Những điều chưa sáng tỏ từ các bằng chứng

Hiện nay, các nghiên cứu chưa thể trả lời liệu chế độ ăn DASH có mang lại lợi thế nào về độ nhạy insulin cho người tập nặng, người tập tạ hoặc vận động viên thể thao hay không. Nhu cầu năng lượng và carbohydrate của người tập cường độ cao khác biệt hoàn toàn so với nhóm người béo phì ít vận động trong các thử nghiệm lâm sàng.

Bên cạnh đó, chưa có nghiên cứu nào phân tách được hiệu quả độc lập của tỷ lệ carbohydrate trong DASH đối với sự phục hồi cơ bắp và lưu trữ glycogen. Việc thiếu các can thiệp dài hạn trên người có hiệu suất vận động cao khiến việc áp dụng DASH cho đối tượng này hoàn toàn chỉ dựa trên suy đoán lý thuyết.

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?

Người có tình trạng kháng insulin nặng cần được chuyên gia dinh dưỡng đánh giá cẩn thận về hàm lượng carbohydrate khi theo đuổi các chế độ ăn như DASH hay Địa Trung Hải [5]. Lượng tinh bột hấp thu nhanh nếu không kiểm soát đúng có thể gây bất lợi cho việc ổn định đường huyết [5].

Người tập nặng hoặc vận động viên cần thận trọng khi áp dụng nguyên bản thực đơn DASH ít calo hoặc ít natri. Việc hạn chế muối quá mức hoặc thâm hụt năng lượng không mong muốn có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu suất tập luyện và khả năng giữ nước trong tế bào cơ bắp.

Gợi ý áp dụng trong thực tế

Người thường xuyên vận động muốn tối ưu chuyển hóa có thể kết hợp các thành phần cốt lõi của DASH thay vì áp dụng máy móc chế độ ăn kiêng dành cho người bệnh tim mạch. Cụ thể, nên tăng cường ngũ cốc nguyên hạt, rau quả tươi giàu kali, các loại hạt và nguồn đạm nạc từ cá hoặc gia cầm [4], [5].

Để cải thiện độ nhạy insulin hiệu quả, việc tập luyện thể chất cần đi kèm với duy trì mức cân nặng hợp lý và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn nhiều đường hoặc chất béo bão hòa [1], [2], [5]. Người có bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị huyết áp, đái tháo đường nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn.

Chế độ ăn DASH đã chứng minh nhiều lợi ích đối với tim mạch và hỗ trợ chuyển hóa khi kết hợp cùng tập luyện ở người thừa cân hoặc có bệnh nền. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học chứng minh DASH giúp tăng độ nhạy insulin ở người tập nặng. Người tập luyện nên cân đối dinh dưỡng theo nhu cầu thực tế và theo dõi đáp ứng thể trạng của bản thân.