Nhiều người tập luyện lo ngại việc áp dụng chế độ ăn hạn chế mỡ bão hòa và thịt đỏ như DASH có thể làm suy giảm sức mạnh cơ bắp hoặc giảm hiệu suất nâng tạ. Những băn khoăn này xuất phát từ giả thuyết cho rằng cơ thể cần nguồn chất béo dồi dào để duy trì thể lực bộc phát. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện có chưa ghi nhận dữ liệu trực tiếp nào chứng minh chế độ ăn DASH làm suy giảm sức nâng tạ hay sức bền chân tay.

Các tài liệu nghiên cứu hiện nay tập trung vào mối liên hệ giữa lượng chất béo tổng thể khẩu phần, quá trình chuyển hóa năng lượng và sự thích nghi của cơ bắp khi rèn luyện thể lực. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp thực đơn chuẩn DASH trên vận động viên cử tạ hay người tập kháng lực.

Bằng chứng thực tế về chế độ ăn DASH và sức mạnh cơ bắp

Hiện tại chưa có nghiên cứu can thiệp đối chứng nào xác nhận chế độ ăn DASH làm giảm sút thành tích nâng tạ hay sức bền của tay chân. Chế độ ăn kiêng kiểu mẫu này vốn hướng tới việc kiểm soát huyết áp bằng cách tăng cường rau xanh, trái cây và giảm mỡ bão hòa.

Dữ liệu gián tiếp trên 5.356 người trưởng thành từ 20 đến 59 tuổi cho thấy lượng tiêu thụ chất béo có mối liên hệ hình chữ U ngược với khối lượng cơ xương và lực nắm tay [1]. Điểm bão hòa mang lại lợi ích tốt nhất cho lực nắm tay là 1,64 g chất béo/kg thể trọng/ngày, và đối với khối lượng cơ là 1,88 g/kg/ngày [1]. Điều này chỉ ra rằng việc cắt giảm chất béo xuống mức quá thấp có thể không tối ưu cho sức mạnh, nhưng ăn quá nhiều chất béo cũng không làm tăng thêm lực cơ [1].

Vai trò của chuyển hóa chất béo đối với việc nâng tạ và phục hồi

Chất béo trong cơ thể đóng vai trò then chốt trong quá trình tái tạo thể lực giữa các hiệp vận động nặng. Sự suy giảm glucose và lactate trong máu ở các bài tập cường độ thấp phản ánh khả năng oxy hóa chất béo hiệu quả, hỗ trợ phục hồi thể lực [2].

Vận động viên sức mạnh như người nâng tạ cần khả năng phục hồi này để tối ưu hóa quá trình tái tổng hợp ATP giữa các đợt tập luyện cường độ cao lặp lại [2]. Việc duy trì chuyển hóa chất béo lành mạnh giúp kích hoạt các enzyme chuyển hóa, tạo nền tảng cho sức bền và khả năng hồi phục sau vận động nặng [2].

Ảnh hưởng của chất béo bão hòa đến sức khỏe chuyển hóa

Việc nạp quá nhiều chất béo bão hòa từ thịt hoặc mỡ động vật không đồng nghĩa với việc cải thiện sức mạnh, mà trái lại có thể gây rối loạn chuyển hóa. Thử nghiệm trên 20 chuột Wistar cho thấy chế độ ăn chứa 45% chất béo trong 15 tuần làm tăng đáng kể triglyceride, đường huyết, mỡ nội tạng và trọng lượng gan, đồng thời làm giảm HDL-cholesterol dù cân nặng tổng thể không đổi [3].

Phân tích khẩu phần ăn ở người lao động chân tay và trí óc ghi nhận xu hướng tăng tổng lượng chất béo sẽ kéo theo tăng tỷ lệ mỡ bão hòa và làm giảm tỷ lệ axit béo không bão hòa đơn [4]. Ngược lại, quan sát ở nhóm công nhân nông trường Chile áp dụng chế độ ăn nhiều chất xơ, ít chất béo bão hòa cho thấy tỷ lệ tử vong do ung thư đại trực tràng và bệnh tim mạch xơ vữa ở mức rất thấp [5]. Khảo sát ở thanh thiếu niên cũng ghi nhận mức độ hoạt động thể chất có tương quan nghịch với tỷ lệ mỡ bão hòa trong khẩu phần ăn [6].

Rèn luyện thể lực quyết định sức mạnh bộc phát và sức bền

Hiệu suất nâng tạ và sức bền chân tay chịu sự chi phối trực tiếp từ phương pháp rèn luyện hơn là việc chỉ điều chỉnh mỡ bão hòa trong bữa ăn. Một nghiên cứu trên 537 công nhân bị đau mỏi cổ vai cho thấy việc thực hiện 20 tuần tập kháng lực cường độ cao (3 lần mỗi tuần, mỗi lần 20 phút) giúp giảm đau rõ rệt so với nhóm không tập luyện [7].

Thử nghiệm kéo dài 12 tuần trên 54 người trẻ tuổi tham gia chơi bóng ném phong trào ghi nhận tốc độ phát triển lực giai đoạn muộn (RFD) tăng 7,4%, khả năng giữ thăng bằng tư thế cải thiện 9%, đồng thời khối lượng nạc toàn thân tăng 2,2% và khối lượng nạc chân tăng 2,5% [8]. Tuy nhiên, can thiệp này không làm thay đổi sức mạnh duỗi gối đẳng trường tối đa hay độ cao bật nhảy [8]. Tập luyện theo nguyên tắc quá tải lũy tiến là yếu tố then chốt để xây dựng sức mạnh cơ học [7].

Điều chưa biết: Lỗ hổng nghiên cứu về chế độ ăn DASH và nâng tạ

Các tài liệu hiện tại để lại nhiều câu hỏi chưa được giải đáp:

  • Chưa có dữ liệu về tác động dài hạn của chế độ ăn DASH đối với chỉ số nâng tạ tối đa (1RM) ở người tập thể hình chuyên nghiệp hoặc vận động viên cử tạ.
  • Chưa có nghiên cứu xác định liệu mức cắt giảm thịt đỏ cụ thể trong DASH có làm suy giảm nồng độ creatine nội sinh hay ảnh hưởng trực tiếp đến sức mạnh bộc phát hay không.
  • Chưa có đối chứng trực tiếp so sánh chế độ ăn DASH với các chế độ ăn giàu chất béo đối với thời gian phục hồi cơ bắp tay chân sau tập tạ nặng.

Hiểu lầm thường gặp và nhóm người cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng rằng cắt giảm thịt đỏ và mỡ động vật sẽ khiến cơ bắp bị yếu đi ngay lập tức. Trên thực tế, nghiên cứu dịch tễ cho thấy tiêu thụ chất béo vừa phải (khoảng 1,64 g/kg/ngày) vẫn đảm bảo lực cơ tốt [1]. Khi lượng protein thấp dưới 0,8 g/kg/ngày hoặc mức độ hoạt động thể chất cao, ngưỡng bão hòa của chất béo có xu hướng giảm xuống [1].

Những đối tượng cần thận trọng và tham khảo chuyên gia dinh dưỡng thể thao:

  • Người tập tạ cường độ cao chuyển từ chế độ ăn giàu thịt đỏ sang thực đơn kiểm soát huyết áp: cần đảm bảo bù đắp đủ năng lượng và protein từ các nguồn nạc, đậu đỗ.
  • Người có bệnh lý nền tim mạch hoặc huyết áp: không nên tự ý tăng mỡ động vật với mục đích "tăng sức mạnh" vì nguy cơ gây rối loạn lipid máu và tim mạch [5, 6].

Chế độ ăn DASH không có bằng chứng làm giảm sức nâng tạ hay sức bền tay chân. Người tập luyện nên duy trì mức năng lượng cân bằng, cung cấp đủ chất béo lành mạnh và kiên trì rèn luyện đúng kỹ thuật để tối ưu hóa thể lực.