Củ cải trắng cùng nhiều loại rau củ quen thuộc luôn hiện diện trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Gần đây, nhiều thông tin cho rằng lượng nitrat tự nhiên dồi dào trong các loại củ này có thể giúp hạ huyết áp nhanh chóng, thậm chí thay thế thuốc điều trị. Điều này khiến không ít người thắc mắc liệu việc bổ sung rau củ giàu nitrat có thực sự giúp ổn định huyết áp lâu dài hay không.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy nitrat từ thực vật có khả năng hạ huyết áp cấp tính, tức là tác động tức thì và duy trì trong thời gian ngắn sau khi hấp thụ [1]. Tuy nhiên, để khẳng định hiệu quả này có bền vững và thay thế được phác đồ điều trị hay không thì các dữ liệu hiện tại vẫn chưa đủ cơ sở khẳng định [2].

Cơ chế biến nitrat thành oxit nitric giúp giãn mạch

Trong cơ thể người, oxit nitric (NO) là một phân tử then chốt giữ vai trò giãn nở mạch máu và duy trì sức khỏe tim mạch [2]. Thông thường, cơ thể sản sinh oxit nitric thông qua con đường enzym cổ điển L-arginine-NO synthase [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã làm rõ một con đường phụ trợ quan trọng khác: chu trình tuần hoàn ruột - nước bọt (enterosalivary nitrate-nitrite-NO pathway) [2, 7].

Khi bạn ăn các loại rau củ như củ cải, nitrat vô cơ trong thức ăn được hấp thụ vào máu, sau đó tiết vào tuyến nước bọt [1, 2]. Tại khoang miệng, hệ vi sinh vật bản địa đóng vai trò cốt lõi khi tiến hành khử nitrat thành nitrit [1, 2]. Xuống dạ dày và đi vào hệ tuần hoàn, lượng nitrit này tiếp tục được khử thành oxit nitric có hoạt tính sinh học [1, 3]. Phân tử oxit nitric kích thích tổng hợp chất truyền tin cGMP, dẫn đến thư giãn các tế bào cơ trơn thành mạch và làm giãn mạch máu [3].

Bên cạnh khả năng làm giãn mạch trực tiếp, các thử nghiệm in vitro cho thấy nitrat và các sản phẩm khử của nó còn hoạt động như cơ chất cho enzym NO synthase của nội mô [1]. Chu trình này cũng ức chế tạo gốc oxy hóa tự do (ROS) tại ty thể và ức chế sự kết tập tiểu cầu [1]. Nhờ đó, sức cản ngoại vi giảm xuống, tạo ra hiệu ứng giảm áp lực lên thành động mạch [1].

Các nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn ghi nhận điều gì?

Nhiều nghiên cứu can thiệp trên người đã kiểm chứng tác động của nitrat lên huyết áp, từ liều đơn cấp tính đến các can thiệp vài tuần. Một tổng quan công bố năm 2013 chỉ ra rằng nitrat trong chế độ ăn uống giúp hạ huyết áp cấp tính ở người khỏe mạnh [1]. Nghiên cứu này ghi nhận mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa liều tiêu thụ và mức giảm huyết áp tâm thu; cụ thể, liều nitrat thấp ở mức 3 mmol đã có thể làm giảm 3 mmHg huyết áp tâm thu [1].

Trước đó, nghiên cứu năm 2006 ghi nhận liều bổ sung 0,1 mmol/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày bằng natri nitrat giúp giảm huyết áp tâm trương trung bình gần 4 mmHg ở người trưởng thành khỏe mạnh [4]. Sau đó, một thử nghiệm khác sử dụng liều nitrat cao gấp khoảng ba lần dưới dạng nước ép củ dền cho thấy huyết áp tâm thu giảm trung bình 10,4 mmHg và tâm trương giảm 8 mmHg [4]. Hai phân tích gộp sau này trên người khỏe mạnh tiếp tục khẳng định xu hướng này: huyết áp tâm thu giảm trung bình 4,1 đến 4,8 mmHg và huyết áp tâm trương giảm trung bình 1,7 đến 2,0 mmHg [4].

Các nhà nghiên cứu Larsen và cộng sự cũng chứng minh việc bổ sung natri nitrat liều 0,1 mmol/kg/ngày trong 3 ngày – tương đương lượng nitrat tự nhiên trong 150 đến 250 g rau củ giàu nitrat – giúp giảm huyết áp tâm trương khoảng 3,5 mmHg và giảm áp lực động mạch trung bình 3,2 mmHg mà không làm thay đổi huyết áp tâm thu [6, 8]. Ở một thử nghiệm can thiệp cấp tính khác của Webb và cộng sự, việc cho tình nguyện viên khỏe mạnh uống 500 mL nước ép chứa khoảng 45 mmol/L nitrat vô cơ đã giúp hạ huyết áp sau 3 giờ (tâm thu giảm khoảng 10,4 mmHg, tâm trương giảm 8,1 mmHg) [5]. Đồng thời, sự kết tập tiểu cầu giảm khoảng 20% sau 2,5 giờ và sự giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) sau thiếu máu cục bộ tăng khoảng 30% [5].

Nghiên cứu của Ashworth và cộng sự bổ sung thêm dữ liệu khi cho phụ nữ có huyết áp bình thường ăn 2 phần rau giàu nitrat mỗi ngày trong 7 ngày [6]. Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu giảm khoảng 4 mmHg [6]. Những con số này chứng minh phản ứng sinh lý của hệ mạch máu xuất hiện rất nhanh chóng sau khi lượng nitrat từ rau củ đi vào cơ thể.

Tác động trên bệnh nhân tăng huyết áp ra sao?

Đối với nhóm đối tượng đã mắc bệnh tăng huyết áp, tác động của nitrat cũng được thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Đáng chú ý nhất là thử nghiệm lâm sàng pha 2, mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2015 trên 68 bệnh nhân tăng huyết áp độ tuổi 18–85 [7]. Nhóm nghiên cứu chia các bệnh nhân – gồm cả người chưa dùng thuốc và người đang dùng thuốc – uống 250 mL nước ép giàu nitrat mỗi ngày hoặc nước ép giả dược không chứa nitrat trong suốt 4 tuần [7].

Kết quả sau 4 tuần can thiệp cho thấy mức giảm huyết áp duy trì ổn định mà không xảy ra hiện tượng nhờn thuốc (tachyphylaxis) [7]. Huyết áp đo tại phòng khám giảm trung bình 7,7/2,4 mmHg; huyết áp lưu động liên tục 24 giờ giảm 7,7/5,2 mmHg; huyết áp tự đo tại nhà giảm 8,1/3,8 mmHg [7]. Chức năng tế bào nội mô mạch máu ở nhóm dùng nitrat cải thiện khoảng 20% và độ cứng động mạch giảm 0,59 m/s so với nhóm dùng giả dược [7]. Một thử nghiệm chéo của tác giả Kapil cũng cho thấy uống 250 mL nước ép chứa 5,5 mmol nitrat làm tăng nồng độ nitrit và cGMP trong huyết tương, trực tiếp dẫn đến hạ huyết áp nhờ cơ chế giãn mạch [6, 8].

Lợi ích có thực sự bền vững lâu dài?

Mặc dù các kết quả can thiệp kéo dài 4 tuần mang lại hy vọng lớn, việc xem nitrat tự nhiên như một giải pháp bền vững trọn đời vẫn còn nhiều rào cản khoa học. Một tổng quan hệ thống năm 2018 rà soát 12.541 tài liệu đã chọn lọc 37 bài báo trên người và 14 nghiên cứu trên động vật [2]. Đánh giá này nhấn mạnh rằng tác dụng có lợi của nitrat lên sức khỏe mạch máu chủ yếu được quan sát thấy ở người khỏe mạnh, trong khi tác động trên nhóm dân số có nguy cơ tim mạch vẫn chưa rõ ràng [2].

Đặc biệt, có rất ít nghiên cứu kiểm tra tác động dài hạn của nitrat trong chế độ ăn lên các biến cố lâm sàng tim mạch then chốt như tỷ lệ đột quỵ, nhồi máu cơ tim hay tỷ lệ tử vong [2]. Liều lượng nitrat cũng là yếu tố rất nhạy cảm do có sự tương tác qua lại giữa 2 con đường sản xuất oxit nitric trong cơ thể [2]. Do đó, bằng chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc cải thiện các chỉ số đo lường sinh học ngắn hạn chứ chưa đủ dữ liệu khẳng định bảo vệ tim mạch vĩnh viễn [1, 2].

Ngoài ra, các thử nghiệm về chuyển hóa còn cho thấy nhiều mâu thuẫn. Chẳng hạn, các thử nghiệm trên chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 dùng nước chứa 100 mg/L nitrat trong 2-8 tháng ghi nhận cải thiện độ nhạy insulin và dung nạp glucose [6]. Nhưng thử nghiệm lâm sàng bổ sung 250 mL nước ép mỗi ngày trong 14 ngày trên người lại không thấy bất kỳ sự cải thiện nào đối với tình trạng kháng insulin [6].

Những hiểu lầm thường gặp về nitrat thực vật

Nhiều người thường đánh đồng nitrat tự nhiên trong rau củ với các hợp chất nitrat, nitrit dùng làm chất bảo quản thịt chế biến sẵn vốn tiềm ẩn rủi ro ung thư qua việc hình thành hợp chất N-nitrosamine [6, 7]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học và thực nghiệm không ghi nhận sự gia tăng hình thành N-nitrosamine hay tăng nguy cơ ung thư khi tiêu thụ nitrat từ thực vật [5]. Thử nghiệm của Pannala và cộng sự không tìm thấy sự thay đổi đáng kể nào về nồng độ 3-nitrotyrosine trong huyết tương của người khỏe mạnh sau chế độ ăn giàu nitrat [5].

Một hiểu lầm khác là dùng nước súc miệng diệt khuẩn mạnh sau khi ăn rau củ. Do vi khuẩn khoang miệng là cầu nối bắt buộc để khử nitrat thành nitrit, việc tiêu diệt sạch hệ vi sinh vật này vô tình làm cắt đứt con đường chuyển hóa, khiến nitrat không thể chuyển hóa thành oxit nitric để phát huy tác dụng hạ áp [1, 2].

Ai nên thận trọng khi tiêu thụ lượng lớn?

Dù củ cải trắng và các loại rau giàu nitrat rất lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng. Tài liệu y khoa nhắc đến những lo ngại còn tồn tại về nồng độ nitrat cao liên quan đến hội chứng methemoglobin máu (hội chứng giảm vận chuyển oxy trong máu) và biến chứng trên một số bệnh lý tuần hoàn phức tạp [8].

Những người đang sử dụng các thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc tim mạch làm giãn mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý bổ sung các dạng dịch chiết hoặc nước ép đậm đặc với lượng lớn có thể gây cộng hưởng làm tụt huyết áp đột ngột. Bệnh nhân có bệnh nền thận, chuyển hóa nặng không nên tự ý thay đổi chế độ dinh dưỡng khi chưa có giám sát y tế [4].

Áp dụng củ cải trắng vào bữa ăn hàng ngày

Để tận dụng nguồn nitrat tự nhiên một cách an toàn và hợp lý, bạn nên kết hợp củ cải trắng vào thực đơn ăn uống tổng thể thay vì sử dụng như một loại thuốc điều trị:

  • Khẩu phần phù hợp: Không cần uống nước ép quá đậm đặc. Lượng nitrat tương đương từ 150 đến 250 g rau củ giàu nitrat trong bữa ăn hàng ngày đã đủ để kích hoạt phản ứng có lợi cho thành mạch [3].
  • Chế biến: Có thể dùng củ cải trắng nấu canh, luộc hoặc hầm cùng các món ăn thường nhật. Tránh chiên ngập dầu mỡ hoặc nấu cùng lượng muối quá cao vì natri dư thừa sẽ triệt tiêu tác dụng hạ huyết áp.
  • Giữ gìn vi sinh khoang miệng: Hạn chế lạm dụng các loại nước súc miệng sát khuẩn mạnh ngay trước hoặc sau khi ăn các thực phẩm giàu nitrat để bảo vệ chu trình chuyển hóa tự nhiên [1, 2].

Củ cải trắng và các loại thực vật giàu nitrat là nguồn hỗ trợ quý giá cho sức khỏe mạch máu thông qua cơ chế sản sinh oxit nitric [1, 2]. Dù vậy, tác dụng hạ huyết áp của chúng chỉ mang tính chất hỗ trợ ngắn hạn và là một phần của lối sống lành mạnh [2, 5]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị huyết áp mà cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.