Nhiều người có thói quen tiện tay dùng nước ngọt có gas hoặc nước khoáng có bọt để uống thuốc viên nang. Hành động tưởng chừng vô hại này khiến không ít người băn khoăn liệu khí gas và vị chua có phá hỏng hoạt tính kháng sinh hay không.
Uống thuốc cùng nước có gas không làm mất tác dụng sinh học vốn có của phân tử ampicillin, nhưng môi trường axit mạnh và áp lực bọt khí carbon dioxide ($CO_2$) có thể làm thay đổi tốc độ giải phóng dược chất trong hệ tiêu hóa [1].
Tương tác giữa nước có gas và độ pH đường tiêu hóa
Nước có gas thông thường và nước ngọt đóng chai chứa lượng lớn khí $CO_2$ hòa tan cùng các loại axit hữu cơ như axit citric, axit phosphoric, axit maleic [2]. Khi đo đạc thực tế, các loại nước điện giải có gas và nước ngọt vị cola thể hiện tính axit rất mạnh với độ pH chạm mức 2,5 [3]. Ngay cả nước khoáng có gas thương mại cũng mang tính axit nhẹ ở mức pH khoảng 4,0 so với nước lọc thông thường có pH khoảng 5,4 [4].
Sự xuất hiện của các axit này ngay lập tức làm suy giảm khả năng đệm tự nhiên của khoang miệng và dạ dày. Khi đi vào miệng, đồ uống có gas khiến độ pH nước bọt sụt giảm sâu xuống mức 6,29 ngay sau khi uống [2]. Tại dạ dày động vật thực nghiệm, nước khoáng có gas và nước ngọt cola có tính axit mạnh thậm chí còn tạo ra các tổn thương cấp tính trên niêm mạc dạ dày chuột [3].
Tính axit này làm thay đổi môi trường hòa tan tự nhiên của viên thuốc ngay từ giây phút đầu tiên tiếp xúc. Viên nang thông thường cần môi trường dịch lỏng trung tính để rã tự nhiên. Khi đưa vào dòng nước có độ pH quá thấp cùng mật độ ion axit đậm đặc, tính chất hóa lý của vỏ nang và hoạt chất bên trong bắt đầu chịu tác động bất thường.
Áp lực bọt khí ảnh hưởng thế nào đến viên thuốc
Khí $CO_2$ hòa tan trong đồ uống khi vào môi trường ấm của cơ thể sẽ giải phóng bọt khí mãnh liệt. Khí gas làm căng đầy dạ dày và tạo ra cảm giác kích thích khoang miệng do tác động vào các thụ thể thần kinh cảm giác [4]. Sự chuyển động cơ học liên tục của các bóng khí tạo nên áp lực xáo trộn mạnh xung quanh vỏ nang thuốc.
Tuy nhiên, về mặt cơ học tiêu hóa tổng thể, một nghiên cứu lâm sàng trên 13 người khỏe mạnh (7 nữ, 6 nam; độ tuổi trung bình 22) tiêu thụ 300 mL đồ uống có gas ngọt cho thấy thức uống này không làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày hay sự co bóp túi mật [5]. Dù vậy, lượng khí sinh ra làm gia tăng đáng kể các cơn trào ngược dạ dày thực quản trong vòng 1 giờ đầu sau uống [5].
Đối với viên nang thuốc, bọt khí và độ axit tạo ra hai chiều tác động cơ học và hóa học cùng lúc. Bọt khí có thể thúc đẩy sự phân rã cơ học bên ngoài. Ngược lại, tính axit quá cao của nước cola hay nước có gas lại gây ức chế hoặc làm biến tính một số màng bao vi nang nhạy cảm với axit [3], [1].
Nghiên cứu thực nghiệm về ampicillin trong môi trường dịch vị
Nghiên cứu về cơ chế giải phóng của ampicillin đã được thử nghiệm qua mô hình vi nang chitosan liên kết chéo tripolyphosphate (TPP) [1]. Dược chất ampicillin được bao gói trong các vi hạt có kích thước nhỏ hơn 10 micromet với hiệu suất giữ thuốc đạt trên 80% [1].
Thực nghiệm cho thấy tính ổn định của vi nang ampicillin chịu sự chi phối trực tiếp từ độ pH của môi trường xung quanh [1]. Trong môi trường dịch vị dạ dày mô phỏng có tính axit cực mạnh (SGF, pH 1,2), các vi nang không có liên kết chéo dễ bị hòa tan bất thường, trong khi vi nang liên kết chéo giữ được độ ổn định cao hơn và giải phóng thuốc một cách từ từ [1]. Khi chuyển sang môi trường dịch ruột mô phỏng (SIF, pH 7,5), đặc tính giải phóng của ampicillin lại biến đổi hoàn toàn khác [1].
Dù tốc độ phóng thích và độ tan bị ảnh hưởng bởi môi trường axit, hoạt tính kháng khuẩn của ampicillin sau khi giải phóng vẫn được khẳng định nguyên vẹn qua các thử nghiệm sinh học trên vi khuẩn Staphylococcus aureus [1]. Điều này chứng minh ampicillin không bị phá hủy cấu trúc kháng sinh hoàn toàn bởi axit dạ dày, nhưng môi trường axit ảnh hưởng quyết định đến việc thuốc tan nhanh hay chậm [1].
Bằng chứng hấp thu thuốc khi dùng chung nước có gas
Sự thay đổi nồng độ thuốc trong máu khi uống cùng nước có gas mang tính axit được chứng minh rõ nét qua các thử nghiệm dược động học trên thuốc khác. Trong nghiên cứu lâm sàng đánh giá tương tác dược động học của triazole năm 2021, người tham gia được cho dùng liều đơn 400 mg posaconazole kết hợp cùng đồ uống có gas tính axit [6].
Kết quả cho thấy, việc uống cùng đồ uống có gas tính axit đã làm tăng diện tích dưới đường cong nồng độ (AUC) lên 70% và tăng nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) lên tới 92% [6]. Ngược lại, khi dùng thuốc ức chế bơm proton (esomeprazole) làm tăng pH dạ dày, Cmax và AUC của thuốc giảm lần lượt 46% và 32% [6]. Khi kết hợp cả đồ uống có gas tính axit với esomeprazole, các chỉ số AUC và Cmax vẫn giảm tương ứng 21% và 33%, trong khi thời gian bán thải giữ nguyên trong khoảng 25,2 đến 27,8 giờ [6].
Dữ liệu trên khẳng định độ axit thấp từ đồ uống có gas can thiệp sâu sắc vào mức độ hòa tan và hấp thu dược chất qua đường tiêu hóa [6]. Đối với ampicillin, sự thay đổi tốc độ giải phóng có thể dẫn đến việc hấp thu ồ ạt hoặc chậm trễ ngoài dự tính của nhà sản xuất.
Lợi ích và giới hạn từ các nghiên cứu hiện tại
Dữ liệu khoa học hiện nay cung cấp cái nhìn hai chiều về nước có gas đối với dược lý. Nước có gas tính axit có thể hỗ trợ hấp thu đối với một số hoạt chất đặc thù cần môi trường axit mạnh như posaconazole ở bệnh nhân giảm axit dạ dày [6]. Thêm vào đó, hoạt tính diệt khuẩn của ampicillin vẫn được duy trì sau khi đi qua môi trường pH khắc nghiệt [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có phần lớn thực hiện trên mô hình vi nang bao màng trong phòng thí nghiệm (in vitro) đối với ampicillin [1], hoặc nghiên cứu trên động vật đối với tổn thương niêm mạc của nước ngọt cola [3]. Thử nghiệm dược động học với nước có gas lại được thực hiện trên posaconazole chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng toàn diện đối chứng riêng dạng viên nang ampicillin trên người [6]. Do đó, việc tự ý dùng nước ngọt có gas để uống kháng sinh tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường về kiểm soát nồng độ thuốc.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc với nước ngọt có gas
Sai lầm thường gặp nhất là suy nghĩ bọt khí $CO_2$ sẽ "tiêu diệt" hoặc phân hủy hoàn toàn kháng sinh ampicillin. Thực tế, bọt khí và axit chỉ can thiệp vào động học tan rã của vỏ thuốc chứ không trực tiếp làm mất hoạt tính kháng khuẩn của ampicillin giải phóng ra [1].
Nhiều người cũng tin rằng khoang miệng duy trì độ axit vĩnh viễn sau khi uống nước có gas. Nghiên cứu trên 17 đối tượng đo pH tại 4 vị trí trong miệng cho thấy, sau khi uống 50 mL nước quả lý chua đen có gas và không gas, độ pH tụt xuống dưới 4,9 sau 30 giây nhưng đều nhanh chóng phục hồi về mức an toàn 6,5 chỉ trong vòng 90 giây [7]. Bọt khí $CO_2$ không kéo dài thời gian tồn lưu axit trong miệng [7], nhưng tác động của lượng lớn nước có gas (300 mL) trong dạ dày thì duy trì hiện tượng trào ngược axit suốt 1 giờ sau đó [5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng
Bệnh nhân mắc các bệnh lý viêm loét dạ dày, tá tràng tuyệt đối không nên dùng nước có gas. Các loại nước giải khát có gas tính axit mạnh (pH 2,5) đã được ghi nhận gây tổn thương niêm mạc dạ dày cấp tính [3], việc kết hợp chung với kháng sinh dễ gây kích ứng, đau rát thượng vị.
Người đang gặp triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản cũng phải tránh xa thói quen này. Uống 300 mL đồ uống có gas ngọt làm gia tăng đáng kể số đợt trào ngược dịch vị sau ăn [5]. Điều này có thể đẩy ngược dịch dạ dày chứa ampicillin đang rã lên thực quản, gây bỏng rát và giảm hiệu quả điều trị.
Người cao tuổi hoặc bệnh nhân đang sử dụng kết hợp các thuốc giảm tiết axit dịch vị như esomeprazole cần cảnh giác cao độ [6]. Việc xáo trộn độ pH bằng đồ uống có gas làm mất tính ổn định hấp thu của các loại thuốc đi kèm [6].
Hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn đúng cách
- Lựa chọn loại nước: Chỉ sử dụng nước lọc hoặc nước đun sôi để nguội có pH trung tính để uống viên nang ampicillin. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh nước không gas và nước muối sinh lý không gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa [3].
- Lượng nước tiêu chuẩn: Uống trọn vẹn viên thuốc với một cốc nước đầy (khoảng 200 - 250 mL). Lượng nước vừa đủ giúp viên nang dễ dàng trôi xuống dạ dày, tạo môi trường phân tán lý tưởng mà không làm thay đổi đột ngột độ axit dịch vị.
- Cách ly thời gian dùng đồ uống có gas: Nếu có sở thích uống nước ngọt có gas, nước khoáng sủi bọt, hãy uống cách xa thời điểm dùng ampicillin ít nhất 2 giờ. Khoảng cách này đảm bảo thuốc đã hoàn tất quá trình rã và di chuyển xuống ruột non [5], [1].
- Giữ nguyên dạng thuốc: Uống nguyên cả viên nang ampicillin, không bẻ, không bóc vỏ nang đổ bột thuốc vào đồ uống có gas để tránh phá hủy cấu trúc phân tán kiểm soát của dược chất [1].
Viên nang ampicillin cần được rã và hấp thu trong điều kiện sinh lý tiêu chuẩn để phát huy tối đa hiệu quả tiêu diệt vi khuẩn. Hãy từ bỏ thói quen tiện tay dùng nước ngọt có gas để uống thuốc nhằm bảo vệ dạ dày và tránh làm xáo trộn quá trình điều trị.
