Sự thật về diosgenin trong củ từ: Có tăng hormone nữ như lời đồn?

Củ từ và lời đồn "thần dược" tăng nội tiết tố nữ

Nhiều chị em truyền tai nhau rằng ăn củ từ thường xuyên giúp bổ sung nội tiết tố nữ estrogen, kéo dài tuổi xuân và giảm bốc hỏa tiền mãn kinh. Củ từ vốn là món ăn dân dã, quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt Nam bởi vị bùi ngậy và tính thanh mát. Xuất phát từ thông tin củ từ chứa diosgenin - một tiền chất dùng để tổng hợp hormone trong y học, không ít người tin rằng thực phẩm này có tác dụng thay thế liệu pháp nội tiết.

Thực tế hoàn toàn không đơn giản như vậy. Ăn củ từ không làm tăng trực tiếp nồng độ estrogen trong cơ thể người như nhiều thông tin thổi phồng. Cơ thể người hoàn toàn không có enzyme để tự biến diosgenin từ củ từ thành progesterone hay estrogen tự nhiên. Mọi sự chuyển hóa thành hormone sinh dục chỉ diễn ra trong phòng thí nghiệm hóa dược bằng các phản ứng hóa học công nghiệp phức tạp [6, 8].

Bản chất của diosgenin: Tiền chất công nghiệp, không phải hormone

Diosgenin là một sapogenin steroid (C27) thuộc nhóm triterpene, hiện diện nhiều trong các loài thực vật thuộc chi Củ mài (Dioscorea) và cỏ ca ri [3, 6, 7]. Hoạt chất này được biết đến rộng rãi từ giữa thế kỷ 20 như một nguyên liệu khởi đầu điển hình để tổng hợp các loại thuốc steroid, thuốc tránh thai đường uống và hormone sinh dục [6, 8]. Diosgenin đóng vai trò là tiền chất để sản xuất các loại thuốc kháng viêm như cortisone, phục vụ điều trị viêm khớp dạng thấp, bệnh tim mạch hoặc loét dạ dày [7, 8].

Khoảng 15 loài thuộc chi Củ mài được khai thác làm nguồn chiết xuất diosgenin trên quy mô toàn cầu, ước tính đạt giá trị thị trường khoảng 500 triệu USD ^[1]. Tại nhiều quốc gia như Trung Quốc hay Mexico, các loài cây hoang dã thuộc chi này đóng góp tới 67% sản lượng diosgenin toàn thế giới ^[1]. Điều này giải thích tại sao nhiều người nhầm lẫn giữa việc dùng diosgenin để bào chế hormone tổng hợp trong nhà máy hóa dược với việc ăn củ từ trực tiếp vào cơ thể.

Tác động thực tế trên thụ thể estrogen: Nghiên cứu nói gì?

Dù không chuyển đổi thành estrogen trong cơ thể người, diosgenin vẫn có thể tương tác với các thụ thể tế bào thông qua các cơ chế sinh học khác biệt. Để đánh giá tiềm năng chống lão hóa da thời kỳ mãn kinh, một nghiên cứu năm 2009 đã thử nghiệm diosgenin trên mô hình da người 3D và tế bào sừng (keratinocyte) trưởng thành ^[2]. Kết quả trong ống nghiệm cho thấy diosgenin tăng cường tổng hợp DNA và kích thích hấp thu bromodeoxyuridine nhờ làm tăng nồng độ cAMP nội bào ^[2].

Đáng chú ý, sự gia tăng này bị chặn bởi chất ức chế adenylate cyclase nhưng không bị chặn bởi các đoạn oligonucleotide can thiệp vào thụ thể estrogen alpha, estrogen beta hay thụ thể bắt cặp protein G màng (GPR30) ^[2]. Điều này chứng minh tác dụng kích thích tế bào sừng của diosgenin ở mô hình này phụ thuộc vào con đường cAMP chứ không kích hoạt qua thụ thể estrogen ^[2]. Trên chuột bị cắt buồng trứng (mô hình suy giảm nội tiết thời kỳ mãn kinh), việc bổ sung diosgenin đã cải thiện độ dày biểu bì mà không làm thay đổi tích lũy mỡ ^[2].

Tuy nhiên, một số dòng tế bào khác lại ghi nhận tương tác giữa diosgenin và thụ thể estrogen. Một nghiên cứu công bố năm 2005 trên tế bào tiền tạo xương MC3T3-E1 của chuột đã kiểm tra khả năng biểu hiện yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF-A) của diosgenin ^[3]. Kết quả thử nghiệm gắn thụ thể cho thấy diosgenin có khả năng cạnh tranh thế chỗ estradiol gắn vào thụ thể estrogen với chỉ số IC50 là 10 nM ^[3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra diosgenin kích hoạt HIF-1alpha và kích thích biểu hiện VEGF-A thông qua các con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt và p38 MAPK phụ thuộc vào thụ thể estrogen, vốn bị ức chế bởi các chất đối vận thụ thể estrogen như ICI 182,780 và tamoxifen ^[3]. Sự khác biệt giữa các thử nghiệm ống nghiệm cho thấy phản ứng sinh học của diosgenin rất phức tạp, tùy thuộc vào từng loại mô và không đồng nhất với việc "tăng hormone nữ".

Tác dụng trên xương và cơ chế hấp thu: Không chỉ dành cho phụ nữ

Khả năng hỗ trợ chuyển hóa xương là một trong những điểm nổi bật được khảo sát ở diosgenin phòng thí nghiệm. Diosgenin đã được ghi nhận có khả năng ngăn ngừa mất xương ở mức độ tương đương với oestrogen và ức chế sự hình thành tế bào hủy xương [3, 6]. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột Wistar 3 tháng tuổi được chia thành nhóm bình thường và nhóm cắt buồng trứng hai bên gây thiếu hụt estrogen đã đánh giá tác động này ^[4]. Chuột được cho dùng diosgenin đường uống với liều 50 mg/kg mỗi ngày trong liên tục 4 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy diosgenin cải thiện một số chỉ số chuyển hóa xương ở cả hai nhóm chuột, làm tăng tạo xương đặc và hạn chế tiêu xương xốp, từ đó nâng cao cơ tính của xương ^[4].

Ngoài mô hình động vật thiếu estrogen, tác động nội tiết của diosgenin từ củ từ (Dioscorea esculenta) còn được khảo sát trên vận động viên nam giới. Một nghiên cứu năm 2020 trên các vận động viên chạy nước rút tập luyện cường độ cao (trung bình 5 ngày/tuần, 2-3 giờ/ngày, thâm niên tập luyện 7,1 ± 2,9 năm) cho thấy họ bị suy giảm nồng độ androgen lưu hành ^[5].

Nghiên cứu can thiệp kết hợp tập kháng lực và cho các vận động viên uống 2.000 mg bột củ từ (Dioscorea esculenta) khô mỗi ngày, tương đương lượng diosgenin khoảng 20 mg/ngày (với tỷ lệ 1.000 mg bột khô chứa khoảng 9,5 mg diosgenin) ^[5]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung này giúp phục hồi nồng độ hormone androgen ở các vận động viên bị suy giảm hormone ^[5]. Diosgenin có công thức steroid phân tử tương tự DHEA và từng làm tăng mức DHEA, DHT trong huyết thanh chuột mắc tiểu đường type 1, nhưng cơ chế hấp thu và cách thức diosgenin chuyển hóa trong cơ thể người vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ^[5].

Rào cản sinh khả dụng và nguy cơ tương tác thuốc

Khi xem xét củ từ dưới dạng thực phẩm, sinh khả dụng của diosgenin là một rào cản lớn. Một nghiên cứu năm 2017 đánh giá các đặc tính hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ (ADME) của diosgenin và dạng glycoside của nó là dioscin ^[6]. Trong dịch dạ dày giả lập, dioscin bị thoái giáng tới 28,3% và trong dịch ruột giả lập thoái giáng 12,4%, phần lớn được chuyển đổi thành diosgenin ^[6].

Thử nghiệm trên mô hình tế bào ruột Caco-2 cho thấy dioscin thấm qua màng ruột tốt hơn, trong khi diosgenin tự do lại bị tống ngược trở lại lòng ruột bởi hệ thống bơm tống P-glycoprotein ^[6]. Ở phân đoạn gan S9 của người, diosgenin biến mất nhanh chóng với thời gian bán thải chỉ 11,3 phút do quá trình chuyển hóa pha II ^[6]. Do đó, lượng diosgenin hấp thu vào máu từ đường tiêu hóa khi ăn thông thường là rất thấp.

Nghiên cứu năm 2017 cũng cảnh báo diosgenin và dioscin có khả năng ức chế enzym chuyển hóa thuốc CYP3A4 của gan với giá trị IC50 lần lượt là 17 µM và 33 µM, dù không ảnh hưởng đến các men CYP khác như 2D6, 2C9 và 1A2 ^[6]. CYP3A4 là enzym chịu trách nhiệm xử lý phần lớn các loại thuốc Tây hiện nay, do đó việc lạm dụng chiết xuất diosgenin liều cao có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng.

Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đồng nhất củ từ với các loại viên uống thay thế hormone. Củ từ tự nhiên chứa nhiều thành phần dinh dưỡng giá trị như protein dự trữ dioscorin (chiếm trên 90% lượng protein chiết xuất được trong củ từ, có vai trò chống oxy hóa, ức chế trypsin), các polysaccharide tan trong nước, allantoin và khoáng chất ^[1]. Tuy nhiên, hàm lượng diosgenin trong củ tươi không đủ cao để tạo ra các tác động dược lý mạnh mẽ như các thí nghiệm dùng tinh chất chiết xuất [2, 7].

Về mặt an toàn, thử nghiệm trên chuột mang khối u ung thư vú năm 2009 cho thấy trong khi dùng 17beta-estradiol làm tăng nhanh kích thước khối u thì diosgenin đơn thuần không gây tác động thúc đẩy khối u phát triển ^[2]. Dẫu vậy, những người đang điều trị các bệnh lý ung thư phụ khoa nhạy cảm với hormone hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua enzym gan CYP3A4 cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất từ chi Củ mài ở liều cao ^[6]. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng cần thận trọng để tránh khó tiêu do các saponin tự nhiên.

Áp dụng củ từ an toàn vào chế độ ăn

Để tận dụng giá trị của củ từ, người tiêu dùng nên xem đây là một loại củ cung cấp tinh bột tốt, chất xơ và hoạt chất thực vật lành mạnh thay vì tìm kiếm tác dụng kích thích nội tiết tố nữ.

• Lựa chọn củ tươi: Ưu tiên chọn củ từ còn tươi, vỏ nguyên vẹn, không dập nát, không mọc mầm hay có dấu hiệu ẩm mốc.
• Chế biến chín kỹ: Luôn nấu chín củ từ qua các món luộc, nấu canh thịt, hầm xương hoặc nấu chè. Việc nấu chín giúp phân giải bớt các chất ức chế enzym tiêu hóa tự nhiên và giảm độ nhớt gây khó chịu dạ dày.
• Khẩu phần hợp lý: Nên ăn với lượng vừa phải như một phần tinh bột thay thế cơm trong bữa phụ hoặc bữa chính, kết hợp đa dạng các nhóm đạm, rau xanh và chất béo tốt để có chế độ dinh dưỡng cân bằng.
• Không tự ý dùng chiết xuất: Không tự mua các loại thực phẩm chức năng chứa diosgenin hàm lượng cao để "tự điều trị" rối loạn nội tiết tố mà không có chỉ định từ bác sĩ.

Củ từ là thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ tiêu hóa và bổ sung năng lượng tốt trong thực đơn gia đình. Tuy nhiên, kỳ vọng ăn củ từ để làm tăng vọt nội tiết tố nữ hay thay thế hormone điều trị là quan niệm thiếu cơ sở khoa học. Việc chăm sóc nội tiết cần dựa trên lối sống lành mạnh, dinh dưỡng toàn diện và can thiệp y khoa đúng chuẩn khi cần thiết.