Nhiều người Việt có thói quen uống một ly nước hạt é mát lạnh để giải nhiệt ngày hè, kèm theo lời truyền tai rằng loại hạt này giúp "thải độc gan" cấp tốc sau những bữa tiệc rượu bia hay chuỗi ngày ăn đồ dầu mỡ. Ý nghĩ chỉ cần uống vài ly nước giải khát đơn giản là có thể thanh lọc sạch sẽ mọi chất cặn bã trong gan khiến không ít người tìm mua và sử dụng mỗi ngày.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại khẳng định: nước hạt é không hề có khả năng thải độc gan kỳ diệu như lời đồn. Hạt é bản chất là một loại thực phẩm giàu chất xơ hòa tan và khoáng chất, đóng vai trò hỗ trợ hệ tiêu hóa và cung cấp nước cho cơ thể, chứ không thể hoạt động như một cỗ máy lọc độc tố thay thế chức năng gan [1].
Thải độc gan: Cơ chế sinh học bị hiểu sai
Gan là cơ quan chính đảm nhiệm quá trình chuyển hóa và khử độc trong cơ thể con người, nhưng nó luôn dễ bị tổn thương bởi các tác nhân gây hại như nhiễm virus, tiêu thụ rượu bia quá mức và chế độ ăn nhiều chất béo, nhiều đường [2]. Quá trình giải độc nội sinh diễn ra phức tạp qua hai giai đoạn chuyển hóa enzyme (Phase I và Phase II), nhằm biến đổi các phân tử gây hại thành các hợp chất tan trong nước để đào thải qua mật hoặc thận [3].
Không có loại thực phẩm nào, bao gồm cả nước hạt é, có thể tự mình "quét sạch" độc tố trong gan [1]. Khái niệm "thải độc" hay "detox" bằng nước uống thực chất là sự nhầm lẫn giữa việc hỗ trợ các phản ứng sinh học cơ bản của cơ thể và quá trình bài tiết chất độc nội tại. Khi uống nước hạt é, bạn chỉ đang nạp nước, chất xơ và một số hợp chất thực vật thông thường [3, 5].
Nước hạt é: Bằng chứng khoa học nói gì?
Để hiểu rõ tác dụng thực sự của hạt é (danh pháp khoa học: Ocimum basilicum L.), chúng ta cần nhìn thẳng vào các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật hiện có [2, 4, 6].
Trong một thử nghiệm trong ống nghiệm về khả năng hấp phụ độc tố nấm mốc Ochratoxin A (OTA) - một loại độc tố nấm có thể gây độc cho gan và thận - hạt é nghiền mịn đã được đưa vào so sánh với hạt chan và hạt chia [4]. Kết quả cho thấy cả ba loại hạt đều có khả năng hấp phụ độc tố OTA trong dịch dạ dày và dịch ruột nhân tạo, đạt tỷ lệ hấp phụ lên tới 93% trong dịch dạ dày, đồng thời loại bỏ được độc tố này khỏi cà phê hòa tan, cà phê phin và cà phê đóng hộp [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng hạt chia có khả năng hấp phụ cao nhất, tiếp theo là hạt chan, còn hạt é thể hiện hiệu quả thấp nhất trong ba loại [4]. Cần lưu ý rằng đây là thử nghiệm hấp phụ cơ học ngoài cơ thể sống, không phản ánh khả năng hạt é đi vào gan để "lọc độc" [4].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 tập trung vào chất nhầy hạt é (basil seed gum - BSG), một chất keo ưa nước nguồn gốc tự nhiên [1]. Báo cáo ghi nhận chất nhầy hạt é sở hữu các đặc tính chức năng về mặt nhũ hóa, lưu biến, tạo gel và hấp phụ [1]. Nhờ hàm lượng chất xơ dồi dào, chất nhầy này được ứng dụng trong thực phẩm và công nghiệp với các vai trò sinh lý như hỗ trợ giảm cân, đào thải chất cặn bã qua tiêu hóa, kiểm soát đường huyết và cholesterol [1]. Đây hoàn toàn là tác động của chất xơ trong đường ruột chứ không phải cơ chế thải độc gan chuyên biệt [1].
Nghiên cứu trên mô hình tế bào mỡ trưởng thành năm 2022 khảo sát chiết xuất methanol từ hạt é (Ocimum basilicum L.) [5]. Các nhà khoa học phát hiện chiết xuất này chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học như axit ricinolic, gamabufotalin, colchicine, beclomethasone, prednisone, beta carotene, levodopa, retinol, triaziquone, retinyl acetate và vincamine [5]. Chiết xuất này giúp cải thiện tích tụ lipid, tăng cường oxy hóa axit béo ở ty thể tế bào mỡ thông qua việc kích hoạt các thụ thể PPARgammaC1alpha, PRDM16, UCP-1 và adiponectin-R1, đồng thời ức chế các cytokine gây viêm [5]. Dù vậy, các tác giả kết luận rằng đây mới chỉ là thí nghiệm invitro trên tế bào mỡ nhằm tìm kiếm tiềm năng giảm lipid và kháng viêm, cần thêm nhiều nghiên cứu trên động vật sống (in vivo) trước khi có thể khẳng định hiệu quả sử dụng trên người [5].
Đáng chú ý, các bằng chứng về việc kích hoạt enzyme giải độc gan thường xuất phát từ lá é thay vì hạt é [3]. Một nghiên cứu năm 2004 trên chuột bạch Thụy Sĩ (Swiss albino mice) 8-9 tuần tuổi sử dụng chiết xuất cồn-nước từ lá húng quế/lá é (Ocimum basilicum) ở mức liều 200 và 400 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá giúp tăng hoạt tính của enzyme glutathione S-transferase, DT-diaphorase, glutathione reductase (GR), superoxide dismutase (SOD) và catalase trong gan, đồng thời làm tăng nồng độ chất chống oxy hóa glutathione (GSH) và giảm sự peroxy hóa lipid [3]. Chiết xuất lá é cũng cho thấy tác dụng ngăn ngừa u nhú ở da và dạ dày trước trên chuột [3]. Điều này cho thấy hoạt tính hỗ trợ enzyme chuyển hóa thuốc pha II tập trung ở phần lá, và không thể đánh đồng kết quả này cho việc uống nước hạt é thông thường [3].
Lợi ích thực tế: Nguồn bổ sung nước và chất xơ
Dù không "thải độc gan", hạt é vẫn là một loại thực phẩm có giá trị dinh dưỡng phong phú và lành mạnh [3, 5].
Theo các tài liệu y học cổ truyền, hạt é ngâm nước thường được dùng làm thức uống giải khát, bồi bổ, làm dịu niêm mạc, hỗ trợ giảm táo bón mạn tính, khó tiêu, tiêu chảy, đau họng hoặc các rối loạn tiết niệu [6]. Truyền thống cũng dùng một thìa hạt é pha với nước và đường để làm chất làm dịu vết thương hoặc dùng đắp ngoài da trị viêm loét [6].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng trong hạt é có chứa nhiều ancaloit, flavonoid, carbohydrate, tannin, terpenoid và các chuỗi peptide có hoạt tính chống oxy hóa [6]. Những thành phần này giúp hạt é có khả năng kháng khuẩn, chống oxy hóa, hỗ trợ làm chậm hấp thu đường nhờ ức chế men alpha-amylase trong ống nghiệm [6].
Khi ngâm nước, lớp vỏ ngoài của hạt é trương nở tạo thành lớp màng nhầy sinh học tự nhiên [1]. Lớp gel giàu chất xơ này khi đi vào đường tiêu hóa giúp kích thích nhu động ruột, tăng khối lượng phân, từ đó hỗ trợ đào thải cặn bã trong lòng ruột đều đặn và dễ dàng [3, 5]. Uống một ly nước hạt é đồng nghĩa với việc bạn bổ sung một lượng nước đáng kể cùng chất xơ hòa tan cho cơ thể, giảm thiểu nguy cơ táo bón [3, 5].
Những hiểu lầm phổ biến về việc "giải độc gan"
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là tin rằng một loại thức uống mát có thể đảo ngược những tổn thương gan do lối sống gây ra [2]. Việc nhậu nhẹt thâu đêm rồi hôm sau uống liên tiếp vài ly nước hạt é với hy vọng "rửa sạch cồn và mỡ" trong gan là hoàn toàn phản khoa học. Gan chuyển hóa rượu và chất béo thông qua hệ thống men sinh học chuyên biệt, không có loại nước hạt nào có thể hòa tan độc chất trong mô gan ra ngoài [2].
Một lầm tưởng khác là cho rằng hạt càng nở nhiều bọc nhầy thì "hút mỡ và hút độc" trong gan càng mạnh [1]. Thực chất, lớp gel chỉ phát huy tác dụng vật lý tại lòng ống tiêu hóa, giúp làm chậm quá trình hấp thu đường và hỗ trợ bài tiết ở đường ruột [3, 5]. Nó không thể thẩm thấu nguyên vẹn qua thành ruột để đi vào hệ tuần hoàn rồi đến các tế bào gan làm nhiệm vụ hút độc [1].
Bên cạnh đó, nhiều người có thói quen pha hạt é với nhiều đường cát, nước ngọt hoặc siro đậm đặc để dễ uống. Cách làm này vô tình nạp thêm một lượng đường tự do lớn vào cơ thể, làm tăng áp lực chuyển hóa lên gan và làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ, đi ngược lại hoàn toàn mục đích bảo vệ sức khỏe ban đầu [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hạt é?
Mặc dù hạt é và cây é nhìn chung an toàn khi dùng trong ăn uống thường ngày, một số đối tượng vẫn cần thận trọng [7].
Một số nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất từ loại thực vật này có hoạt tính ngừa thai trên mô hình động vật [7]. Do đó, phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú được khuyến cáo nên tránh sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé [7].
Người có tiền sử mắc các bệnh về gan mạn tính hoặc đang điều trị bệnh lý không nên tự ý dùng hạt é thay thế cho các chỉ định y khoa [7]. Khi gặp các vấn đề về gan, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có phương án can thiệp khoa học và an toàn [7].
Ngoài ra, do hạt é có khả năng hút nước rất mạnh và tạo thành khối gel đặc quánh, việc uống hạt é khi chưa nở hoàn toàn có thể gây tắc nghẽn thực quản hoặc đường tiêu hóa, đặc biệt là ở trẻ nhỏ hoặc người già có chức năng nuốt kém [1].
Áp dụng đúng cách trong đời sống hằng ngày
Để khai thác tối đa lợi ích tự nhiên từ hạt é mà không mang theo kỳ vọng sai lệch, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:
- Cách pha chế: Luôn ngâm hạt é trong nước lọc hoặc nước ấm đủ thời gian cho đến khi toàn bộ hạt nở hoàn toàn, tạo thành một lớp màng nhầy trong suốt bao quanh trước khi uống [3, 5]. Không nên nuốt trực tiếp hạt khô rồi mới uống nước vì hạt sẽ hút nước trong thực quản gây nghẹn [1].
- Lượng dùng hợp lý: Dùng một lượng vừa phải, tương đương khoảng một thìa hạt é ngâm trong một cốc nước lớn mỗi ngày theo kinh nghiệm dân gian [6]. Tránh lạm dụng uống quá nhiều có thể gây đầy bụng hoặc cản trở hấp thu các chất dinh dưỡng khác [1].
- Hạn chế đường: Uống hạt é nguyên chất hoặc kết hợp cùng nước lọc, các loại trà thảo mộc nhẹ, hạn chế tối đa việc cho thêm đường tinh luyện, siro nhiều năng lượng hoặc sữa đặc để tránh gây hại cho gan [1, 5].
Nước hạt é thực chất là một thức uống giải khát thanh mát, cung cấp nước và chất xơ rất tốt cho đường tiêu hóa chứ không thể thay thế chức năng thải độc của gan. Để bảo vệ gan hiệu quả, cách tốt nhất là duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia, giảm đường mỡ trong khẩu phần ăn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề về sức khỏe.
