Nước ngọt ăn kiêng: Chất tạo ngọt nhân tạo ảnh hưởng thế nào đến tim?

Nhiều người chọn nước ngọt ăn kiêng để cắt giảm đường và kiểm soát cân nặng. Các sản phẩm này tạo vị ngọt bằng chất làm ngọt nhân tạo không chứa calo. Tuy nhiên, giới khoa học đặt câu hỏi liệu các hóa chất này có thực sự vô hại với tim mạch hay không.

Nhiều dữ liệu dịch tễ học quy mô lớn ghi nhận mối liên quan giữa việc tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt nhân tạo và nguy cơ gia tăng biến cố tim mạch, đặc biệt là đột quỵ và bệnh mạch vành [1, 2, 4]. Thay thế đường bằng chất ngọt nhân tạo không hoàn toàn đồng nghĩa với việc loại bỏ nguy cơ cho mạch máu [3, 4].

Vì sao chất tạo ngọt có thể tác động đến mạch máu?

Đường nhân tạo thường được quảng bá là trơ về mặt sinh học vì ít hoặc không sinh năng lượng ^[1]. Dù vậy, các hợp chất như aspartame, sucralose hay acesulfame-K vẫn tương tác với cơ thể qua nhiều con đường chuyển hóa [1, 7].

Một số nghiên cứu chỉ ra rằng chất tạo ngọt nhân tạo có thể làm thay đổi thành phần hệ vi sinh vật đường ruột ^[2]. Sự mất cân bằng này làm gián đoạn chuyển hóa và phản ứng miễn dịch của cơ thể ^[2]. Hiện tượng mất cân bằng hệ vi sinh liên quan trực tiếp đến stress oxy hóa, tổn thương cấu trúc DNA và suy giảm dẫn truyền tín hiệu tế bào ^[2]. Chuỗi rối loạn này làm gia tăng phản ứng viêm mạn tính và thúc đẩy nguy cơ mắc các bệnh tim mạch ^[2].

Ngoài ra, chất tạo ngọt cũng liên quan đến các triệu chứng thần kinh như đau đầu hoặc rối loạn vị giác, phản ánh tác động toàn thân chứ không chỉ khu trú tại ống tiêu hóa ^[1].

Bằng chứng dịch tễ: Dự án NutriNet-Santé

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu NutriNet-Santé tại Pháp theo dõi 103.388 người trưởng thành từ năm 2009 đến năm 2021 nhằm đánh giá tác động của chất tạo ngọt từ mọi nguồn thực phẩm [1, 2]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 42,2; trong đó 79,8% là phụ nữ, tương đương 904.206 người-năm theo dõi ^[3]. Lượng tiêu thụ được đo lường chính xác qua nhật ký ăn uống 24 giờ lặp lại nhiều lần, ghi nhận cụ thể từng nhãn hiệu công nghiệp [1, 2].

Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt nhân tạo (trên mức trung vị theo giới) đối mặt với nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn nhóm không dùng [1, 2]. Nghiên cứu ghi nhận 1.502 biến cố tim mạch với tỷ số rủi ro hiệu chỉnh (HR) là 1,09 khi phân tích biến liên tục ^[3] và HR = 1,17 khi so sánh nhóm dùng nhiều với nhóm không dùng ^[4]. Tỷ lệ mới mắc tuyệt đối ở nhóm dùng nhiều là 346/100.000 người-năm, so với 314/100.000 người-năm ở nhóm không dùng ^[3].

Mối liên quan này thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm bệnh mạch máu não (bao gồm đột quỵ), ghi nhận tổng cộng 777 biến cố [1, 2]. Người tiêu thụ nhiều có nguy cơ mắc bệnh mạch máu não tăng cao hơn hẳn, với tỷ lệ mới mắc là 195/100.000 người-năm so với 150/100.000 người-năm ở người không dùng (HR = 1,18 theo mô hình biến liên tục ^[3]; HR = 1,34 khi so nhóm cao nhất với nhóm không dùng ^[4]).

Đột quỵ và mạch vành: Tác động riêng của từng hoạt chất

Nghiên cứu NutriNet-Santé đi sâu phân tích từng phân tử hóa học cụ thể:

• Aspartame: Hoạt chất này liên quan mật thiết đến sự gia tăng nguy cơ biến cố mạch máu não [1, 2]. Khi dùng nhiều aspartame, nguy cơ gặp biến cố mạch máu não tăng cao (HR = 1,17 ^[3]; HR = 1,29 ^[4]), tỷ lệ mắc bệnh là 186/100.000 người-năm so với 151/100.000 người-năm ở người không dùng ^[3].
• Sucralose: Chất tạo ngọt này liên quan đến sự gia tăng nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ (bệnh mạch vành) với 730 biến cố được ghi nhận ^[3]. Nguy cơ bệnh mạch vành ở người dùng sucralose tăng lên với HR = 1,31, tỷ lệ mới mắc tuyệt đối vọt lên 271/100.000 người-năm so với 161/100.000 người-năm ở người không dùng ^[3].
• Acesulfame potassium (Acesulfame-K): Hoạt chất này cũng làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành (HR = 1,40, tỷ lệ mới mắc 167 so với 164/100.000 người-năm ^[3]). Đồng thời, acesulfame-K làm tăng nguy cơ tim mạch chung (HR = 1,24) và nguy cơ bệnh mạch máu não (HR = 1,29) ^[4].

Các phân tích gộp và dữ liệu lớn khác nói gì?

Mối liên hệ tiêu cực này tiếp tục được củng cố qua một phân tích gộp năm 2024 tổng hợp từ 12 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 1.224.560 người tham gia ^[5]. Kết quả phân tích cho thấy việc uống từ 1 phần đồ uống có đường nhân tạo trở lên mỗi ngày làm tăng 14% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (HR = 1,14), tăng 29% nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch (HR = 1,29) và tăng 15% nguy cơ đột quỵ (HR = 1,15) ^[5].

Cùng năm 2024, một phân tích trên 133.285 người từ dữ liệu UK Biobank (những người ban đầu không mắc bệnh tim mạch và tiểu đường) cho thấy: mỗi thìa cà phê chất tạo ngọt tiêu thụ thêm mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch tổng thể (HR = 1,012), tăng nguy cơ bệnh động mạch vành (HR = 1,018) và bệnh động mạch ngoại biên (HR = 1,035) ^[6]. Nguy cơ tim mạch liên quan đến chất làm ngọt nhân tạo tồn tại độc lập với mức độ nhạy cảm di truyền của từng cá nhân ^[6]. Người không béo phì (BMI < 30 kg/m2) và người không thuộc chủng tộc da trắng có xu hướng ghi nhận nguy cơ cao hơn ^[6].

Nghiên cứu trên 93.676 phụ nữ sau mãn kinh từ dự án Women's Health Initiative cũng ghi nhận: phụ nữ uống từ 2 phần đồ uống ăn kiêng trở lên mỗi ngày (>= 24 ounce/ngày) có nguy cơ đột quỵ, bệnh mạch vành và tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn hẳn nhóm uống dưới 1 phần mỗi tuần ^[7]. Nghiên cứu Nurses' Health Study trên 80.647 phụ nữ và Health Professionals Follow-up Study trên 37.716 nam giới cho thấy nguy cơ tử vong do tim mạch tăng ở nhóm dùng đồ uống ăn kiêng cao nhất, trong đó tác động tiêu cực biểu hiện rõ ở phụ nữ hơn nam giới ^[7].

Đối với nhóm người mắc bệnh viêm ruột (IBD) trong nghiên cứu theo dõi trung bình 10,1 năm trên 1.981 bệnh nhân, những người uống trên 1 đơn vị đồ uống ăn kiêng mỗi ngày đối mặt với nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn 78% (HR = 1,78) so với người không dùng ^[8].

Điểm mạnh và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu quy mô lớn mang lại góc nhìn thực tế với cỡ mẫu hàng trăm nghìn người, theo dõi liên tục trong nhiều năm và đã kiểm soát nhiều yếu tố gây nhiễu như chế độ ăn chung hay bệnh lý nền đi kèm [1, 4, 5]. Việc ghi nhận chi tiết nhãn hiệu thực phẩm giúp xác định tác động riêng lẻ của từng hợp chất như aspartame hay sucralose thay vì đánh đồng toàn bộ [1, 2].

Tuy nhiên, bản chất các nghiên cứu này là quan sát dịch tễ học, chưa thể chứng minh quan hệ nhân quả tuyệt đối [3, 4]. Dữ liệu phụ thuộc vào nhật ký ăn uống tự ghi nhớ của người tham gia [1, 5]. Hiện tượng nhân quả ngược cũng là một giới hạn thường gặp: những người vốn có nguy cơ chuyển hóa, tiền tiểu đường hoặc thừa cân thường chủ động chuyển sang đồ uống ăn kiêng, dẫn đến việc tăng tỷ lệ biến cố tim mạch ở nhóm này [3, 5]. Mặc dù vậy, các phân tích đã hiệu chỉnh đa biến vẫn cho thấy mối nguy cơ tồn tại độc lập [1, 5].

Hiểu lầm thường gặp về nước ngọt ăn kiêng

Nhiều người mặc định nhãn mác "không calo" (zero calories) nghĩa là hoàn toàn an toàn cho hệ tuần hoàn. Dù cơ quan chức năng phân loại chất tạo ngọt là an toàn khi cấp phép, các nguy cơ sức khỏe tim mạch dài hạn vẫn chưa được giải tỏa hoàn toàn [3, 4].

Thêm vào đó, việc dùng chất ngọt nhân tạo thêm vào các đồ uống truyền thống như trà có thể làm mất đi các lợi ích bảo vệ tim mạch vốn có của thức uống tự nhiên này ^[2]. Về mặt ung thư học, đa số nghiên cứu chưa ghi nhận mối liên hệ trực tiếp giữa chất tạo ngọt nhân tạo và ung thư ^[1], dù aspartame từng được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp vào nhóm có thể gây ung thư cho người ^[2]. Vấn đề cần cảnh giác hàng đầu hiện nay đối với nhóm chất này vẫn là gánh nặng chuyển hóa và bệnh tim mạch [7, 8].

Ai nên thận trọng?

Dựa trên dữ liệu dịch tễ, những nhóm người sau cần hạn chế tiêu thụ đồ uống và thực phẩm chứa chất tạo ngọt nhân tạo:

• Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc nguy cơ cao: Nhóm này bao gồm người có mảng xơ vữa, xơ vữa động mạch ngoại biên, bệnh mạch vành hoặc từng bị tai biến mạch máu não [1, 5].
• Phụ nữ sau mãn kinh: Dữ liệu cho thấy đối tượng phụ nữ lớn tuổi dùng nhiều đồ uống ăn kiêng có sự gia tăng rõ rệt về tỷ lệ đột quỵ và tử vong tim mạch ^[7].
• Người mắc bệnh viêm ruột (IBD): Bệnh nhân viêm đại tràng, bệnh Crohn dùng trên 1 lon nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày đối mặt với nguy cơ tim mạch tăng thêm 78% ^[8].
• Người đang điều chỉnh đường huyết hoặc thuốc tim mạch: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng các sản phẩm ăn kiêng công nghiệp dài ngày.

Hướng dẫn sử dụng và thay đổi thói quen

Để bảo vệ thành mạch và trái tim, người tiêu dùng nên từng bước giảm bớt sự phụ thuộc vào vị ngọt nhân tạo:

• Giảm tần suất tiêu thụ: Cắt giảm lượng nước ngọt ăn kiêng xuống dưới 1 lon/ngày, hướng tới việc chỉ dùng ngắt quãng vài lần mỗi tuần thay vì thói quen hằng ngày [4, 6].
• Đọc kỹ nhãn thành phần: Kiểm tra nhãn phụ để nhận diện các hợp chất aspartame, sucralose hay acesulfame-K có trong nước giải khát, sữa chua hay bánh kẹo đóng gói [1, 2].
• Thay thế bằng thức uống tự nhiên: Ưu tiên nước lọc, nước khoáng hoặc trà nguyên chất không pha thêm đường nhân tạo hay đường tinh luyện ^[2].
• Chế độ ăn tổng thể: Kết hợp tăng cường chất xơ từ rau củ tự nhiên, tập thể dục đều đặn và duy trì lối sống lành mạnh để giảm thiểu các yếu tố nguy cơ tim mạch.

Nước ngọt ăn kiêng có thể hỗ trợ cắt giảm calo trong ngắn hạn, nhưng không phải là giải pháp bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài. Để giữ gìn hệ tim mạch dẻo dai, người dân nên xây dựng thói quen uống nước lọc và cắt giảm dần cả đường tự nhiên lẫn chất ngọt nhân tạo trong khẩu phần hằng ngày.