Nước tăng lực chứa taurine và đường: Ảnh hưởng nhịp tim và huyết áp ra sao?

Nhiều người trẻ, tài xế hay nhân viên văn phòng thường tìm đến nước tăng lực như một giải pháp cứu cánh tức thì khi cơ thể mệt mỏi, buồn ngủ. Sự pha trộn giữa vị ngọt đậm của đường, cảm giác sảng khoái và lời quảng cáo phục hồi sinh lực khiến loại đồ uống này trở nên quen thuộc trong đời sống thường ngày. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống cảm thấy tim đập thình thịch, ngực hồi hộp và bồn chồn khó tả. Liệu sự kết hợp giữa caffeine liều cao, đường và taurine có thực sự vô hại với hệ tim mạch?

Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học: Nước tăng lực không đơn thuần là nước giải khát mà là hỗn hợp kích thích có khả năng làm tăng áp lực động mạch cấp tính và biến đổi hoạt động điện tim ^[1], ^[2]. Việc dung nạp lượng lớn các thành phần này cùng lúc gây gánh nặng tức thời lên huyết áp và hệ thống dẫn truyền của tim ^[2], ^[3].

Cơ chế tác động lên tim và mạch máu

Nước tăng lực thương mại thường chứa nồng độ caffeine đậm đặc kết hợp cùng taurine, đường và các hợp chất khác ^[1], ^[4]. Caffeine là chất kích thích hệ thần kinh trung ương quen thuộc, gây co mạch ngoại vi và kích thích bài tiết catecholamine. Khi kết hợp cùng taurine - một axit amin hoạt động như chất điều biến thần kinh - sự hấp thu và phản ứng huyết động học dường như bị khuếch đại ^[1], ^[5].

Dữ liệu lâm sàng ghi nhận nồng độ caffeine và taurine trong huyết thanh tăng vọt chỉ sau một thời gian ngắn dùng nước tăng lực ^[1]. Sự gia tăng đồng thời của hai hoạt chất này đi kèm với hiện tượng co thắt mạch, làm tăng kháng lực mạch máu ngoại biên ^[5]. Hậu quả trực tiếp là áp lực động mạch gia tăng đột ngột, buộc cơ tim phải co bóp mạnh hơn để tống máu đi nuôi cơ thể ^[2], ^[5].

Bên cạnh huyết áp, sự phối hợp của các thành phần kích thích này còn tác động đến quá trình tái cực của cơ thất ^[2], ^[6]. Trên bản ghi điện tâm đồ (ECG), thời gian từ khi tâm thất bắt đầu khử cực đến khi kết thúc tái cực được gọi là khoảng QT. Nước tăng lực đã được chứng minh làm kéo dài khoảng QT đã hiệu chỉnh theo nhịp tim (QTc), phản ánh tình trạng chậm trễ trong quá trình phục hồi điện thế của tim ^[2], ^[3].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nghiên cứu công bố năm 2016 trên người trẻ khỏe mạnh đánh giá tác động của 32 oz (khoảng 946 ml) nước tăng lực so với giả dược và nhân sâm ^[3]. Kết quả cho thấy tại thời điểm 2 giờ sau uống, khoảng QTc ở nhóm dùng nước tăng lực tăng thêm 3,37 +- 10,7 ms, trong khi nhóm giả dược giảm 3,19 +- 11,8 ms (p=0,030) ^[3]. Huyết áp tâm thu ở nhóm nước tăng lực tăng thêm 2,00 +- 6,37 mmHg, trái ngược với mức giảm 2,67 +- 5,83 mmHg ở nhóm chứng (p=0,014) ^[3]. Tính chung, mức tăng chênh lệch đạt hơn 6 ms với QTc và hơn 4 mmHg với huyết áp tâm thu ^[3].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2017 tiến hành trên 18 người trẻ khỏe mạnh để so sánh nước tăng lực thể tích lớn (946 ml chứa 320 mg caffeine) với đồ uống đối chứng chỉ chứa 320 mg caffeine đơn thuần ^[6]. Thời gian giãn cách giữa hai lần thử nghiệm là 6 ngày ^[6]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm 2 giờ, khoảng QTc ở nhóm dùng nước tăng lực tăng biến thiên 0,44 +- 18,4 ms so với mức giảm -10,4 +- 14,8 ms ở nhóm chỉ dùng caffeine (p=0,02) ^[6]. Đáng chú ý, tại mốc 6 giờ sau uống, huyết áp tâm thu ở nhóm nước tăng lực vẫn duy trì mức tăng 4,72 +- 4,67 mmHg, cao hơn rõ rệt so với mức 0,83 +- 6,09 mmHg của nhóm dùng caffeine đơn thuần (p=0,01) ^[6].

Năm 2019, một thử nghiệm ngẫu nhiên khác cũng xác nhận nước tăng lực thể tích lớn gây kéo dài khoảng QTc đáng kể và làm tăng huyết áp cánh tay cũng như huyết áp trung tâm cấp tính ^[2]. Sự biến đổi khoảng QTc xuất hiện ngay trong giờ đầu tiên và có ý nghĩa thống kê trên cả công thức Bazett lẫn Fridericia ^[2]. Huyết áp tâm thu tối đa sau khi hiệu chỉnh nền và trừ giả dược tăng rõ rệt ^[2].

Đánh giá tổng quan năm 2017 dẫn chứng thử nghiệm của Elitok và cộng sự trên 50 người trẻ khỏe mạnh: sau khi uống 355 ml nước tăng lực Red Bull 2 giờ, huyết áp tâm thu tăng từ 112 lên 121 mmHg, huyết áp tâm trương tăng từ 73 lên 76 mmHg ^[5]. Một thử nghiệm khác trên 25 người của Grasser và cộng sự cho thấy nước tăng lực làm tăng cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương, tăng kháng lực mạch máu não, trong khi nghiệm pháp tải nước lọc đối chứng không gây ra các biến đổi này ^[5]. Thử nghiệm trên 15 vận động viên chạy bộ cũng cho thấy huyết áp tâm thu sau 15 phút tập luyện ở 3 thử nghiệm dùng nước tăng lực đạt mức 163,87 đến 166,47 mmHg, cao hơn mức 156 mmHg ở nhóm dùng giả dược ^[5].

Nước tăng lực tác động thế nào trên người có bệnh nền?

Đối với người có hội chứng QT kéo dài bẩm sinh (LQTS), tác động của nước tăng lực càng trở nên nguy hiểm ^[1]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2017 trên 24 bệnh nhân LQTS (độ tuổi 16-50, tuổi trung bình 29 +- 9 tuổi, 54% nữ) đã so sánh nước tăng lực với đồ uống có đối chứng ^[1]. Khoảng thời gian đào thải giữa 2 đợt dùng là một tuần ^[1].

Kết quả cho thấy huyết áp tâm thu đỉnh tăng 7 +- 16 mmHg ở nhóm nước tăng lực so với 1 +- 16 mmHg ở nhóm chứng (tăng 6% so với 0,8%, p=0,046) ^[1]. Huyết áp tâm trương tăng 8 +- 10 mmHg so với 2 +- 9 mmHg (tăng 11% so với 3%, p=0,01) ^[1]. Các biến đổi huyết động này tương quan chặt chẽ với sự gia tăng mạnh nồng độ caffeine huyết thanh (14,6 +- 11,3 so với 0,5 +- 0,1 micromol/L, p<0,001) và taurine huyết thanh (737 +- 199 so với -59 +- 22 micromol/L, p<0,001) ^[1]. Dù phân tích chung trên toàn nhóm không thấy thay đổi QTc vượt bậc, có 3 bệnh nhân đã xuất hiện tình trạng kéo dài QTc nguy hiểm từ 50 ms trở lên sau khi dùng nước tăng lực ^[1].

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ năm 2013 đến 2014 tại Ả Rập Xê Út trên 31 sinh viên nam (18 người thừa cân/béo phì và 13 người bình thường) cũng ghi nhận những biến đổi tiêu cực ^[7]. Ở nhóm béo phì, khoảng QTc tăng rõ rệt tại thời điểm 60 phút sau uống nước tăng lực (p=0,006) ^[7]. Biến thiên nhịp tim (HRV) ở nhóm béo phì giảm đáng kể sau 60 phút ^[7]. Đồng thời, huyết áp tâm trương (p=0,020) và huyết áp động mạch trung bình (p=0,024) ở nhóm thừa cân/béo phì tăng vọt sau 30 phút tiêu thụ ^[7].

Năm 2015, y văn ghi nhận một ca lâm sàng nam thanh niên 22 tuổi bị đau ngực không điển hình sau khi uống 1,5 lít nước tăng lực (chứa 470 mg caffeine) pha cùng rượu vodka ^[8]. Điện tâm đồ khi nhập viện cho thấy khoảng QT/QTc kéo dài nghiêm trọng tới 520/580 ms ^[8]. Sang ngày hôm sau, chỉ số này mới trở về bình thường (360/430 ms) ^[8]. Trường hợp này cho thấy liều cao caffeine và các chất kích thích có thể bộc lộ hội chứng QT kéo dài tiềm ẩn ^[8].

Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng nước tăng lực chỉ là nước ngọt đậm vị kết hợp một chút caffeine như cà phê thông thường. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chứng minh tác động làm tăng huyết áp tâm thu và kéo dài QTc của nước tăng lực kéo dài hơn và mạnh hơn so với caffeine đơn chất ^[6]. Điều này cho thấy sự hiệp đồng giữa caffeine liều cao, taurine và các phụ gia khác tạo nên hiệu ứng sinh học phức tạp hơn dùng caffeine riêng lẻ ^[2], ^[6].

Một hiểu lầm khác là nước tăng lực luôn làm huyết áp tăng vĩnh viễn không hạ. Một nghiên cứu trên chuột C57BL/6J normotensive kéo dài 13 tuần ghi nhận tiêu thụ mạn tính dung dịch nước tăng lực 30% làm giảm huyết áp tâm trương 18,8 +- 9,9 mmHg và áp lực động mạch trung bình 15,3 +- 9,8 mmHg ^[4]. Nhóm dùng nước tăng lực không đường cũng giảm huyết áp tâm thu, tâm trương và huyết áp trung bình lần lượt là 10,85 +- 5,6; 18,7 +- 6,7 và 15,6 +- 6,1 mmHg ^[4]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là mô hình tiền lâm sàng trên động vật có huyết áp bình thường, không thể dùng kết quả này để coi nước tăng lực như biện pháp quản lý huyết áp ở người, mà chỉ phản ánh cơ chế thích nghi mạn tính của mô hình chuột ^[4].

Cần lưu ý rằng việc khoảng QTc bị kéo dài sau khi uống nước tăng lực là một yếu tố nguy cơ tim mạch chứ không đồng nghĩa với việc bệnh nhân chắc chắn sẽ phát triển loạn nhịp xoắn đỉnh (torsades de pointes) ^[2]. Bằng chứng tổng quan chỉ ra các biến cố tim mạch nghiêm trọng như rối loạn nhịp tim (chiếm tới 35% các ca báo cáo biến cố tim mạch), co thắt mạch vành, nhồi máu cơ tim hay ngưng tim tuy có ghi nhận nhưng đa phần là báo cáo ca bệnh riêng lẻ khi dùng quá mức hoặc có bệnh nền ^[5]. Hơn nữa, ảnh hưởng của việc uống nước tăng lực lâu dài trên người vẫn chưa được xác định rõ ^[2].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dựa trên dữ liệu thực nghiệm, các chuyên gia khuyến cáo một số nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh xa nước tăng lực:

• Người có hội chứng QT kéo dài bẩm sinh hoặc mắc phải: Nguy cơ bùng phát cơn kéo dài QTc cấp tính trên 50 ms là mối đe dọa trực tiếp đến nhịp tim ^[1], ^[2].
• Người mắc bệnh tăng huyết áp hoặc có bệnh lý tim mạch: Việc gia tăng áp lực động mạch ngoại vi và huyết áp trung tâm cấp tính có thể làm bùng phát cơn tăng huyết áp ^[2], ^[5].
• Người thừa cân, béo phì: Phản ứng thần kinh thực vật và huyết áp của nhóm này nhạy cảm hơn, dễ làm giảm độ biến thiên nhịp tim và tăng huyết áp động mạch trung bình ^[7].
• Thanh thiếu niên và người nhạy cảm với chất kích thích: Hệ tim mạch và thần kinh chưa ổn định dễ gặp các phản ứng kích động hoặc hồi hộp quá mức ^[1], ^[5].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và cân bằng

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn duy trì được sự tỉnh táo trong công việc và sinh hoạt, bạn nên lưu ý:

• Không sử dụng lượng lớn cấp tính: Tránh uống dồn dập các lon nước tăng lực thể tích lớn (từ 500 ml đến 1 lít) trong thời gian ngắn vì các nghiên cứu đều chỉ ra thể tích lớn gây biến đổi QTc và huyết áp rõ rệt ^[2], ^[3], ^[6].
• Tuyệt đối không pha trộn với rượu: Việc kết hợp nước tăng lực nồng độ caffeine cao với đồ uống có cồn có thể che giấu cảm giác say, dẫn đến ngộ độc và kéo dài khoảng QT nguy hiểm ^[8].
• Tránh dùng trước khi tập luyện nặng: Nước tăng lực làm tăng thêm mức huyết áp vốn đã tăng cao trong quá trình gắng sức thể lực ^[5].
• Lựa chọn giải pháp thay thế lành mạnh: Thay vì dựa vào hỗn hợp caffeine liều cao và taurine, hãy bù nước lọc đều đặn, ngủ đủ giấc và bổ sung dinh dưỡng cân đối để hồi phục năng lượng tự nhiên.

Nước tăng lực có thể mang lại sự tỉnh táo tạm thời, nhưng việc tăng áp lực động mạch và thay đổi điện thế tim cấp tính là những tác động sinh học có thật. Người tiêu dùng cần hiểu rõ cơ thể mình, kiểm soát liều lượng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có sẵn bệnh lý tim mạch trước khi sử dụng các loại đồ uống kích thích này.