Nhiều người có thói quen đổ trực tiếp nước sôi 100 độ C vào ly mì tôm bằng nhựa, xốp hoặc ly giấy rồi đậy nắp chờ chín. Sự tiện lợi này khiến không ít người băn khoăn liệu nhiệt độ quá cao có làm thôi nhiễm hạt vi nhựa hay hóa chất độc hại vào thức ăn hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học thực nghiệm là: Có phôi nhiễm. Nhiệt độ cao của nước sôi thúc đẩy quá trình thôi nhiễm vi nhựa, hợp chất hữu cơ dễ bay hơi như styrene và một lượng nhỏ kim loại nặng vào nước dùng.

Cơ chế thôi nhiễm khi gặp nhiệt độ cao

Hộp mì ăn liền dạng ly thường được chế tạo từ các chất liệu như nhựa polypropylene (PP), xốp polystyrene (PS, EPS), hoặc ly giấy có tráng màng nhựa kỵ nước polyethylene (PE) bên trong [1, 4]. Khi tiếp xúc trực tiếp với nước nóng từ 80 đến 100 độ C, lớp bề mặt của những vật liệu này chịu tác động nhiệt lớn, gây ra hiện tượng mài mòn vật lý và biến đổi hóa học [2, 4].

Nhiệt độ đóng vai trò then chốt làm phân hủy hoặc bào mòn cấu trúc polyme tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm [5, 7]. Dưới tác động nhiệt, bề mặt nhựa xuất hiện các vết mài mòn, làm gãy rụng các mảnh nhỏ thành hạt vi nhựa hoặc hạt có kích thước nhỏ hơn micron (sub-micron) [1, 4]. Đồng thời, các monome chưa phản ứng hết trong quá trình tổng hợp nhựa hoặc phụ gia đi kèm bắt đầu thoát ra môi trường lỏng [2, 5].

Vi nhựa phát tán hàng triệu hạt vào nước sôi

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá quá trình suy thoái của lớp màng tráng nhựa (chủ yếu là PE) trong ly giấy khi tiếp xúc với nước nóng ở mức 85-90 độ C [1]. Kết quả quan sát qua kính hiển vi huỳnh quang cho thấy khoảng 25.000 hạt vi nhựa kích thước micron đã thôi nhiễm vào một ly nước nóng (100 ml) chỉ sau 15 phút ngâm [1]. Khi sử dụng kính hiển vi điện tử quét, các nhà khoa học ghi nhận có tới 102 ± 21,1 x 10^6 hạt có kích thước dưới một micron (sub-micron) trên mỗi ml nước [1]. Phân tích nguyên tố chỉ ra hàm lượng các nguyên tố như C, H, N tính theo khối lượng bị sụt giảm sau khi màng nhựa tiếp xúc nước nóng [1].

Tiếp tục làm rõ vấn đề này với đồ nhựa dùng một lần, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã mô phỏng quá trình sử dụng đồ đựng bằng nhựa với thực phẩm nóng [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành ngâm các vật liệu trong nước sôi 100 độ C và lắc đảo trong 60 phút [2]. Kết quả ghi nhận lượng hạt sub-micron và hạt vi nhựa giải phóng từ bao bì nhựa là 1,07 ± 0,507 triệu hạt/ml; từ ly nhựa là 1,44 ± 0,147 triệu hạt/ml; từ hộp nhựa trong suốt là 2,24 ± 0,719 triệu hạt/ml; và từ hộp xốp giãn nở (PS) là 1,57 ± 0,599 triệu hạt/ml [2]. Trong số các hạt này, phân đoạn hạt có kích thước nhỏ dưới micron chiếm tỷ lệ áp đảo [2]. Phân tích quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) khẳng định xử lý nhiệt làm biến đổi cấu trúc hóa học của bao bì polyethylene, trong khi chỉ gây ảnh hưởng nhỏ lên ly polypropylene, hộp trong suốt và hộp xốp polystyrene [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 tiếp tục khảo sát số lượng vi nhựa giải phóng từ các loại ly dùng một lần làm từ 4 loại vật liệu: polypropylene (PP), polystyrene (PS), ly giấy tráng màng PE và xốp polystyrene mở rộng (EPS) ở các mốc nhiệt độ 4 độ C, 50 độ C, 80 độ C và thời gian 0, 5, 10, 20 phút [3]. Số lượng vi nhựa ghi nhận dao động từ 126 hạt/lít đến 1.420 hạt/lít [3]. Lượng vi nhựa cao nhất xuất hiện ở ly PP ngâm trong nước 50 độ C suốt 20 phút, và thấp nhất ở ly giấy tráng PE tại 4 độ C ngâm 0 phút [3]. Hình ảnh kính hiển vi điện tử quét cho thấy bề mặt ly nhựa bị mài mòn rõ rệt do nước nóng [3].

Hóa chất hữu cơ và kim loại nặng phôi nhiễm ra sao?

Bên cạnh các hạt nhựa li ti, nước nóng tác động lên vật liệu nhựa và xốp còn làm phôi nhiễm các chất hóa học độc hại khác.

Trong thí nghiệm ngâm nước nóng năm 2021 trên ly giấy tráng màng PE, sự xuống cấp của lớp màng nhựa khiến các ion như florua, clorua, sunfat và nitrat thoát ra nước [1]. Đáng chú ý, các kim loại nặng độc hại gồm chì (Pb), crom (Cr) và cadimi (Cd) đã được phát hiện trong lớp màng và có khả năng hòa tan vào nước nóng [1].

Tương tự, nghiên cứu năm 2022 phát hiện các chất hóa học hữu cơ và kim loại nặng—chủ yếu là asen (As), crom (Cr) và chì (Pb)—trong nước ngâm từ bao bì nhựa, ly nhựa và hộp xốp sau khi tiếp xúc nước 100 độ C, với nồng độ tối đa lần lượt là 2,1 ± 0,85 mgC/lít và 4,2 ± 0,32 ng/lít [2].

Đối với vật liệu xốp polystyrene (PS/Styrofoam), một nghiên cứu năm 2007 đã phân tích hiện tượng thôi nhiễm monome styrene và các hợp chất thơm vào nước uống [4]. Bằng kỹ thuật bẫy và làm giàu mẫu kết hợp sắc ký khí - khối phổ (GC/MS), các nhà nghiên cứu xác định được 11 hợp chất thơm khuếch tán từ chai PS, trong đó nồng độ styrene tối đa là 29,5 microgam/lít [4]. Nồng độ styrene này tăng lên mức 69,53 microgam/lít sau 1 năm lưu trữ [4]. Khi thử nghiệm với ly xốp Styrofoam và ly nhựa PS đựng nước nóng, nước lập tức bị nhiễm styrene và các hợp chất thơm khác, trong đó nhiệt độ là yếu tố đóng vai trò quan trọng nhất thúc đẩy quá trình thôi nhiễm monome styrene ra ngoài [4]. Ngoài styrene, các chất như etyl benzen, toluen và benzen cũng xuất hiện trong nước nhưng nồng độ thấp hơn nhiều so với giới hạn khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rõ sự xuất hiện của vi nhựa và hóa chất khi tiếp xúc với nhiệt độ cao. Dẫu vậy, các dữ liệu hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn cần xem xét.

Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng điều kiện thôi nhiễm trong các thí nghiệm hiện tại mới chỉ là mô phỏng việc dùng ly dùng một lần với nước nóng thông thường [5]. Trên thực tế, thức ăn và đồ uống ngoài đời thực chứa nhiều thành phần hóa học khác nhau, có sự biến thiên lớn về nhiệt độ và độ pH, vốn là những yếu tố có thể làm thay đổi đáng kể mức độ giải phóng các chất có khả năng gây độc [5]. Phạm vi các loại ly khảo sát trong nghiên cứu cũng chưa bao quát hết thị trường [5].

Nhiều loại màng tráng lót ly giấy được thiết kế chỉ để chịu đựng một ngưỡng nhiệt độ cụ thể [5]. Nếu người tiêu dùng tiếp xúc ở nhiệt độ vượt mức khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc kéo dài thời gian tiếp xúc với thức uống nóng, quá trình thoái hóa polyme sẽ bị đẩy nhanh và làm tăng mức thôi nhiễm [5]. Nghiên cứu năm 2024 cũng lưu ý rằng mức độ phơi nhiễm và độc tính tiềm tàng của hạt vi nhựa trên cơ thể người hiện vẫn chưa được xác định đầy đủ [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mì ly

Nhiều người tin rằng ly giấy ăn liền là an toàn tuyệt đối và không chứa nhựa. Thực tế, để giữ được nước nóng mà không bị rã nát, mặt trong của ly giấy đều được tráng một lớp màng nhựa mỏng bằng polyethylene (PE) hoặc đồng trùng hợp [1]. Lớp màng này vẫn phân hủy và giải phóng vi nhựa, ion hóa học cùng kim loại nặng khi tiếp xúc nước nóng tương tự ly nhựa [1].

Một lầm tưởng khác là rửa ly trước khi ăn có thể loại bỏ hoàn toàn vi nhựa. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra việc rửa ly bằng nước siêu tinh khiết trước khi dùng chỉ làm giảm lượng vi nhựa giải phóng từ 52% đến 65%, chứ không thể ngăn chặn quá trình mài mòn và giải phóng vi hạt tiếp tục diễn ra sau đó khi gặp nước nóng [3].

Ai nên thận trọng?

Mặc dù độc tính dài hạn còn đang tiếp tục được nghiên cứu sâu hơn, việc thường xuyên nạp vi nhựa, ion và kim loại nặng qua thức uống và đồ ăn nóng hàng ngày tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe con người [1, 2].

  • Người có thói quen ăn mì ly hàng ngày: Việc sử dụng liên tục khiến nguy cơ tích tụ hạt vi nhựa và hóa chất tăng cao; nghiên cứu tính toán mức phơi nhiễm hạt vi nhựa hàng năm của người dùng thức uống trong ly dùng một lần lên tới 18.720 đến 73.840 hạt [3].
  • Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Cơ thể nhạy cảm hơn trước sự tích tụ của các kim loại nặng như chì (Pb), crom (Cr), asen (As) và monome styrene vốn có khả năng phát tán từ đồ xốp [1, 2, 5].
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa: Những đối tượng này nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về chế độ dinh dưỡng an toàn, tránh để cơ thể tiếp nhận thêm các tạp chất khó đào thải.

Cách dùng mì ly an toàn trong thực tế

Để thưởng thức mì ăn liền mà không phải lo lắng về việc thôi nhiễm vi nhựa hay hóa chất độc hại, bạn có thể thực hiện một số bước thay đổi đơn giản:

  • Chuyển mì sang bát sứ hoặc thủy tinh trước khi chế nước sôi: Thay vì đổ trực tiếp nước sôi vào ly nhựa, hộp xốp hay ly giấy, hãy lấy vắt mì và gia vị cho vào tô sứ hoặc thủy tinh chịu nhiệt rồi mới rót nước sôi. Bát sứ và thủy tinh trơ về mặt hóa học, không bị mài mòn hay biến tính ở nhiệt độ 100 độ C.
  • Không dùng lò vi sóng để hâm nóng mì ly: Nhiệt độ cực cao trong lò vi sóng cùng sự sôi của nước làm gia tăng tốc độ suy thoái polyme của hộp xốp và ly giấy [5].
  • Hạn chế ngâm thực phẩm nóng quá lâu trong đồ dùng một lần: Thời gian tiếp xúc càng dài thì lượng vi nhựa và hóa chất thoát ra càng tăng [2, 4, 7]. Hãy tiêu thụ ngay hoặc san chiết ra dụng cụ an toàn.

Pha mì ly trực tiếp bằng nước sôi ở nhiệt độ cao thực sự thúc đẩy sự phôi nhiễm vi nhựa, styrene và kim loại nặng từ bao bì vào phần ăn. Từ bỏ thói quen chế nước sôi trực tiếp vào ly nhựa, ly giấy và chuyển sang dùng bát đĩa chất liệu trơ như gốm sứ là giải pháp khoa học, đơn giản để bảo vệ sức khỏe mỗi ngày.