Nhiều gia đình giữ thói quen mang chăn, màn, ga giường ra sân phơi mỗi khi trời nắng to vì tin rằng nhiệt độ ngoài trời và ánh nắng sẽ làm sạch hoàn toàn vi khuẩn, nấm mốc và đặc biệt là mạt bụi nhà. Cảm giác chăn thơm mùi nắng khiến nhiều người yên tâm rằng nguồn cơn gây dị ứng đã bị triệt tiêu hoàn toàn.

Tuy nhiên, liệu ánh nắng gắt có thực sự giết chết được hết loài sinh vật siêu nhỏ này cùng chất gây dị ứng của chúng hay không? Câu trả lời từ các nghiên cứu khoa học cho thấy: phơi nắng có thể hỗ trợ giảm bớt mạt bụi nhờ tia cực tím và nhiệt độ khô, nhưng không thể loại bỏ triệt để trứng mạt cũng như các protein gây dị ứng đã tồn tại sâu trong sợi vải [1]. Để xử lý dứt điểm, giặt nước nóng ở nhiệt độ kiểm soát mới là giải pháp mang tính quyết định [1, 3, 7].

Hiểu đúng về mạt bụi nhà và phản ứng dị ứng

Mạt bụi nhà là những sinh vật chân khớp siêu nhỏ, mắt thường khó nhìn thấy, chuyên trú ngụ và phát triển mạnh trong môi trường chăn ga, gối nệm, thảm và đồ chơi nhồi bông [1, 5]. Thức ăn chính của chúng là vảy da chết của con người. Bản thân mạt bụi sống không phải là mối nguy duy nhất; chất gây dị ứng thực sự còn đến từ phân, xác chết và các mảnh vụn protein mang kháng nguyên của chúng, điển hình là Der p 1, Der p 2 hay Der f 1 [1, 4].

Khi người có cơ địa mẫn cảm hít phải hoặc tiếp xúc da với các hạt kháng nguyên này, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng dị ứng. Các triệu chứng thường gặp bao gồm nghẹt mũi, hắt hơi liên tục, ngứa mắt, bùng phát viêm da cơ địa hoặc khởi phát cơn hen suyễn về đêm. Đáng lưu ý, các kháng nguyên dị ứng của mạt bụi rất bền vững và khó bị phân hủy ngay cả khi tiếp xúc với nhiệt độ cao [1].

Cơ chế tác động: Phơi nắng khác gì giặt nước nóng?

Việc phơi chăn ga trực tiếp dưới nắng gắt tác động lên mạt bụi theo hai cơ chế: nhiệt độ khô và bức xạ cực tím. Bức xạ tia cực tím (UV) trong ánh nắng mặt trời có khả năng gây chết đối với nhiều sinh vật, bao gồm cả mạt bụi nhà [1]. Bên cạnh đó, nhiệt độ làm nóng vải khi phơi lâu cũng làm mạt mất nước. Tuy nhiên, nhiệt độ khô đòi hỏi mức nhiệt rất cao và thời gian kéo dài mới có thể tác động đến mạt và ấu trùng: ở nhiệt độ khô 50 độ C, phải mất tới 5 giờ để đạt điểm chết nhiệt của trứng mạt, còn ở 60 độ C thì trứng mới chết gần như ngay lập tức [1]. Khi phơi ngoài trời, nhiệt độ khó duy trì ổn định ở mức này trên toàn bộ bề mặt và độ sâu của chăn ga. Hơn nữa, việc phơi nắng khô không thể rửa trôi chất thải và xác mạt đã tích tụ.

Ngược lại, giặt ướt bằng nước nóng tác động trực tiếp và toàn diện hơn. Khi giặt, phần lớn mạt bụi bị tiêu diệt do hiện tượng ngạt nước, và nhiệt độ nước càng cao thì lượng mạt bị tiêu diệt càng triệt để [1]. Nước nóng thâm nhập vào từng thớ vải làm biến tính cấu trúc sống của mạt bụi trưởng thành và ấu trùng, đồng thời hòa tan và cuốn trôi các protein dị ứng hòa tan trong nước ra khỏi sợi vải [1, 3, 4].

Bằng chứng khoa học: Nước bao nhiêu độ mới diệt được mạt?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ ngưỡng nhiệt độ cần thiết để tiêu diệt từng loài mạt bụi phổ biến trong gia đình:

Một tài liệu đồng thuận quốc tế năm 2017 tổng hợp các nghiên cứu cho thấy, xử lý vải ở 95 độ C tiêu diệt toàn bộ mạt bụi có mặt [1]. Tuy nhiên, xử lý ở 40 độ C trong cả điều kiện khô và ướt vẫn khiến khoảng 80% trứng mạt bụi sống sót [1]. Trứng mạt bụi có khả năng chịu nhiệt tốt hơn bản thân mạt trưởng thành [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc giặt chăn màn bằng nước nóng giúp tiêu diệt mạt và loại bỏ dị nguyên, trong đó nhiệt độ nước 48 độ C được xem là mức cân bằng giữa hiệu quả diệt mạt tối ưu và đảm bảo an toàn gia đình, phòng tránh nguy cơ gây bỏng [1].

Nghiên cứu công bố năm 1989 đánh giá tác động của giặt ở các nhiệt độ khác nhau lên loài Dermatophagoides pteronyssinus [2]. Kết quả chỉ ra rằng để đạt được sự tiêu diệt hoàn toàn loài mạt này, chương trình giặt phải đạt nhiệt độ tối thiểu là 58 độ C [2]. Quá trình giặt ở nhiệt độ cao cũng làm thất thoát lượng protein rõ rệt, từ đó làm giảm tổng lượng kháng nguyên tồn tại trong đồ dùng [2].

Nghiên cứu công bố năm 1992 khẳng định toàn bộ mạt bụi bị tiêu diệt khi nhiệt độ nước đạt từ 55 độ C trở lên [3]. Việc tiêu diệt mạt ở mức nhiệt thấp hơn không tăng lên khi sử dụng xà phòng hay các chất giặt tẩy đơn thuần [3]. Ngược lại, chu trình giặt nước lạnh có hoặc không có bột giặt không loại bỏ được hầu hết mạt sống bám trên chăn ga, dù vậy nó vẫn hòa tan và giảm được hơn 90% nồng độ dị nguyên (Der p I/gram bụi mịn) [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận phương pháp giặt khô có thể diệt hầu hết hoặc toàn bộ mạt nhưng không làm giảm nồng độ dị nguyên trong bụi [3].

Nghiên cứu năm 2002 đi sâu so sánh độ nhạy cảm nhiệt giữa ba loài mạt: Dermatophagoides farinae, Dermatophagoides pteronyssinus, và Euroglyphus maynei [4]. Kết quả ghi nhận D. farinae nhạy cảm với nhiệt nhất: ngâm trong nước 50 độ C đơn thuần làm mạt chết 100% sau 10 phút, trong khi phần lớn hai loài còn lại vẫn sống [4]. Để tiêu diệt toàn bộ D. pteronyssinus và E. maynei, cần ngâm nước ở 53 độ C lần lượt trong 12 phút và 5 phút [4]. Việc ngâm 4 giờ trong nước ấm chứa xà phòng đơn thuần chỉ đạt tỷ lệ tiêu diệt từ 19% đến 50% với D. farinae, 2% đến 35% với D. pteronyssinus, và 14% đến 46% với E. maynei [4].

Vai trò của chất tẩy rửa và các biện pháp bổ trợ

Bên cạnh nhiệt độ của nước, các chất phụ gia và phương pháp xử lý cơ học cũng đóng vai trò hỗ trợ quan trọng:

Nghiên cứu năm 2003 trên máy giặt gia đình cho thấy giặt chăn màn và quần áo trong nước ấm (36-38 độ C) hoặc nước lạnh (22-27 độ C) bằng nước đơn thuần, bột giặt hoặc bột giặt kèm thuốc tẩy clo loại bỏ được từ 60% đến 83% lượng mạt sống [5]. Lượng dị nguyên Der f 1 bị loại bỏ tới 84% khi giặt với nước hoặc bột giặt, và tăng lên 98% khi giặt bằng bột giặt kết hợp thuốc tẩy clo [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện hiện tượng mạt sống lây nhiễm chéo: khi giặt chung đồ nhiễm mạt với đồ sạch, rất nhiều mạt sống đã di chuyển sang các món đồ vốn không có mạt trước đó [5].

Nghiên cứu năm 2010 phát hiện chất kích hoạt tẩy trắng sodium alkyl acyloxybenzene sulfonate (OBS), cụ thể là dạng OBS-12, khi dùng làm phụ gia trong sản phẩm giặt tẩy có thể diệt trừ mạt D. farinae hiệu quả ngay trong điều kiện giặt thông thường ở nhiệt độ thấp dưới 50 độ C, thậm chí cho hiệu quả diệt mạt mạnh hơn clo hoạt tính [6]. Nghiên cứu năm 1998 cũng chứng minh khi giặt đồ mỏng ở nhiệt độ thấp, việc bổ sung phụ gia chứa 0,03% benzyl benzoate giúp giảm số lượng mạt từ khoảng 6.000 con (khi chỉ dùng bột giặt thường) xuống còn gần 50 con, tương đương mức giảm thêm 99,2% [7].

Đối với các vật dụng khó giặt nước nóng như thú nhồi bông của trẻ nhỏ, nghiên cứu năm 2011 chỉ ra ba kỹ thuật xử lý hiệu quả: làm đông lạnh qua đêm (giảm trung bình 95,1% mạt sống), sấy khô bằng máy sấy nóng trong 1 giờ (giảm 89,1% mạt sống) và giặt với tinh dầu khuynh diệp 0,2% đến 0,4% (giảm 95,1% mạt sống, đồng thời hạ nồng độ dị nguyên từ 9,12 mcg/g xuống 0,37 mcg/g) [8]. Ngoài ra, các hóa chất mạnh như axit tannic, benzyl benzoate hay disodium octaborate tetrahydrate cũng có khả năng diệt mạt hoặc biến tính dị nguyên nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng về mức độ an toàn [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi vệ sinh chăn ga

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần phơi chăn ga ra ngoài trời nắng to trong vài tiếng là có thể tiêu diệt hoàn toàn mạt và làm sạch tác nhân dị ứng. Thực tế, mạt bụi có xu hướng lẩn trốn vào các lớp vải sâu hơn, nơi ánh sáng mặt trời không rọi tới và nhiệt độ không đủ cao. Ánh nắng và tia UV có thể tiêu diệt một lượng mạt ở bề mặt, nhưng nếu không qua giặt giũ, xác mạt và phân của chúng vẫn kẹt lại trong sợi vải [1].

Một hiểu lầm khác là dùng thật nhiều bột giặt thông thường trong nước lạnh có thể giết chết hết mạt. Các nghiên cứu đã chứng minh xà phòng thông thường trong nước lạnh không làm tăng khả năng tiêu diệt mạt sống [3]. Mạt sống chỉ bị cuốn trôi một phần hoặc bị chết do ngạt nước cơ học [1, 4]. Nguy hiểm hơn, nếu giặt chung đồ nhiễm mạt với đồ sạch bằng nước lạnh, mạt sống hoàn toàn có thể phân tán sang các vật dụng khác [5].

Nhiều người cũng cho rằng giặt khô là lựa chọn tối ưu để khử dị ứng. Mặc dù giặt khô có thể giết chết hầu hết mạt nhờ hóa chất, phương pháp này lại không làm giảm được nồng độ dị nguyên tích tụ trong bụi vải [3].

Ai nên thận trọng?

Những người có tiền sử mắc các bệnh dị ứng đường hô hấp như hen phế quản, viêm mũi dị ứng quanh năm, hoặc người bị viêm da cơ địa cần đặc biệt chú ý đến môi trường phòng ngủ. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cũng là đối tượng dễ bị mẫn cảm khi thường xuyên ôm thú nhồi bông chứa lượng lớn mạt và kháng nguyên [8].

Tuy nhiên, khi áp dụng các biện pháp diệt mạt, các gia đình có trẻ nhỏ và người già cần hết sức cẩn thận với nhiệt độ nước. Việc đun nước quá nóng trong sinh hoạt gia đình tiềm ẩn nguy cơ gây bỏng nặng [1]. Các chất hóa học mạnh hay phụ gia diệt mạt công nghiệp cũng có thể gây kích ứng da hoặc độc hại nếu không được kiểm soát đúng cách, do đó không nên tự ý pha chế các hóa chất diệt khuẩn nồng độ cao vào máy giặt [1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để kiểm soát mạt bụi nhà và ngăn ngừa dị ứng hiệu quả, gia đình có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Nhiệt độ giặt: Duy trì giặt chăn, ga, vỏ gối hàng tuần [4]. Với máy giặt có chế độ đun nước nóng, mức nhiệt lý tưởng nhất để tiêu diệt sạch mạt là từ 55 độ C đến 60 độ C [1, 3, 7]. Nếu lo ngại nguy cơ bỏng hoặc muốn tiết kiệm điện năng tiêu thụ, mức nhiệt khoảng 48 độ C đến 50 độ C kết hợp ngâm cũng đem lại hiệu quả diệt mạt đáng kể và an toàn hơn cho gia đình [1, 2].
  • Cách giặt và ngâm: Nếu giặt ở nhiệt độ ấm thông thường (dưới 50 độ C), nên ngâm đồ giặt trước khoảng 4 giờ với xà phòng hoặc kết hợp thuốc tẩy clo phù hợp với chất liệu vải để gia tăng tỷ lệ mạt bị tiêu diệt và loại bỏ tối đa kháng nguyên Der f 1 [2, 4]. Tránh giặt lẫn lộn đồ ngủ, ga đệm nghi ngờ có nhiều mạt với các loại quần áo sạch khác để ngừa mạt lây lan [5].
  • Sấy và phơi: Sau khi giặt sạch để loại bỏ phân và xác mạt, việc phơi dưới ánh nắng trực tiếp hoặc cho vào máy sấy nóng trong 1 giờ sẽ hỗ trợ tiêu diệt triệt để lượng mạt còn sót lại nhờ tác động kép của nhiệt và tia bức xạ cực tím [1, 5].
  • Đồ chơi nhồi bông: Đối với thú bông của trẻ em khó giặt nước sôi thường xuyên, có thể bọc kín cho vào ngăn đông tủ lạnh qua đêm hoặc sấy nóng trong 1 giờ để làm sạch mạt bụi [8].

Phơi nắng chăn ga là một thói quen tốt giúp làm khô ráo và tận dụng bức xạ cực tím để ức chế vi sinh vật, nhưng không thể thay thế cho việc giặt giũ bằng nước. Để bảo vệ đường hô hấp và làn da cho cả gia đình, giặt chăn ga định kỳ bằng nước nóng từ 55-60 độ C kết hợp phơi sấy khô ráo mới là giải pháp khoa học và toàn diện nhất.