Bệnh chàm ở trẻ dưới 5 tuổi có cải thiện nhờ chế độ Địa Trung Hải?

Nhiều phụ huynh có con nhỏ bị viêm da cơ địa thường tìm đến các chế độ ăn lành mạnh với hy vọng cải thiện làn da cho bé. Chế độ Địa Trung Hải vốn nổi tiếng với nhiều rau xanh, trái cây và chất béo tốt thường được cân nhắc như một giải pháp tự nhiên. Liệu việc áp dụng thực đơn này có thực sự giúp giảm bệnh chàm ở trẻ dưới 5 tuổi?

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh chế độ ăn Địa Trung Hải trực tiếp chữa khỏi hoặc cải thiện bệnh chàm ở trẻ dưới 5 tuổi. Phần lớn các nghiên cứu hiện có cho thấy việc trẻ ăn theo chế độ này không mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc ngăn ngừa hay điều trị viêm da cơ địa ^[1]. Một số lợi ích ghi nhận được chủ yếu đến từ chế độ dinh dưỡng của người mẹ trong thai kỳ hoặc thông qua việc loại trừ thực phẩm gây dị ứng đã được chẩn đoán xác định ^[2], ^[3].

Bằng chứng khoa học về chế độ ăn Địa Trung Hải và bệnh chàm

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2017 đã kiểm tra mối liên hệ giữa việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và bệnh dị ứng ở trẻ em ^[1]. Kết quả cho thấy đại đa số các nghiên cứu không ghi nhận tác dụng đáng kể của chế độ này đối với việc ngăn ngừa viêm da cơ địa (chàm thể tạng) hay tình trạng dị ứng nói chung ở trẻ nhỏ ^[1]. Dù chế độ ăn này cho thấy tiềm năng giảm triệu chứng khò khè đường hô hấp, tác dụng trên bệnh chàm vẫn không có ý nghĩa thống kê ^[1].

Dữ liệu quan sát dịch tễ học ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh chàm tích lũy có sự khác biệt theo địa lý, chỉ khoảng 5% ở các quốc gia Địa Trung Hải so với mức 20% tại Bắc Âu và Mỹ ^[4]. Tại Tây Ban Nha, một khảo sát thuộc nghiên cứu ISAAC từng ghi nhận chế độ ăn Địa Trung Hải liên quan đến việc giảm nguy cơ chàm ^[5]. Tương tự, nghiên cứu tại Colombia năm 2015 nhận thấy tiêu thụ trái cây có liên quan nghịch với bệnh chàm, với giả thuyết các chất chống oxy hóa trong trái cây có thể tác động đến quá trình viêm ^[5]. Tuy nhiên, đây chỉ là các quan sát dịch tễ học cắt ngang, chưa đủ để khẳng định việc cho trẻ ăn theo thực đơn này sẽ giúp cải thiện bệnh chàm đã khởi phát ^[1], ^[5].

Vai trò từ chế độ dinh dưỡng của người mẹ trong thai kỳ

Thay vì tác động trực tiếp khi trẻ đã mắc bệnh, bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn của mẹ khi mang thai có thể tạo ra một số liên hệ tích cực. Một tổng quan hệ thống năm 2014 với hơn 40.000 trẻ em ghi nhận chế độ ăn của mẹ giàu rau quả, cá và theo mô hình Địa Trung Hải có mối liên quan nhất quán với nguy cơ mắc bệnh dị ứng thấp hơn ở trẻ nhỏ ^[6].

Mới đây, nghiên cứu thuần tập St. Carlos theo dõi 1.808 trẻ em đến 6 tuổi cho thấy nhóm trẻ có mẹ thực hiện chế độ Địa Trung Hải bổ sung dầu ô liu nguyên chất và các loại hạt từ sớm trong thai kỳ có tỷ lệ mắc viêm da cơ địa thấp hơn so với nhóm đối chứng (39,0% so với 50,7%) ^[3]. Khi người mẹ đạt điểm tuân thủ chế độ ăn từ 8 điểm trở lên, nguy cơ tương đối mắc chàm ở trẻ giảm xuống mức 0,82 so với nhóm mẹ có điểm số từ 3 trở xuống ^[3]. Dù vậy, tổng quan năm 2017 lưu ý rằng các bằng chứng bảo vệ của chế độ ăn từ mẹ đối với bệnh dị ứng của trẻ sau năm đầu đời vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu ^[1].

Phân biệt giữa thay đổi chế độ ăn tổng thể và kiêng dị nguyên

Nhiều cha mẹ nhầm lẫn giữa việc cho con ăn theo chế độ Địa Trung Hải với việc kiêng khem các thực phẩm dễ dị ứng. Đối với bệnh chàm ở trẻ nhỏ, các can thiệp ăn kiêng chỉ có giá trị khi trẻ thực sự có phản ứng dị ứng thức ăn đi kèm ^[2], ^[7].

Một tổng quan hệ thống năm 2009 trên 9 thử nghiệm lâm sàng khẳng định việc kiêng trứng và sữa không mang lại lợi ích cho nhóm bệnh nhân chàm đại trà không qua chọn lọc ^[7]. Chế độ loại trừ thực phẩm chỉ phát huy tác dụng ở nhóm trẻ được chẩn đoán dị ứng rõ ràng qua xét nghiệm IgE đặc hiệu ^[7]. Một thử nghiệm năm 1998 trên 55 trẻ bị chàm có nhạy cảm với trứng cho thấy việc kiêng trứng trong 4 tuần giúp giảm diện tích da tổn thương từ 19,6% xuống 10,9% và giảm điểm độ nặng từ 33,9 xuống 24,0 đơn vị ^[2]. Tương tự, nghiên cứu năm 1982 trên 59 trẻ chàm nặng ghi nhận 80% trường hợp cải thiện lâm sàng sau khi loại bỏ trứng hoặc sữa mà trẻ bị mẫn cảm ra khỏi khẩu phần ^[8]. Do đó, việc tự ý áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải không thể thay thế cho việc xác định và loại trừ dị nguyên thực sự ^[7].

Điều chưa biết

Các nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được nhiều vấn đề quan trọng về chế độ ăn Địa Trung Hải và bệnh chàm ở trẻ nhỏ:

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá hiệu quả điều trị của chế độ ăn Địa Trung Hải trực tiếp trên trẻ dưới 5 tuổi đang mắc chàm ^[1].
• Vai trò lâm sàng cụ thể của các hợp chất polyphenol hoặc các hoạt chất chống oxy hóa riêng lẻ trên tiến trình viêm da cơ địa ở trẻ chưa được xác lập đầy đủ từ dữ liệu can thiệp ^[5].
• Chưa rõ liệu việc chuyển đổi sang chế độ Địa Trung Hải có giúp duy trì thời gian lui bệnh lâu dài hay ngăn ngừa tái phát ở trẻ nhỏ hay không.

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Phụ huynh không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng ngặt nghèo hoặc thay đổi thực đơn đột ngột cho trẻ dưới 5 tuổi bị viêm da cơ địa. Trẻ nhỏ trong độ tuổi này cần nguồn dinh dưỡng đa dạng để phát triển thể chất và não bộ ^[4].

Nếu nghi ngờ trẻ bùng phát chàm do thức ăn, gia đình cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa dị ứng hoặc da liễu để làm xét nghiệm chẩn đoán chính xác ^[8], ^[7]. Tuyệt đối không tự ý cắt bỏ các nhóm thực phẩm quan trọng như trứng, sữa hay các loại đạm khác nếu không có chỉ định từ bác sĩ, vì việc kiêng khem không đúng cách trên nhóm bệnh nhân không chọn lọc không mang lại hiệu quả mà còn tăng nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng ^[7].

Cách áp dụng dinh dưỡng thực tế cho trẻ

Chăm sóc bệnh chàm ở trẻ cần tập trung vào các biện pháp điều trị ngoài da chuẩn mực dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế ^[2], ^[4]. Chế độ ăn uống nên được nhìn nhận như một phần hỗ trợ sức khỏe tổng thể thay vì một phương pháp chữa bệnh chàm ^[4].

Gia đình có thể khuyến khích trẻ ăn nhiều thực phẩm tự nhiên, bổ sung rau củ và trái cây tươi để cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa tự nhiên ^[6], ^[5]. Đồng thời, nên hạn chế các loại thức ăn nhanh nhiều đường và chất béo bão hòa, vốn là những thực phẩm có liên quan đến phản ứng viêm bất lợi cho cơ thể ^[1], ^[5]. Mọi điều chỉnh chế độ ăn nhằm mục đích điều trị dị ứng đều cần có sự tham vấn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa ^[2].

Chế độ ăn Địa Trung Hải là một mô hình dinh dưỡng lành mạnh nhưng không phải là phương pháp điều trị thay thế cho bệnh chàm ở trẻ dưới 5 tuổi. Việc kiểm soát bệnh cần kết hợp chăm sóc da đúng cách, dùng thuốc theo đơn và chỉ kiêng thực phẩm khi có bằng chứng dị ứng rõ ràng từ bác sĩ.