Cứ vào thời điểm giao mùa, số ca mắc cảm cúm và viêm đường hô hấp trên lại tăng vọt. Bên cạnh các loại thuốc Tây y trị triệu chứng, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền để nâng cao đề kháng. Trong đó, vị thuốc phòng phong – thành phần chủ chốt của bài thuốc cổ phương Ngọc bình phong tán – thường được truyền tai như một vị cứu tinh phòng ngừa cảm cúm hữu hiệu.
Vậy thực hư khả năng phòng ngừa cảm cúm của phòng phong và bài thuốc chứa nó đến đâu? Dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy phòng phong cũng như bài thuốc Ngọc bình phong tán có ghi nhận các đặc tính kháng virus và điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm [1], nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp khẳng định dùng thảo dược này giúp bạn hoàn toàn tránh khỏi bệnh cảm cúm.
Phòng phong và bài thuốc Ngọc bình phong tán là gì?
Phòng phong (tên khoa học: Saposhnikovia divaricata, rễ gọi là Saposhnikoviae Radix) là một dược liệu nổi tiếng lâu đời [1]. Trong y học cổ truyền Trung Hoa, vị thuốc này hiếm khi dùng đơn độc để bồi bổ mà thường phối ngũ trong bài thuốc kinh điển Ngọc bình phong tán (Yu Ping Feng San - YPFS) [1].
Bài thuốc Ngọc bình phong tán gồm ba vị dược liệu: hoàng kỳ (Astragali Radix), bạch truật (Atractylodis Macrocephalae Rhizoma) và phòng phong (Saposhnikoviae Radix), thường kết hợp theo tỷ lệ trọng lượng 1:2:1 [2]. Từ thời nhà Nguyên, phương thuốc này đã được sử dụng rộng rãi và được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc nhằm hỗ trợ nâng cao thể trạng, điều hòa hệ miễn dịch [3].
Về mặt hóa học, phòng phong đóng góp các hoạt chất tự nhiên quan trọng như cimifugin và 4'-O-beta-glucopyranosyl-5-O-methylvisamminol (GMV) [4]. Bài thuốc này từ xa xưa thường được áp dụng cho các chứng bệnh liên quan đến hệ hô hấp và hệ thống miễn dịch suy giảm [4].
Cơ chế tác động đến virus và miễn dịch đường hô hấp
Cảm cúm thông thường là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên do các virus như rhinovirus, coronavirus, virus parainfluenza, adenovirus hay virus hợp bào hô hấp gây ra [5]. Bệnh thường có tính chất tự khỏi sau 7 đến 10 ngày nhưng lại gây nhiều phiền toái, mệt mỏi [5].
Để tìm hiểu xem liệu bài thuốc chứa phòng phong có thực sự đối phó được virus hay không, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2015 đã phân tích tác động của dịch chiết Ngọc bình phong tán lên virus cúm A và tế bào miễn dịch [1]. Kết quả cho thấy bài thuốc có thể kích hoạt các tế bào đại thực bào chuột sản sinh các protein kháng virus thông qua con đường truyền tín hiệu interferon (IFN) [1].
Cụ thể, dịch chiết kích thích tăng biểu hiện các mRNA mã hóa cho ribonuclease L (RNaseL), myxovirus resistance 2 (Mx2), protein kinase R (PKR) và IFN-stimulated gene 15 (ISG15) từ 2 đến 30 lần tùy theo liều lượng [1]. Đáng chú ý, trên các tế bào biểu mô nuôi cấy, bài thuốc chứa phòng phong đã ức chế hoạt tính của enzyme neuraminidase của virus cúm A, từ đó ngăn chặn virus nhân lên, thoát ra ngoài và lây lan sang các tế bào lân cận [1].
Ngoài ra, bài thuốc còn có khả năng điều hòa miễn dịch hai chiều. Khi thử nghiệm trên đại thực bào nuôi cấy của chuột, dịch chiết giúp nâng cao hoạt động thực bào để dọn dẹp mầm bệnh; đồng thời trong mô hình viêm mạn tính gây bởi lipopolysaccharide, thảo dược này lại giúp ức chế giải phóng các cytokine gây viêm [2].
Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?
Mặc dù có cơ chế chống virus trong ống nghiệm, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người mắc cảm cúm vẫn còn hạn chế. Tuy nhiên, bài thuốc chứa phòng phong đã được nghiên cứu trên một số khía cạnh bệnh lý miễn dịch và hô hấp khác:
Nghiên cứu về chuyển hóa hoạt chất trên động vật năm 2012 đã đánh giá dược động học của Ngọc bình phong tán trên chuột cống [4]. Chuột được cho uống nước sắc với các mức liều 10, 20 và 40 g/kg [4]. Kết quả phân tích huyết tương cho thấy hoạt chất cimifugin từ phòng phong đạt nồng độ trong máu cao nhất (từ 881 đến 1510 ng/mL), trong khi cycloastragenol từ hoàng kỳ có thời gian lưu giữ lâu nhất trong cơ thể chuột (từ 15,06 đến 20,44 giờ) [4]. Điều này chứng minh các hoạt chất từ phòng phong có khả năng hấp thu tốt vào hệ tuần hoàn qua đường uống [4].
Trên lâm sàng người, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2025 tại Bệnh viện Trung tâm Trường Sa đã theo dõi 91 bệnh nhân viêm mũi dị ứng thể phế khí hư hàn [6]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm quan sát (dùng châm cứu kết hợp uống Ngọc bình phong tán, gồm 45 người) và nhóm đối chứng (dùng thuốc xịt mũi fluticasone propionate, gồm 46 người) [6].
Sau 4 tuần điều trị, nhóm dùng châm cứu kết hợp thảo dược có tỷ lệ hiệu quả tổng thể đạt 84,44%, vượt trội hơn so với mức 65,22% ở nhóm dùng thuốc xịt Tây y [6]. Điểm triệu chứng mũi (TNSS) và chất lượng cuộc sống (RQLQ) ở nhóm thảo dược cũng cải thiện tốt hơn (TNSS đạt 4,29 so với 5,18 của đối chứng; RQLQ đạt 43,92 so với 52,73) [6]. Nồng độ kháng thể dị ứng IgE trong huyết thanh của nhóm can thiệp cũng giảm thấp hơn rõ rệt (113,51 IU/mL so với 134,82 IU/mL) [6]. Tỷ lệ tác dụng phụ giữa hai nhóm là tương đương (13,3% so với 15,2%) và không ghi nhận biến cố nghiêm trọng nào [6].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tế bào khác cũng ghi nhận dịch chiết chứa phòng phong giúp ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha, IFN-gamma và IL-1beta trên tế bào U937 [7]. Nhóm polysaccharide từ ba vị thuốc này cũng được chứng minh giúp cải thiện hệ miễn dịch trên động vật chăn nuôi [3], cũng như cải thiện vi môi trường miễn dịch ở chuột mang khối u [8].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù mang lại những tín hiệu khả quan, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các nghiên cứu hiện tại:
Thứ nhất, dữ liệu về khả năng ức chế enzyme neuraminidase của virus cúm A hoàn toàn mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên tế bào nuôi cấy [1]. Thử nghiệm in vitro không thể phản ánh trọn vẹn sự tương tác phức tạp trong cơ thể người sống.
Thứ hai, nghiên cứu lâm sàng mới nhất chỉ đánh giá trên bệnh nhân viêm mũi dị ứng, kết hợp cả thảo dược lẫn châm cứu [6]. Vì vậy, không thể suy diễn kết quả này thành tác dụng phòng ngừa cảm cúm tuyệt đối trên người khỏe mạnh hay người bình thường.
Thứ ba, việc nghiên cứu dược động học chủ yếu mới thực hiện trên chuột [4]. Tác dụng chống cảm lạnh wind-cold trong dân gian được công nhận như một liệu pháp y học bổ sung và thay thế, nhưng cơ chế tác động đầy đủ ở người vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm quy mô lớn [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng phòng phong ngừa cúm
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần sắc riêng phòng phong uống như trà mỗi ngày là có thể tạo "lá chắn" không bao giờ bị ốm. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Trong y lý cổ truyền lẫn các nghiên cứu chuẩn hóa, phòng phong thường phát huy hiệu quả cao nhất khi nằm trong bài thuốc phối hợp cùng hoàng kỳ và bạch truật [2]. Lượng hóa chất đánh dấu chiết xuất được từ bài phối hợp luôn cao hơn đáng kể so với việc sắc đơn lẻ một vị thuốc [2].
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược để thay thế hoàn toàn cho vắc xin cúm mùa hoặc thuốc kháng virus theo chỉ định y khoa. Cảm cúm do nhiều chủng virus gây ra và có thể gây biến chứng nếu chủ quan [5]. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa thể trạng chứ không phải là thuốc diệt virus đặc hiệu tức thì.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù bài thuốc Ngọc bình phong tán có tính an toàn tương đối tốt trong các nghiên cứu [6], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng:
Người có bệnh nền mạn tính, người đang điều trị các bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch không nên tự ý dùng thảo dược nếu chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
Các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có đủ dữ liệu an toàn riêng biệt trong các thử nghiệm kể trên. Không tự ý áp dụng liều lượng của người lớn hay suy đoán dùng thảo dược cho các nhóm nhạy cảm này. Khi có triệu chứng nghi ngờ nhiễm trùng hô hấp nặng, cần đi khám tại cơ sở y tế.
Áp dụng thực tế an toàn và đúng cách
Nếu bạn muốn sử dụng phòng phong và bài thuốc Ngọc bình phong tán để hỗ trợ sức khỏe hô hấp, hãy lưu ý:
Không tự ý mua các vị thảo dược trôi nổi không rõ nguồn gốc về tự phối liều. Tỷ lệ chuẩn mực kinh điển của bài thuốc là hoàng kỳ, bạch truật và phòng phong theo tỷ lệ khối lượng 1:2:1 [2]. Hãy tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng cá nhân (ví dụ thể trạng hư hàn hay phong nhiệt).
Tuyệt đối không lạm dụng thảo dược với suy nghĩ "uống càng nhiều càng tốt". Một lối sống cân bằng, uống đủ nước, ăn uống đủ chất, giữ ấm cơ thể trong mùa lạnh và tiêm phòng cúm định kỳ vẫn là những biện pháp khoa học, nền tảng nhất để bảo vệ bản thân trước dịch cảm cúm.
Tóm lại, phòng phong và bài thuốc Ngọc bình phong tán sở hữu tiềm năng hỗ trợ hệ miễn dịch và ức chế virus cúm trong các thử nghiệm tiền lâm sàng. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị hay các biện pháp phòng bệnh y khoa hiện đại. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ phương thuốc nào.
