Mỗi khi thời tiết thay đổi, không ít người lại khổ sở vì những cơn hắt hơi liên tục, ngứa mũi và chảy nước mắt do viêm mũi dị ứng. Trong dân gian và y học cổ truyền, vị thuốc phòng phong từ lâu đã được truyền tai nhau như một giải pháp cứu cánh giúp làm ấm đường thở và dứt nhanh các triệu chứng khó chịu [1].
Tuy nhiên, việc sử dụng phòng phong trị viêm mũi dị ứng là đúng hay sai dưới góc nhìn của khoa học hiện đại? Câu trả lời là: Phòng phong có chứa các hoạt chất thể hiện tiềm năng chống viêm và điều hòa miễn dịch rất rõ ràng trong phòng thí nghiệm cũng như trên động vật, nhưng hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định đây là thuốc điều trị đặc hiệu độc lập [2], [1].
Cơ chế sinh bệnh và tác động của phòng phong
Viêm mũi dị ứng thực chất là một phản ứng quá mẫn loại I qua trung gian kháng thể IgE của hệ miễn dịch [2]. Khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên từ môi trường như phấn hoa hay bụi bặm, hệ thống miễn dịch sẽ kích hoạt tế bào mast giải phóng histamine cùng hàng loạt hóa chất trung gian gây viêm [2], [3]. Quá trình này dẫn tới các triệu chứng điển hình như phù nề niêm mạc mũi, tăng tiết dịch nhầy, nghẹt mũi và hắt hơi liên tục [2], [3].
Các nghiên cứu sinh hóa cho thấy rễ phòng phong (Saposhnikovia divaricata) rất giàu các hợp chất nhóm chromone, coumarin và polysaccharide [1], [4]. Các hoạt chất tự nhiên này mang lại đặc tính kháng viêm, giảm đau và điều hòa miễn dịch [1]. Khi đi vào cơ thể chuột thí nghiệm, các hoạt chất từ phòng phong can thiệp trực tiếp vào các thụ thể và con đường truyền tín hiệu gây viêm [2].
Đáng chú ý, chiết xuất phòng phong giúp ức chế các con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng gồm TLR4/TRAF6/NF-kappaB và IL-6/ROR-gammat/STAT3 [2]. Việc ức chế các chuỗi phản ứng này dẫn đến giảm sinh các protein gây viêm như p-STAT3, NF-kappaB, TLR4 và TRAF6 [2]. Đồng thời, dược liệu này thúc đẩy cơ thể tăng sản xuất các protein có tính kháng viêm tự nhiên như IL-2, IL-10, IFN-gamma và TGF-beta1 [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện trên mô hình chuột bị viêm mũi dị ứng do mẫn cảm với ovalbumin (OVA) đã làm rõ hiệu quả thực nghiệm của dịch chiết phòng phong [2]. Động vật thí nghiệm được đánh giá triệu chứng thông qua việc đếm số lần hắt hơi, số lần dụi mũi, kết hợp nhuộm mô học và đo nồng độ cytokine bằng kỹ thuật ELISA, hóa mô miễn dịch và giải trình tự gen 16S rDNA [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất phòng phong làm giảm rõ rệt số lần hắt hơi và dụi mũi ở chuột [2].
Về mặt mô bệnh học, dịch chiết giúp giảm độ dày đặc của tế bào, giảm sưng phù niêm mạc mũi, đồng thời làm giảm số lượng tế bào hình đài và dưỡng bào (tế bào mast) trong dịch rửa mũi [2]. Các chỉ số viêm trong máu và dịch rửa cũng giảm sâu, bao gồm IgE, histamine, Leukotriene B4, TNF-alpha, IL-4, IL-5, IL-6, IL-17, cùng số lượng bạch cầu ái toan, bạch cầu trung tính và tế bào lympho [2]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận phòng phong làm thay đổi mật độ các chủng vi khuẩn đường ruột như Cytophagales, Burkholderia, Alteromonadales, Lactococcus và Clostridiaceae ở chuột mắc bệnh [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2018 tập trung phân tích thành phần đường đa (polysaccharide - SRPS) chiết xuất từ rễ phòng phong bằng phương pháp UPLC-MS/MS [4]. Nhóm tác giả xác định SRPS gồm 8 loại monosaccharide, trong đó arabinose chiếm tỷ lệ cao nhất với 47,70%, tiếp theo là glucose 23,69%, galactose 12,06%, mannose 7,86%, galacturonic acid 4,42%, rhamnose 3,10%, ribose 0,71% và fucose 0,45% [4].
Thử nghiệm trên mô hình chuột bị quá mẫn muộn do hoạt chất DNFB, việc cho chuột uống polysaccharide chiết xuất từ phòng phong liên tục trong 7 ngày đã ức chế đáng kể phản ứng dị ứng [4]. Kết quả đo lường thực tế ghi nhận mức độ sưng tai ở chuột giảm rõ rệt, chỉ số tuyến ức giảm và nồng độ kháng thể IgE tự do trong huyết thanh cũng hạ thấp [4].
Thiếu hụt bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, giá trị ứng dụng thực tế của phòng phong đơn độc trên người vẫn còn nhiều khoảng trống. Một bài tổng quan năm 2017 tổng hợp các nghiên cứu in vitro (ống nghiệm) và hóa sinh học đã ghi nhận các chromone và coumarin trong phòng phong có mối liên hệ cấu trúc - hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch, tạo cơ sở cho việc dùng trong y học cổ truyền [1]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ dừng lại ở cấp độ thử nghiệm sinh hóa và ống nghiệm [1].
Trong nghiên cứu bào chế năm 2013, các nhà khoa học đã thử nghiệm viên nén phóng thích kéo dài kết hợp giữa pseudoephedrine và cao chiết bài thuốc KOB [3]. Bài thuốc KOB gồm 5 vị: phòng phong, bạch truật, hoàng kỳ, độc hoạt và hoàng cầm [3]. Công thức này được ghi nhận có khả năng làm giảm triệu chứng thông qua việc điều hòa phản ứng dị ứng do tế bào mast kích hoạt [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ kiểm tra các chỉ số dược học của viên nén như độ hòa tan, độ cứng từ 9 đến 13 kp, độ mài mòn dưới 1%, chứ không phải một thử nghiệm điều trị độc lập của riêng phòng phong trên bệnh nhân [3].
Bên cạnh đó, một tổng quan y văn năm 2004 phân tích 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về các bài thuốc cổ truyền trị viêm mũi dị ứng [5]. Dù các bài thuốc cho thấy khả năng cải thiện triệu chứng theo nhiều mức độ khác nhau và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng, có tới 4 trong số 6 thử nghiệm mắc các lỗi về mặt phương pháp luận [5]. Hơn nữa, các thử nghiệm này dùng bài thuốc kết hợp nhiều vị thuốc chứa tinh dầu, lignan, flavonoid, saponin chứ không nghiên cứu phòng phong đơn độc [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phòng phong
Một sai lầm phổ biến là nhiều người cho rằng phòng phong có thể trị dứt điểm hoàn toàn bệnh viêm mũi dị ứng. Viêm mũi dị ứng liên quan mật thiết đến cơ địa dị ứng và sự quá mẫn của hệ thống miễn dịch [2], [3]. Các nghiên cứu hiện tại chỉ ghi nhận tác dụng giảm triệu chứng và ức chế các chất trung gian gây viêm, hoàn toàn không có khả năng "chữa khỏi hẳn" bệnh.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng tùy tiện. Việc tự ý thu hái, mua phòng phong không rõ nguồn gốc hoặc tự phối ngũ bài thuốc có thể dẫn tới quá liều hoặc dùng sai thể bệnh. Đa phần các nghiên cứu đều dùng dạng chiết xuất tinh khiết chuẩn hóa để kiểm soát hàm lượng hoạt chất [2], [4].
Cuối cùng, người bệnh thường nhầm lẫn giữa kết quả nghiên cứu trên chuột với hiệu quả thực tế trên người. Các dữ liệu cho thấy việc điều biến vi khuẩn đường ruột hay hạ IgE mới chỉ được chứng minh trên động vật thí nghiệm [2], [4]. Cơ thể người có sự chuyển hóa và đáp ứng phức tạp hơn rất nhiều, không thể suy diễn nguyên vẹn kết quả từ chuột sang người.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang điều trị bằng các thuốc kháng histamine, thuốc co mạch hoặc thuốc điều hòa miễn dịch tây y cần hết sức cẩn trọng. Việc tự ý phối hợp phòng phong với thuốc điều trị có thể gây tương tác thuốc không mong muốn hoặc làm sai lệch kết quả điều trị.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc chứa phòng phong khi chưa có chỉ định y khoa. Dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm và ống nghiệm tế bào, hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú [2], [1].
Trẻ em cũng là đối tượng cần sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa. Dù các tài liệu thống kê cho thấy phòng phong và các nhóm thuốc liên quan thường có mặt trong các bài thuốc cổ truyền cho trẻ, việc điều trị viêm mũi dị ứng ở trẻ nhỏ cần được thăm khám cẩn thận để tránh nguy cơ tác dụng phụ không đáng có [6], [7].
Lời khuyên áp dụng vào thực tế
Người bị viêm mũi dị ứng không nên tự ý mua vị thuốc phòng phong thô về đun sắc uống với mục đích thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Biện pháp then chốt đầu tiên trong kiểm soát bệnh luôn là hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường [4].
Khi có các triệu chứng khó chịu như nghẹt mũi, ngứa mũi, chảy nước mũi kéo dài, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám chính xác. Nếu có mong muốn kết hợp y học cổ truyền để hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng, hãy tìm đến các bác sĩ chuyên khoa để được kê đơn đúng bài thuốc phối ngũ và hướng dẫn liều dùng phù hợp.
Song song với việc điều trị, duy trì lối sống lành mạnh, giữ ấm đường thở khi giao mùa và vệ sinh mũi đúng cách bằng dung dịch chuyên dụng sẽ giúp hệ hô hấp ổn định hơn. Người bệnh cần giữ tâm lý sáng suốt, không tin vào những lời quảng cáo thổi phồng về các bài thuốc nam hay thảo dược truyền miệng.
Phòng phong là dược liệu giàu tiềm năng sinh học với các tác động kháng viêm và điều hòa miễn dịch đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm [2], [1]. Tuy nhiên, việc khẳng định dùng phòng phong độc vị để trị dứt điểm viêm mũi dị ứng trên người là chưa có đủ cơ sở khoa học. Người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để có hướng can thiệp an toàn và hiệu quả nhất.
