Cây mần tưới (tên khoa học Eupatorium fortunei Turcz.) từ lâu được biết đến trong dân gian như một vị thuốc quen thuộc giúp kích thích tiêu hóa, giải cảm và điều hòa kinh nguyệt [1]. Khi gặp các triệu chứng như buồn nôn, ăn kém lúc ốm, nhiều gia đình thường truyền tai nhau cách dùng loại lá này để nấu nước uống hoặc xông hơi [1].

Tuy nhiên, với phụ nữ đang mang thai, câu trả lời từ góc độ an toàn y học là: Tuyệt đối không nên dùng mần tưới. Việc sử dụng các thảo dược có tính chất tác động lên hệ sinh dục nữ và chu kỳ kinh nguyệt tiềm ẩn hiểm họa khôn lường đối với thai nhi lẫn người mẹ [2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ nhóm thảo dược gây kích thích tử cung

Trong thai kỳ, cơ thể người phụ nữ cực kỳ nhạy cảm với các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học [3]. Nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất có khả năng làm tăng trương lực cơ tử cung hoặc đóng vai trò như các chất kích thích co bóp tử cung, thúc kinh [2].

Khi cơ trơn tử cung bị kích thích co thắt ngoài ý muốn, áp lực bên trong buồng ối gia tăng đột ngột. Hậu quả trực tiếp của tình trạng này là dẫn tới sảy thai sớm, bóc tách túi thai hoặc đẻ non [2]. Dù mần tưới thường được dùng để trị chứng khó tiêu, buồn nôn trong y học cổ truyền [1], tác dụng hoạt huyết và điều kinh của nó chính là mối đe dọa trực tiếp cho sự làm tổ và phát triển của thai nhi.

Các hoạt chất chính trong cây mần tưới

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phát triển phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ ba tứ cực (GC-MS/MS) để xác định các thành phần trong các bộ phận và giai đoạn phát triển khác nhau của cây Eupatorium fortunei Turcz. [1]. Kết quả phân tích định lượng cho thấy cây chứa bốn hợp chất bay hơi quan trọng: p-cymene, thymol, neryl acetate và beta-caryophyllene [1].

Nghiên cứu này phát hiện toàn bộ bốn hợp chất đều hiện diện trong lá mần tưới; thân cây chứa ba hợp chất ngoại trừ beta-caryophyllene, còn rễ chỉ tìm thấy thymol [1]. Tổng hàm lượng của bốn thành phần này phân bố giảm dần theo thứ tự: lá > thân > rễ, khẳng định lá là bộ phận tích lũy dược tính cao nhất [1]. Đáng chú ý, hàm lượng các chất trong lá biến động mạnh theo thời gian sinh trưởng theo biểu đồ hình chữ M, tích tụ cao nhất vào đầu tháng 7 và giữa tháng 9 [1]. Dược điển Trung Quốc cũng quy định hàm lượng tinh dầu toàn phần là chỉ số then chốt để đánh giá chất lượng vị thuốc này [1].

Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 áp dụng mô hình dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử đã phân tích cặp dược liệu Rhizoma Coptidis và Eupatorium fortunei [4]. Nghiên cứu đã sàng lọc được 25 thành phần hoạt tính hiệu quả dựa trên tiêu chuẩn sinh khả dụng đường uống (OB >= 30%) và độ giống thuốc (DL >= 0.18) [4]. Các hoạt chất quan trọng được tìm thấy bao gồm quercetin và luteolin, tương tác với các mục tiêu sinh học cốt lõi như thụ thể estrogen 1 (ESR1), MAPK1, AKT1, TP53, IL6 và JUN [4]. Việc các hợp chất này gắn kết với thụ thể nội tiết tố như ESR1 càng cho thấy dược tính phức tạp và khả năng can thiệp vào hệ thống sinh sản của người mẹ.

Cảnh báo từ nghiên cứu quốc tế về thảo dược chống chỉ định

Một khảo sát đa quốc gia quy mô lớn công bố năm 2016 về phân loại mức độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ đã gióng lên hồi chuông cảnh báo [2]. Kết quả cho thấy khu vực Đông Âu có tỷ lệ phụ nữ mang thai sử dụng thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định cao nhất (33,1%) và nhóm "cần thận trọng" lên tới 36% [2]. Các thảo dược chống chỉ định phổ biến bị phụ nữ dùng sai gồm có Vaccinium vitis-idaea, Levisticum officinale và Leonurus cardiaca [2].

Nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng phần lớn các thảo dược bị đưa vào danh mục chống chỉ định tuyệt đối cho thai phụ là do bằng chứng khoa học xác nhận chúng có tác dụng gây thúc kinh (emmenagogues) hoặc kích thích co bóp tử cung (uterine stimulants), điển hình như Caulophyllum thalictroides, Cimicifuga racemosa, Capsella bursa-pastoris [2]. Những tác động này dẫn trực tiếp đến kết cục thai kỳ tiêu cực như sảy thai hoặc sinh non [2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận các yếu tố nguy cơ khiến thai phụ dễ dùng nhầm thảo dược nguy hại bao gồm: làm việc tại nhà, có trình độ học vấn đại học, không bổ sung acid folic và có sử dụng rượu [2]. Đáng lo ngại hơn, lời khuyên dùng thảo dược chống chỉ định đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với việc thai phụ tự ý dùng hoặc nghe theo người thân, bạn bè [2].

Nguy cơ khi thai phụ tự ý dùng thảo dược

Một nghiên cứu độc tính sinh sản và phát triển công bố năm 2015 trên chuột Sprague Dawley nhấn mạnh rằng việc thai phụ tự ý sử dụng các thực phẩm bổ sung dạng uống mà không có sự giám sát y khoa đang trở thành vấn đề đáng báo động [3]. Nhiều phụ nữ mang thai tìm đến các biện pháp thảo dược bổ trợ vì giữ niềm tin cố hữu rằng thảo mộc tự nhiên là hoàn toàn vô hại [3].

Thực tế hoàn toàn trái ngược: các bài thuốc từ thảo dược có thể mang nguy cơ gây quái thai tiềm tàng cho cả người mẹ và bào thai đang phát triển nếu dùng trước hoặc trong thời kỳ thai nghén [3]. Sự thiếu hụt dữ liệu an toàn phát triển khiến việc tự ý dùng lá cây, thuốc nam để chữa các triệu chứng ốm nghén trở thành một canh bạc nguy hiểm cho thai nhi [3].

Hiểu lầm thường gặp về cây mần tưới

Quan niệm phổ biến nhất trong dân gian là thảo dược mọc quanh vườn thì lành tính, uống nước lá tươi hay lá phơi khô đều vô hại. Đây là sai lầm nghiêm trọng. Tinh dầu mần tưới với các thành phần p-cymene, thymol, neryl acetate và beta-caryophyllene ở nồng độ cao trong lá có thể tác động trực tiếp lên hệ mạch và tử cung [1].

Một hiểu lầm khác là dùng mần tưới để trị buồn nôn, chán ăn cho phụ nữ ốm nghén. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận mần tưới trị nôn mửa do thấp trở [1], việc dùng cho phụ nữ mang thai là chống chỉ định do tính chất hoạt huyết, kích thích cơ trơn buồng tử cung [2].

Những ai cần tuyệt đối tránh xa mần tưới?

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Việc kích thích co bóp cơ tử cung có thể gây sảy thai trong 3 tháng đầu hoặc chuyển dạ sớm ở các tháng tiếp theo [2].
  • Phụ nữ đang có kế hoạch thụ thai: Dược chất có thể gây cản trở quá trình làm tổ của hợp tử do làm xáo trộn lớp niêm mạc tử cung [2].
  • Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc tử cung nhạy cảm: Tuyệt đối không tiếp xúc với các chế phẩm từ mần tưới dưới bất kỳ hình thức nào [2].

Áp dụng thực tế an toàn cho bà bầu

Thai phụ tuyệt đối không tự ý hái lá mần tưới để nấu nước uống, hãm trà, nấu canh hay xông hơi. Không sử dụng các bài thuốc dân gian không rõ nguồn gốc hoặc các loại trà thảo mộc trôi nổi có chứa thành phần cây họ Cúc (Compositae) hay Eupatorium fortunei [1].

Nếu gặp tình trạng nghén, buồn nôn hay rối loạn tiêu hóa, người mẹ nên áp dụng các biện pháp an toàn đã được chứng minh như chia nhỏ bữa ăn, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý. Trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược, thực phẩm chức năng hay bài thuốc nam nào, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ sản khoa [3].

Tóm lại, mần tưới là một cây thuốc có giá trị dược liệu nhưng lại mang độc tính tiềm tàng đối với phụ nữ mang thai do nguy cơ kích thích co thắt tử cung dẫn đến sảy thai [1, 5]. Bảo vệ thai nhi bằng cách dừng ngay thói quen tự ý dùng thảo dược truyền miệng là ưu tiên hàng đầu của mọi bà mẹ.